تینیتوس (وزوز گوش) چیست؟ علت‌ها، انواع صدا، علائم خطر و درمان

شاید شب که همه‌جا ساکت می‌شود، صدای زنگ یا سوت ریزی در گوشتان بشنوید که هیچ‌کس دیگری نمی‌شنود. یا بعد از یک کنسرت پرسروصدا، تا چند ساعت گوشتان «سوت بکشد». اسم پزشکی این حالت «تینیتوس» است؛ همان چیزی که در فارسی به آن وزوز گوش می‌گوییم [1][5]. تینیتوس خودش بیماری نیست، بلکه علامتی است که اغلب با کم‌شنوایی همراه است و فقط به‌ندرت از یک مشکل جدی خبر می‌دهد [1][3]. ما در طبیب‌یاب از روی منابعی مثل راهنمای NICE انگلستان، راهنمای بالینی انجمن گوش و حلق و بینی آمریکا (AAO-HNS)، مؤسسه‌ی ملی ناشنوایی آمریکا (NIDCD) و NHS کنار هم گذاشته‌ایم که تینیتوس چیست، چه صداهایی دارد، چه چیزهایی آن را بدتر می‌کند، کِی باید فوراً به پزشک رفت و کدام درمان‌ها واقعاً شواهد دارند و کدام نه.

پاسخ کوتاه

• تینیتوس چیست؟ شنیدن صدایی مثل زنگ، وزوز، سوت، هیس یا خش‌خش در گوش یا سر، بدون اینکه منبع صوتی بیرونی وجود داشته باشد [1][2].
• بیماری است یا علامت؟ یک علامت است؛ بیشتر افراد مبتلا درجاتی از کم‌شنوایی دارند و تینیتوس فقط به‌ندرت نشانه‌ی بیماری جدی است [1][3][5].
• انواع: ذهنی (فقط خود فرد می‌شنود؛ شایع‌ترین)، عینی (پزشک هم می‌تواند بشنود؛ نادر)، ضربان‌دار (هم‌ریتم با ضربان قلب) و سوماتیک (با حرکت فک، گردن یا سر تغییر می‌کند) [1][3][8].
• درمان قطعی دارد؟ اگر علت قابل درمانی مثل جرم گوش پیدا شود، رفع آن می‌تواند وزوز را از بین ببرد یا خیلی کم کند [1]. برای بقیه، درمان قطعی شناخته‌شده‌ای وجود ندارد، ولی آموزش، درمان شناختی‌رفتاری (CBT) و سمعک (در صورت کم‌شنوایی) به بسیاری کمک می‌کند [1][3][4].
• قرص و قطره: هیچ دارو یا مکملی برای درمان خود تینیتوس توصیه نشده است [1][4].
• فوری به اورژانس بروید اگر: وزوز با افت ناگهانی شنوایی، ضعف عضلات صورت یا سرگیجه‌ی چرخشی همراه است، بعد از ضربه به سر شروع شده، یا وزوز شما را به فکر آسیب زدن به خودتان انداخته است [2][3].

تینیتوس چیست؟ معنی Tinnitus به زبان ساده

تینیتوس (Tinnitus؛ تلفظ «تی‌نایتس» یا «تینِتس») یعنی درک صدایی که منبع بیرونی ندارد و برای همین دیگران آن را نمی‌شنوند [1][5]. در فارسی به آن «وزوز گوش» می‌گویند و گاهی به شکل‌های «تنیتوس» یا «تینتینوس» هم نوشته می‌شود. صدا ممکن است در یک گوش، هر دو گوش یا «داخل سر» شنیده شود، ثابت باشد یا بیاید و برود، و آهسته یا آن‌قدر بلند باشد که شنیدن صداهای دیگر را سخت کند [1][2][5].

تینیتوس خیلی شایع است. یک مرور نظام‌مند جهانی شیوع هر نوع تینیتوس را در بزرگسالان ۱۴.۴٪ برآورد کرده است؛ این رقم با بالا رفتن سن زیاد می‌شود و در افراد ۶۵ سال به بالا به حدود ۲۳.۶٪ می‌رسد. تینیتوس شدید در همین مرور حدود ۲.۳٪ بزرگسالان را درگیر کرده بود [7].

چرا گوش صدایی را می‌شنود که وجود ندارد؟

یکی از نظریه‌های اصلی این است که وقتی گوش داخلی آسیب می‌بیند، پیامی که عصب شنوایی به مغز می‌برد تغییر می‌کند و صدای خیالی در واقع در قشر شنوایی مغز ساخته می‌شود، نه در خود گوش [1]. شواهد دیگری هم نشان می‌دهد ارتباط قشر شنوایی با بخش‌هایی از مغز که توجه و هیجان را کنترل می‌کنند در تینیتوس نقش دارد [1]. به همین دلیل است که استرس و توجه زیاد به صدا آن را بلندتر حس می‌کند.

تینیتوس حاد و مزمن

NIDCD تینیتوسی را که سه ماه یا بیشتر طول بکشد «مزمن» می‌نامد [1]. راهنمای AAO-HNS هم وزوزی را که شش ماه یا بیشتر ادامه داشته «پایدار» در نظر می‌گیرد و تمرکز درمان را روی وزوز پایدار و آزاردهنده می‌گذارد [4]. وزوز بعد از یک صدای خیلی بلند ممکن است ظرف چند ساعت خوب شود، ولی وقتی با کم‌شنوایی همراه است می‌تواند ماندگار باشد [5].

انواع وزوز گوش و صداهای تینیتوس

صدای تینیتوس چه شکلی است؟

افراد مبتلا صدا را به شکل‌های مختلفی توصیف می‌کنند [1][2][6]:

• زنگ زدن یا سوت کشیدن (شایع‌ترین توصیف)
• وزوز، هوهو یا غرش
• هیس یا خش‌خش
• جیرجیر، جیغ مانند یا سوت زیر
• کلیک یا تق‌تق
• ضربان، تپش یا صدای «ووش» هم‌ریتم با نبض
• گاهی حتی شنیدن یک آهنگ

صدا ممکن است زیر یا بم باشد و بلندی یا زیر و بمی آن در طول روز تغییر کند. معمولاً شب‌ها یا در جاهای ساکت بیشتر به چشم (گوش) می‌آید، چون صدای پس‌زمینه‌ای نیست که آن را بپوشاند [6].

علت صدای خش‌خش در گوش چیست؟

خش‌خش یا هیس یکی از رایج‌ترین شکل‌های تینیتوس ذهنی است [1][6] و علت‌هایش با علت‌های کلی تینیتوس فرقی ندارد: کم‌شنوایی ناشی از سن یا صدا، جرم گوش، عفونت یا مایع پشت پرده‌ی گوش، برخی داروها و غیره [1][5]. خود نوع صدا معمولاً علت را مشخص نمی‌کند. چیزی که اهمیت بیشتری دارد این است که صدا یک‌طرفه است یا دوطرفه، با ضربان قلب هم‌ریتم است یا نه، و آیا علائمی مثل افت شنوایی یا سرگیجه همراهش هست یا نه (بخش علائم خطر را ببینید).

تینیتوس ذهنی و تینیتوس عینی

• ذهنی (Subjective): فقط خود فرد صدا را می‌شنود. بیشتر موارد تینیتوس از این نوع است [1].
• عینی (Objective): صدا واقعاً در گوش یا اطراف آن تولید می‌شود و معاینه‌کننده هم می‌تواند آن را تشخیص دهد، مثلاً با گوشی پزشکی. این نوع از نوع ذهنی کمتر است [3] و اغلب علت مشخص و قابل درمانی دارد [1].

وزوز ضربان‌دار (Pulsatile Tinnitus)

در این نوع، صدا به شکل ضربان یا «ووش» و اغلب هم‌زمان با ضربان قلب شنیده می‌شود [1][2]. وزوز ضربان‌دار نوع نادری است، ولی چون گاهی علت عروقی یا علت دیگری دارد که قابل درمان است، باید بررسی شود [1][12]. NICE توصیه می‌کند برای افراد دارای وزوز ضربان‌دار تصویربرداری انجام شود [3].

تینیتوس سوماتیک (سوماتوسنسوری)

در بعضی افراد، حرکت دادن سر، گردن یا چشم‌ها یا فشار آوردن به بعضی نقاط بدن، وزوز را ایجاد می‌کند یا صدای آن را موقتاً تغییر می‌دهد. به این نوع، تینیتوس سوماتوسنسوری یا سوماتیک می‌گویند [1]. این نوع زیرگروهی از تینیتوس ذهنی است که در آن پیام‌های حسی غیرعادی از ستون فقرات گردنی یا ناحیه‌ی مفصل فک، وزوز را ایجاد یا تغییر می‌دهند [8].

علت تینیتوس چیست؟

علت دقیق تینیتوس همیشه روشن نیست و بعضی افراد بدون هیچ علت شناخته‌شده‌ای به آن دچار می‌شوند [1]. مهم‌ترین علت‌ها و عوامل مرتبط این‌ها هستند:

کم‌شنوایی و پیری گوش

کم‌شنوایی قوی‌ترین ارتباط را با تینیتوس دارد [1]. طبق کلیولند کلینیک، از هر ۱۰ نفری که وزوز طولانی‌مدت دارند، ۸ تا ۹ نفر کم‌شنوایی زمینه‌ای دارند و شایع‌ترین علت آن کم‌شنوایی وابسته به سن است [5]. این نوع کم‌شنوایی معمولاً تدریجی است و هر دو گوش را درگیر می‌کند، برای همین خیلی‌ها متوجه آن نمی‌شوند [14]. البته همه‌ی افراد کم‌شنوا وزوز نمی‌گیرند [1]. برای آشنایی بیشتر، مقاله‌ی کم‌شنوایی؛ علل، انواع، تشخیص و راه‌های توان‌بخشی را بخوانید.

صدای بلند

قرار گرفتن در معرض صدای بلند، چه یک بار (مثل شلیک گلوله یا انفجار) و چه به‌طور مکرر (مثل کار با ماشین‌آلات یا کنسرت)، از علت‌های اصلی است [1][5]. کم‌شنوایی ناشی از صدا می‌تواند یک یا هر دو گوش را درگیر کند، موقت یا دائمی باشد و معمولاً آن‌قدر آرام پیش می‌رود که فرد متوجهش نمی‌شود [15]. در شنوایی‌سنجی این افراد اغلب افت شنوایی در فرکانس‌های بالا (حدود ۳ تا ۶ کیلوهرتز) دیده می‌شود [16].

جرم گوش و عفونت گوش

انسداد مجرای گوش با جرم، یا مایع ناشی از عفونت گوش، می‌تواند باعث تینیتوس شود یا آن را بیشتر به گوش برساند [1][5]. از علائم جرم گوش، احساس گرفتگی یا درد گوش، وزوز و سرگیجه است [17]. این نوع از قابل‌درمان‌ترین علت‌هاست [1]. درباره‌ی عفونت گوش میانی هم می‌توانید مقاله‌ی عفونت گوش میانی؛ علائم، انواع و رویکرد درمانی را ببینید.

داروهایی که به گوش آسیب می‌زنند

بعضی داروها، به‌خصوص در دوزهای بالا، ممکن است تینیتوس ایجاد کنند [1]. NIDCD این گروه‌ها را نام می‌برد: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مثل ایبوپروفن، ناپروکسن و آسپرین)، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، برخی داروهای ضدسرطان، داروهای ضدمالاریا و برخی داروهای ضدافسردگی [1]. ASHA می‌گوید بیش از ۲۰۰ داروی نسخه‌ای و بدون نسخه می‌توانند به شنوایی آسیب بزنند و باعث کم‌شنوایی، وزوز در یک یا هر دو گوش یا مشکل تعادل شوند؛ قطع دارو گاهی کمک می‌کند ولی آسیب در بعضی موارد دائمی است [18].

مهم: هرگز داروی تجویزشده را خودسرانه قطع نکنید. اگر بعد از شروع یک دارو وزوز پیدا کردید، با پزشک خود درباره‌ی خطر و جایگزین‌های احتمالی صحبت کنید [18].

آسیب سر و گردن و مشکلات فک (TMJ)

ضربه به سر یا گردن، مثل ضربه‌ی مغزی یا آسیب «شلاقی» گردن، می‌تواند به گوش، عصب شنوایی یا بخش‌های شنوایی مغز آسیب بزند و وزوز ایجاد کند [1][5]. مفصل گیجگاهی‌فکی (TMJ) نزدیک گوش است؛ فشردن فک یا دندان‌قروچه می‌تواند بافت‌های اطراف را آسیب بزند و وزوز را ایجاد یا بدتر کند [1]. اختلال این مفصل معمولاً با درد اطراف فک، گوش و شقیقه و صدای تق‌تق یا ساییدگی هنگام حرکت فک همراه است [20].

بیماری منیر و نوروم آکوستیک

• بیماری منیر (Ménière): اختلال گوش داخلی با حمله‌های سرگیجه‌ی شدید، وزوز، کم‌شنوایی و احساس پری یا گرفتگی گوش. معمولاً یک گوش را درگیر می‌کند، ولی در ۱۵ تا ۲۵ درصد افراد هر دو گوش درگیر می‌شود [19].
• نوروم آکوستیک (شوانوم وستیبولار): توموری خوش‌خیم و معمولاً کُندرشد روی عصب‌های شنوایی و تعادل. نشانه‌های اولیه‌ی آن کم‌شنوایی یا وزوز یک‌طرفه یا نامتقارن و سرگیجه یا عدم تعادل است؛ به همین دلیل علائم یک‌طرفه نگران‌کننده‌ترند [21].

علت‌های عروقی و وزوز ضربان‌دار

فشار خون بالا، تصلب شرایین و ناهنجاری‌های عروقی، به‌خصوص اگر نزدیک گوش باشند، می‌توانند جریان خون را تغییر دهند و وزوز ایجاد کنند [1]. (درباره‌ی کنترل فشار خون، مقاله‌ی فشار خون بالا؛ عوامل خطر، پایش و سبک زندگی را ببینید.) علت‌های وزوز ضربان‌دار متنوع است: از علت‌های عروقی مثل ناهنجاری یا فیستول شریانی‌وریدی و تنگی سینوس‌های وریدی مغز گرفته تا تومور، افزایش ایدیوپاتیک فشار داخل جمجمه، اتواسکلروز، باز ماندن غیرطبیعی شیپور استاش و نقص‌های استخوانی گوش داخلی [12]. در افزایش ایدیوپاتیک فشار داخل جمجمه، وزوز ضربان‌دار معمولاً با سردرد ضربان‌دار (اغلب بدتر در صبح) و تیره شدن گذرای دید همراه است [13].

بیماری‌های مزمن و سایر علت‌ها

دیابت، میگرن، اختلالات تیروئید، کم‌خونی و برخی بیماری‌های خودایمنی مثل لوپوس و ام‌اس با تینیتوس مرتبط دانسته شده‌اند [1]. NHS اضطراب و افسردگی را هم در کنار این موارد آورده است [2]. کلیولند کلینیک اختلال عملکرد شیپور استاش و اتواسکلروز (رشد غیرطبیعی استخوان در گوش) را هم از علت‌ها می‌داند [5].

تنسور تیمپانی و میوکلونوس گوش میانی؛ صدای تق‌تق در گوش

در گوش میانی دو عضله‌ی بسیار کوچک وجود دارد: «تنسور تیمپانی» (Tensor Tympani) که به استخوانچه‌ی چکشی وصل است و پرده‌ی گوش را کشیده‌تر می‌کند، و «رکابی» (Stapedius) [9]. «میوکلونوس گوش میانی» یعنی انقباض‌های ناگهانی و غیرارادی یکی از این دو عضله. این وضعیت نادر است و هم می‌تواند وزوز ذهنی ایجاد کند و هم وزوز عینی که دیگران هم ممکن است بشنوند [9][10].

• صدا: درگیری تنسور تیمپانی معمولاً صدای کلیک یا تق‌تق ایجاد می‌کند و درگیری عضله‌ی رکابی بیشتر صدای وزوز [9].
• علائم همراه در «سندرم تنسور تیمپانی»: احساس پری گوش، شنیدن صداها به‌صورت خفه یا مخدوش، وزوز، سردرد تنشی و گاهی سرگیجه [9]. این سندرم را با اضطراب، تحریک عصب سه‌قلو و گاهی اختلال مفصل فک مرتبط دانسته‌اند [9].
• تشخیص: بیشتر بر پایه‌ی شرح حال، معاینه (گاهی حرکت ریتمیک پرده‌ی گوش هم‌زمان با صدا دیده می‌شود) و تمپانومتری است [9]، ولی معیار تشخیصی عینی مورد توافقی وجود ندارد [11].
• درمان: از آرام‌سازی، روان‌درمانی، ماسک کردن صدا و بیوفیدبک تا دارو، تزریق بوتولینوم و در موارد مقاوم جراحی بریدن تاندون این عضلات به کار رفته است [9][10]. شواهد بیشتر از گزارش‌های موردی و مطالعات کوچک است و تصمیم درمانی باید فردی و گام‌به‌گام زیر نظر متخصص گوش گرفته شود [10][11].

اگر صدای کلیک، تق‌تق یا «پرپر زدن» ریتمیک در گوش می‌شنوید، به‌خصوص اگر با پری گوش یا حساسیت به صدا همراه است، بررسی توسط متخصص گوش و حلق و بینی لازم است.

عوامل تشدید وزوز گوش

چیزهایی که در منابع معتبر به‌عنوان بدترکننده‌ی وزوز ذکر شده‌اند:

• استرس و اضطراب: NICE استرس را در کنار صدای بلند از عواملی می‌داند که وزوز را بدتر می‌کنند [3]. کلیولند کلینیک هم می‌گوید استرس و کم‌خوابی وزوز را بلندتر حس می‌کنند و این خودش خواب و استرس را بدتر می‌کند [5].
• صدای بلند: هم علت است و هم تشدیدکننده [2][3].
• کم‌خوابی: بخشی از همان چرخه‌ی معیوب استرس و وزوز است [5].
• سکوت مطلق: وزوز در محیط ساکت و شب‌ها بیشتر حس می‌شود [6]؛ NHS توصیه می‌کند از سکوت کامل پرهیز کنید [2].
• تمرکز مداوم روی صدا: NHS می‌گوید فکر کردن مدام به وزوز آن را بدتر جلوه می‌دهد [2].
• سیگار و ویپ: ASHA سیگار و ویپ را از عوامل مرتبط با تینیتوس می‌داند و کلیولند کلینیک می‌گوید سیگار می‌تواند به گوش آسیب بزند [5][6].
• کافئین: NHS کم کردن کافئین را به‌عنوان بخشی از بهبود عادت‌های خواب توصیه می‌کند [2].
• داروهای آسیب‌رسان به گوش و جرم گوش: اگر وزوز تازه بدتر شده، این دو را با پزشک بررسی کنید [1][17].

آیا وزوز گوش خطر دارد؟ علائم هشدار و زمان مراجعه

در بیشتر موارد خیر. NICE توصیه می‌کند به بیمار اطمینان داده شود که تینیتوس شایع است، ممکن است خودبه‌خود خوب شود و با وجود ارتباطش با کم‌شنوایی، معمولاً با بیماری جسمی دیگری همراه نیست [3]. NIDCD هم می‌گوید تینیتوس فقط به‌ندرت با یک مشکل پزشکی جدی مرتبط است [1]. اما بعضی حالت‌ها فوری‌اند:

فوراً به اورژانس بروید (یا با ۱۱۵ تماس بگیرید)

• وزوز همراه با افت ناگهانی شنوایی، ضعف عضلات صورت یا سرگیجه‌ی چرخشی [2][3]
• وزوز بعد از ضربه به سر [2]
• علائم عصبی ناگهانی دیگر یا شک به سکته‌ی مغزی [3]؛ درباره‌ی نشانه‌های سکته، مقاله‌ی سکته مغزی؛ علائم هشدار و اقدام فوری را بخوانید
• اگر وزوز آن‌قدر شما را آزار می‌دهد که به آسیب زدن به خودتان فکر می‌کنید: NICE برای این وضعیت ارجاع فوری به تیم بحران سلامت روان را توصیه می‌کند [3]. تنها نمانید و همین حالا با اورژانس تماس بگیرید.

درباره‌ی افت ناگهانی شنوایی: NIDCD آن را اورژانس پزشکی می‌داند. درمان اگر لازم باشد هرچه زودتر شروع شود مؤثرتر است و اگر بیش از دو تا چهار هفته عقب بیفتد احتمال برگشت شنوایی کمتر می‌شود [22]. NICE هم می‌گوید کسی که در ۳۰ روز گذشته افت شنوایی ناگهانی (در ۳ روز یا کمتر) پیدا کرده، باید ظرف ۲۴ ساعت دیده شود [3]. NHS هم برای افت ناگهانی شنوایی در یک یا هر دو گوش، وقت فوری پزشک یا تماس فوری با خدمات درمانی را توصیه می‌کند [23]. افت ناگهانی شنوایی را به حساب «گرفتگی گوش از سرماخوردگی» نگذارید [22].

هرچه زودتر (در چند روز) به پزشک مراجعه کنید

• وزوزی که هم‌ریتم با نبض است: NHS برای آن وقت فوری پزشک توصیه می‌کند [2]
• وزوز یک‌طرفه که ادامه دارد، یا وزوز همراه با کم‌شنوایی یک‌طرفه یا نامتقارن [3][21]
• افت شنوایی که سریع بدتر می‌شود [3]
• پریشانی شدید ناشی از وزوز که کارهای روزمره را مختل کرده است [3]

در وقت معمول به پزشک مراجعه کنید

• وزوز مرتب یا دائمی دارید، بدتر می‌شود یا خواب، تمرکز یا خلق شما را تحت تأثیر گذاشته است [2]
• وزوز ثابت یا آزاردهنده بیش از چند هفته طول کشیده یا تغییری در شنوایی خود حس کرده‌اید [5]

برای معاینه و شنوایی‌سنجی می‌توانید از طبیب‌یاب برای متخصص گوش، حلق و بینی نوبت بگیرید.

تشخیص تینیتوس؛ پزشک چه کار می‌کند؟

• شرح حال و معاینه: پزشک گوش را برای جرم یا عفونت بررسی می‌کند و درباره‌ی سابقه‌ی پزشکی و داروهای مصرفی می‌پرسد [1]. AAO-HNS توصیه می‌کند در اولین ویزیت، شرح حال و معاینه‌ی هدفمند برای پیدا کردن علت‌های قابل درمان انجام شود [4]. پزشک می‌پرسد صدا چه شکلی است، یک‌طرفه است یا دوطرفه، از کی شروع شده و آیا با نبض هم‌ریتم است [1][6].
• شنوایی‌سنجی: NICE برای همه‌ی افراد دارای تینیتوس ارزیابی شنوایی را توصیه می‌کند [3]. AAO-HNS انجام سریع آن را به‌خصوص در وزوز یک‌طرفه، وزوز شش ماه یا بیشتر، یا وزوز همراه با مشکل شنوایی لازم می‌داند [4]. اگر به مشکل گوش میانی یا شیپور استاش شک باشد، تمپانومتری هم انجام می‌شود [3].
• پرسشنامه: برای سنجیدن اثر وزوز بر زندگی، پرسشنامه‌هایی مثل «شاخص عملکردی تینیتوس» (TFI) به کار می‌رود و اگر خواب مختل است، شدت بی‌خوابی هم سنجیده می‌شود [3].
• تصویربرداری فقط در موارد خاص: برای وزوز ضربان‌دار تصویربرداری انجام می‌شود [3]. برای وزوز غیرضربان‌دار، MRI در صورت وجود علائم عصبی یا گوشی همراه، و در وزوز یک‌طرفه یا نامتقارن مطرح است [3]. اما در وزوز دوطرفه و غیرضربان‌دار بدون علامت عصبی و بدون کم‌شنوایی نامتقارن، تصویربرداری توصیه نمی‌شود [3][4].

درمان تینیتوس؛ آیا درمان قطعی دارد؟

پاسخ صادقانه: برای بیشتر موارد درمان قطعی شناخته‌شده‌ای وجود ندارد [1][6]. اما «درمان قطعی ندارد» با «کاری نمی‌شود کرد» فرق دارد. هدف درمان این است که وزوز کمتر آزاردهنده شود و روی خواب، تمرکز و حال شما اثر کمتری بگذارد [1][3].

۱. درمان علت زمینه‌ای

اگر علت مشخصی مثل جرم گوش یا مشکل مفصل فک پیدا شود، رفع آن می‌تواند وزوز را از بین ببرد یا خیلی کم کند [1]. اگر مشکل از فک یا دندان است، درمان آن و تمرین‌هایی که فیزیوتراپیست برای سر، گردن و فک آموزش می‌دهد کمک‌کننده است [5]. درمان علت‌های عروقی وزوز ضربان‌دار هم اغلب به بهبود یا رفع آن منجر می‌شود [12].

۲. آموزش و مشاوره

NICE توصیه می‌کند در همه‌ی مراحل درباره‌ی ماهیت تینیتوس، چیزهایی که آن را بدتر می‌کنند، گوش دادن ایمن، راهکارهای کنار آمدن و گزینه‌های درمانی اطلاعات داده شود [3]. AAO-HNS هم آموزش بیمار درباره‌ی راهکارهای مدیریت را توصیه کرده است [4]. همین که بدانید وزوز معمولاً نشانه‌ی بیماری خطرناکی نیست، اضطراب را کم می‌کند [1].

۳. درمان شناختی‌رفتاری (CBT)

CBT به شما یاد می‌دهد فکرهای منفی و ناراحت‌کننده درباره‌ی وزوز را بشناسید و واکنشتان را به آن‌ها تغییر دهید [1]. AAO-HNS آن را برای وزوز پایدار و آزاردهنده توصیه می‌کند [4]. NICE رویکرد پله‌ای پیشنهاد می‌دهد: اول CBT دیجیتال مخصوص تینیتوس، اگر کافی نبود مداخله‌ی گروهی (مثل CBT، ذهن‌آگاهی یا درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد) و بعد CBT فردی [3]. مرور کاکرین نشان داده CBT ممکن است اثر منفی وزوز بر کیفیت زندگی را کم کند و ممکن است کمی به کاهش افسردگی کمک کند؛ ولی شواهد برای اثر آن در ۶ و ۱۲ ماه بعد وجود ندارد [24].

۴. سمعک (فقط اگر کم‌شنوایی دارید)

برای کسانی که کم‌شنوایی دارند، سمعک صداهای بیرونی را بلندتر می‌کند و وزوز را کمتر به گوش می‌رساند [1]. NICE می‌گوید سمعک برای افرادی که کم‌شنوایی‌شان ارتباط را سخت کرده باید پیشنهاد شود، برای کم‌شنوایی بدون مشکل ارتباطی قابل بررسی است و برای وزوز بدون کم‌شنوایی پیشنهاد نمی‌شود [3]. AAO-HNS هم ارزیابی برای سمعک را در وزوز پایدار همراه با کم‌شنوایی ثبت‌شده توصیه می‌کند [4]. کاشت حلزون در کم‌شنوایی شدید تا عمیق می‌تواند وزوز را هم کم کند، اما برای بیشتر مبتلایان که شنوایی قابل‌توجهی دارند مناسب نیست [1].

۵. صوت‌درمانی

صوت‌درمانی یعنی استفاده از صداهای ملایم (صدای باران، موج، پنکه یا دستگاه‌ها و اپلیکیشن‌های تولید صدا) تا وزوز کمتر به چشم بیاید یا فرد به آن عادت کند [1]. AAO-HNS آن را «گزینه‌ای قابل پیشنهاد» می‌داند [4]، اما NICE به دلیل شواهد ناکافی نتوانست توصیه‌ای برای یا علیه آن بدهد [3]. مرور کاکرین هم شواهدی پیدا نکرد که صوت‌درمانی از گروه انتظار، دارونما یا فقط آموزش بهتر باشد؛ کیفیت شواهد پایین بود [25]. با این حال، صدای پس‌زمینه برای خوابیدن ابزار ساده و بی‌خطری است که NHS هم پیشنهاد می‌کند [2].

۶. درمان بازآموزی تینیتوس (TRT)

TRT ترکیبی از مشاوره‌ی آموزشی و صوت‌درمانی با دستگاه کم‌صدا است تا مغز یاد بگیرد وزوز را صدایی خنثی ببیند و کمتر متوجه آن شود [1]. شواهد آن محدود است: مرور کاکرین فقط یک کارآزمایی کم‌کیفیت پیدا کرد [26]. در یک کارآزمایی بالینی بزرگ‌تر (۱۵۱ نفر)، TRT کامل، TRT با دستگاه دارونما و مراقبت استاندارد تفاوت معناداری با هم نداشتند و در هر سه گروه حدود نیمی از افراد بهبود معنادار داشتند [27]. NHS هم می‌گوید اثر TRT از فردی به فرد دیگر متفاوت است [2].

۷. قرص، قطره و مکمل برای وزوز گوش؛ آنچه توصیه نمی‌شود

• دارو: دارویی که مخصوص درمان خود تینیتوس باشد وجود ندارد و FDA آمریکا هیچ دارویی را برای آن تأیید نکرده است [1]. AAO-HNS مصرف روتین داروهای ضدافسردگی، ضدتشنج، ضداضطراب یا داروهای تزریقی داخل گوش میانی را برای درمان وزوز توصیه نمی‌کند [4]. NICE هم صریحاً می‌گوید بتاهیستین برای درمان تینیتوس تجویز نشود [3]. اگر وزوز باعث افسردگی، اضطراب یا بی‌خوابی شده، پزشک ممکن است برای همان مشکل دارو تجویز کند [1].
• مکمل‌ها: AAO-HNS جینکو بیلوبا، ملاتونین، روی (زینک) و سایر مکمل‌های غذایی را برای درمان وزوز توصیه نمی‌کند [4]. مرور کاکرین ۲۰۲۲ درباره‌ی جینکو به این نتیجه رسید که فایده و ضرر آن برای تینیتوس نامشخص است [28]. NIDCD می‌گوید ویتامین‌ها، عصاره‌های گیاهی و مکمل‌هایی که به‌عنوان «درمان» تبلیغ می‌شوند، هیچ‌کدام اثربخشی‌شان ثابت نشده است [1].
• قطره: در توصیه‌های NICE و AAO-HNS هیچ قطره‌ای برای درمان خود تینیتوس وجود ندارد [3][4]. قطره فقط وقتی کمک می‌کند که علت وزوز جرم گوش باشد؛ NHS برای نرم کردن جرم چند قطره روغن زیتون یا قطره‌ی داروخانه را پیشنهاد می‌کند، ولی اگر پرده‌ی گوش سوراخ است نباید قطره ریخت [17]. پس قبل از هر قطره‌ای، معاینه‌ی گوش لازم است.

۸. آخرین درمان‌های وزوز گوش؛ نورومدولاسیون (هنوز درمان روتین نیست)

پژوهشگران روش‌هایی را بررسی می‌کنند که فعالیت مغز را تغییر می‌دهند [1]:

• تحریک دوحسی (Bimodal): پخش صدا هم‌زمان با تحریک الکتریکی خفیف زبان، سر، گردن یا عصب واگ [1]. در یک کارآزمایی بزرگ روی ۳۲۶ بزرگسال، ترکیب صدا با تحریک زبان شدت علائم را کاهش داد و در بعضی تنظیمات اثر تا ۱۲ ماه ادامه داشت؛ اما همه‌ی گروه‌ها درمان فعال گرفتند و گروه دارونما (شم) نداشت [29]. در کارآزمایی دیگری روی ۹۹ بزرگسال با تینیتوس سوماتیک، تحریک هم‌زمان صدا و حس (در مقایسه با تحریک فقط صوتی) علائم و بلندی وزوز را کاهش داد [30]. یک متاآنالیز ۲۰۲۶ تحریک دوحسی را ثابت‌ترین روش در بین روش‌های نورومدولاسیون دانست، ولی تأکید کرد کارآزمایی‌های بزرگ‌تر و استانداردتری لازم است [31].
• تحریک مغناطیسی مغز (rTMS): نتایج اولیه متناقض بوده [1]، در متاآنالیز ۲۰۲۶ اثر معناداری نداشت [31] و AAO-HNS آن را برای درمان روتین توصیه نمی‌کند [4].
• وضعیت فعلی: NICE به دلیل شواهد ناکافی هیچ توصیه‌ای برای استفاده از نورومدولاسیون در درمان روتین نداده و فقط انجام پژوهش بیشتر را توصیه کرده است [3].

اگر جایی «درمان صددرصدی» یا «درمان شگفت‌انگیز» وزوز گوش وعده داده شد، با احتیاط برخورد کنید و قبل از هزینه کردن با متخصص گوش مشورت کنید.

درمان وزوز گوش در منزل؛ کارهایی که واقعاً کمک می‌کند

این توصیه‌ها از NHS، NIDCD و NICE هستند و جایگزین بررسی پزشکی نیستند:

• از سکوت مطلق پرهیز کنید: موسیقی ملایم یا صدای پس‌زمینه (پنکه، رادیو کم‌صدا، صدای باران) حواس را از وزوز پرت می‌کند [1][2].
• آرام‌سازی: تنفس عمیق، یوگا و تکنیک‌های آرام‌سازی کمک می‌کنند [2][3].
• عادت‌های خواب را درست کنید: زمان خواب منظم و کافئین کمتر [2]. اگر بی‌خوابی ادامه دارد، مقاله‌ی بی‌خوابی؛ علل، تشخیص و راهکارهای علمی درمان را بخوانید.
• از صدای بلند دوری کنید و در محیط پرسروصدا از محافظ گوش استفاده کنید [2][15].
• ذهنتان را مشغول کنید: سرگرمی‌ها کمک می‌کنند فکرتان مدام سراغ وزوز نرود [2].
• کتاب‌های خودیاری و گروه‌های حمایتی را امتحان کنید [2][3].
• با گوش‌پاک‌کن یا انگشت جرم گوش را بیرون نیاورید؛ این کار جرم را عمیق‌تر می‌کند. برای شمع گوش و وکیوم گوش هم شواهدی وجود ندارد [17].

تینیتوس، خواب و سلامت روان

وزوز می‌تواند روی خواب و تمرکز اثر بگذارد و در موارد شدید به اضطراب یا افسردگی منجر شود [1][5]. به همین دلیل NICE توصیه می‌کند پزشک درباره‌ی خواب بپرسد و در همه‌ی مراحل مراقب اثر وزوز بر سلامت روان باشد [3]. رابطه دوطرفه است: استرس و کم‌خوابی وزوز را بلندتر حس می‌کنند و وزوز هم خواب و استرس را بدتر می‌کند [5]. اگر نگرانی و اضطراب مدام همراهتان است، مقاله‌ی اختلالات اضطرابی در بزرگسالان می‌تواند کمک کند؛ و اگر افکار آسیب به خود دارید، همین حالا با اورژانس تماس بگیرید [3].

پیشگیری از وزوز گوش

همه‌ی علت‌های تینیتوس قابل پیشگیری نیستند، اما کم‌شنوایی ناشی از صدا، که از شایع‌ترین علت‌هاست، قابل پیشگیری است [5][15]:

• صداهای بالای ۸۵ دسی‌بل اگر طولانی یا مکرر باشند می‌توانند به شنوایی آسیب بزنند؛ هرچه صدا بلندتر باشد، آسیب زودتر رخ می‌دهد [15].
• در کار یا فعالیت پرسروصدا از گوش‌گیر یا محافظ گوش استفاده کنید؛ اگر نمی‌توانید صدا را کم کنید، از آن دور شوید و از گوش کودکان هم محافظت کنید [15].
• صدای هدفون و هندزفری را بالا نبرید و در کنسرت، باشگاه با موسیقی بلند یا هنگام کار با ابزار برقی از شنوایی خود محافظت کنید [5].
• سیگار نکشید؛ سیگار می‌تواند به گوش آسیب بزند [5].
• سازمان جهانی بهداشت هشدار می‌دهد بیش از یک میلیارد جوان به دلیل عادت‌های ناایمن در گوش دادن به صدا در معرض کم‌شنوایی دائمی و قابل پیشگیری هستند [32].
• اگر داروهایی مصرف می‌کنید که ممکن است به گوش آسیب بزنند، درباره‌ی خطر آن‌ها با پزشک صحبت کنید [18].

پرسش‌های متداول

تینیتوس چیست و به فارسی چه می‌گویند؟

تینیتوس (Tinnitus) همان وزوز گوش است: شنیدن صدایی مثل زنگ، سوت، وزوز یا خش‌خش بدون منبع بیرونی [1][2]. خودش بیماری نیست و علامتی است که اغلب با کم‌شنوایی همراه است [1][5].

آیا تینیتوس درمان قطعی دارد؟

اگر علت قابل درمانی مثل جرم گوش یا مشکل فک پیدا شود، رفع آن می‌تواند وزوز را از بین ببرد یا خیلی کم کند [1]. برای بیشتر موارد دیگر درمان قطعی وجود ندارد، ولی CBT، آموزش و سمعک (در صورت کم‌شنوایی) اثر وزوز بر زندگی را کم می‌کنند [1][3][4].

بهترین قرص برای وزوز گوش چیست؟

هیچ قرصی برای درمان خود تینیتوس تأیید یا توصیه نشده است [1][4]. AAO-HNS داروهای ضدافسردگی، ضدتشنج و ضداضطراب را برای درمان روتین وزوز و مکمل‌هایی مثل جینکو، ملاتونین و زینک را توصیه نمی‌کند [4]. پزشک ممکن است برای اضطراب، افسردگی یا بی‌خوابی همراه دارو تجویز کند [1].

قطره‌ی درمان وزوز گوش وجود دارد؟

قطره‌ای که خود وزوز را درمان کند در راهنماهای بالینی وجود ندارد [3][4]. اگر علت، جرم گوش باشد، قطره‌ی نرم‌کننده‌ی جرم کمک می‌کند، به شرط آنکه پرده‌ی گوش سالم باشد [17].

آیا وزوز گوش خطر دارد؟

معمولاً نه؛ تینیتوس فقط به‌ندرت با بیماری جدی مرتبط است [1][3]. اما وزوز همراه با افت ناگهانی شنوایی، ضعف صورت، سرگیجه‌ی چرخشی یا بعد از ضربه به سر اورژانسی است [2]. وزوز ضربان‌دار و وزوز یک‌طرفه‌ی ماندگار هم باید بررسی شوند [2][3].

وزوز گوش به مغز و اعصاب ربط دارد؟

بله، به یک معنا. طبق یکی از نظریه‌های اصلی، صدای وزوز در قشر شنوایی مغز ساخته می‌شود، حتی وقتی آسیب اولیه در گوش است [1]. ولی این به معنای بیماری مغزی نیست. وزوزی که با علائم عصبی ناگهانی مثل ضعف صورت همراه باشد، ارجاع فوری لازم دارد [3].

علت صدای خش‌خش در گوش چیست؟

خش‌خش یا هیس یکی از رایج‌ترین شکل‌های تینیتوس است و علت‌هایش همان علت‌های کلی است: کم‌شنوایی، صدای بلند، جرم یا عفونت گوش و برخی داروها [1][5][6]. اگر یک‌طرفه است یا با افت شنوایی و سرگیجه همراه است، به پزشک مراجعه کنید [2][3].

تنسور تیمپانی چیست و چه ربطی به وزوز دارد؟

تنسور تیمپانی عضله‌ی کوچکی در گوش میانی است. انقباض غیرارادی آن (نوعی میوکلونوس گوش میانی) می‌تواند صدای کلیک یا تق‌تق، احساس پری گوش و وزوز ایجاد کند [9]. این وضعیت نادر است و درمانش باید زیر نظر متخصص گوش انتخاب شود [10][11].

آیا وزوز گوش خودبه‌خود خوب می‌شود؟

ممکن است. NICE می‌گوید وزوز ممکن است خودبه‌خود برطرف شود [3]. وزوز بعد از صدای بلند گاهی چند ساعت بعد خوب می‌شود، ولی وزوز همراه با کم‌شنوایی ممکن است ماندگار باشد [5].

آیا هندزفری باعث وزوز گوش می‌شود؟

خود هندزفری نه، ولی گوش دادن با صدای بلند و طولانی می‌تواند. کلیولند کلینیک استفاده از هدفون یا هندزفری با صدای بلند را از موقعیت‌هایی می‌داند که باید در آن از شنوایی محافظت کرد [5]. صداهای بالای ۸۵ دسی‌بل اگر طولانی یا مکرر باشند به شنوایی آسیب می‌زنند [15].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک نیست. هیچ دارو، قطره یا مکملی را برای وزوز گوش خودسرانه شروع یا قطع نکنید. اگر وزوز با افت ناگهانی شنوایی، ضعف صورت یا سرگیجه همراه است، بعد از ضربه به سر شروع شده یا به آسیب زدن به خودتان فکر می‌کنید، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

منابع

1. National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD). Tinnitus (last updated 1 May 2023). https://www.nidcd.nih.gov/health/tinnitus
2. NHS. Tinnitus (page last reviewed 12 January 2024). https://www.nhs.uk/conditions/tinnitus/
3. NICE. Tinnitus: assessment and management (NG155), Recommendations (published 11 March 2020). https://www.nice.org.uk/guidance/ng155/chapter/Recommendations
4. Tunkel DE, et al. Clinical practice guideline: tinnitus. Otolaryngol Head Neck Surg. 2014;151(2 Suppl):S1-S40 (AAO-HNS Foundation). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25273878/
5. Cleveland Clinic. Tinnitus (Ringing in Ears): Causes & Treatment (updated 28 April 2026). https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/14164-tinnitus
6. American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Tinnitus. https://helpingyoucommunicate.org/article/tinnitus
7. Jarach CM, et al. Global Prevalence and Incidence of Tinnitus: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Neurol. 2022;79(9):888-900. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35939312/
8. Michiels S, et al. Diagnostic Criteria for Somatosensory Tinnitus: A Delphi Process and Face-to-Face Meeting to Establish Consensus. Trends Hear. 2018;22:2331216518796403. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30213235/
9. Sutton AE, De Jong R, Kwartowitz G. Tensor Tympani Syndrome. StatPearls (updated 6 July 2025). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30085597/
10. Zhang-Kraczkowska A, Wong WK. Middle ear myoclonus: pathophysiology and management. Curr Opin Otolaryngol Head Neck Surg. 2025;33(5):281-285. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40836771/
11. Wong WK, Lee MF. Middle ear myoclonus: Systematic review of results and complications for various treatment approaches. Am J Otolaryngol. 2022;43(1):103228. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34537509/
12. Wang H, et al. Pulsatile Tinnitus: Differential Diagnosis and Approach to Management. Curr Pain Headache Rep. 2024;28(8):815-824. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38842617/
13. NHS. Intracranial hypertension (page last reviewed 28 March 2023). https://www.nhs.uk/conditions/intracranial-hypertension/
14. NIDCD. Age-Related Hearing Loss (Presbycusis) (last updated 17 March 2023). https://www.nidcd.nih.gov/health/age-related-hearing-loss
15. NIDCD. Noise-Induced Hearing Loss (last updated 16 April 2025). https://www.nidcd.nih.gov/health/noise-induced-hearing-loss
16. Meghji S, Phillips J. The Significance of Audiometric Notching in Individuals With a History of Noise Exposure: A Systematic Review. Ear Hear. 2021;42(5):1109-1118. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33908409/
17. NHS. Earwax build-up (page last reviewed 5 January 2024). https://www.nhs.uk/conditions/earwax-build-up/
18. ASHA. Causes of Hearing Loss (Ototoxic Medications). https://helpingyoucommunicate.org/article/causes-of-hearing-loss
19. NIDCD. Ménière’s Disease (last updated 15 August 2024). https://www.nidcd.nih.gov/health/menieres-disease
20. NHS. Temporomandibular disorder (TMD) (page last reviewed 20 June 2023). https://www.nhs.uk/conditions/temporomandibular-disorder-tmd/
21. NIDCD. Vestibular Schwannoma (Acoustic Neuroma) and Neurofibromatosis (last updated 6 March 2017). https://www.nidcd.nih.gov/health/vestibular-schwannoma-acoustic-neuroma-and-neurofibromatosis
22. NIDCD. Sudden Sensorineural Hearing Loss (last updated 14 September 2018). https://www.nidcd.nih.gov/health/sudden-deafness
23. NHS. Hearing loss (page last reviewed 30 May 2025). https://www.nhs.uk/conditions/hearing-loss/
24. Fuller T, et al. Cognitive behavioural therapy for tinnitus. Cochrane Database Syst Rev. 2020;1:CD012614. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31912887/
25. Sereda M, et al. Sound therapy (using amplification devices and/or sound generators) for tinnitus. Cochrane Database Syst Rev. 2018;12:CD013094. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30589445/
26. Phillips JS, McFerran D. Tinnitus Retraining Therapy (TRT) for tinnitus. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(3):CD007330. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20238353/
27. Tinnitus Retraining Therapy Trial Research Group; Scherer RW, Formby C. Effect of Tinnitus Retraining Therapy vs Standard of Care on Tinnitus-Related Quality of Life: A Randomized Clinical Trial. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg. 2019;145(7):597-608. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31120533/
28. Sereda M, et al. Ginkgo biloba for tinnitus. Cochrane Database Syst Rev. 2022;11:CD013514. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36383762/
29. Conlon B, et al. Bimodal neuromodulation combining sound and tongue stimulation reduces tinnitus symptoms in a large randomized clinical study. Sci Transl Med. 2020;12(564):eabb2830. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33028707/
30. Jones GR, et al. Reversing Synchronized Brain Circuits Using Targeted Auditory-Somatosensory Stimulation to Treat Phantom Percepts: A Randomized Clinical Trial. JAMA Netw Open. 2023;6(6):e2315914. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37266943/
31. Kitsis D, et al. Neuromodulation for Subjective Tinnitus: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Trials. Laryngoscope. 2026;136(10):4152-4166. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42167925/
32. World Health Organization. Deafness and hearing loss — fact sheet (3 March 2026). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/deafness-and-hearing-loss