واریکوسل چیست؟ شبکه پامپینیفرم، علائم، درجه‌ها و درمان

جواب سونوگرافی بیضه را گرفته‌اید و در آن نوشته «اتساع وریدهای شبکه‌ی پامپینیفرم» یا «واریکوسل سمت چپ»، و نمی‌دانید این جمله چقدر جدی است؟ خبر خوب این است که این یافته در مردان شایع است و بیشتر وقت‌ها نه خطرناک است و نه حتماً به عمل نیاز دارد. پایین‌تر، با تکیه بر منابع معتبر اورولوژی، توضیح داده‌ایم این شبکه‌ی وریدی چیست، واریکوسل چطور ایجاد می‌شود و چه زمانی بهتر است از طریق طبیب‌یاب به متخصص اورولوژی مراجعه کنید.

پاسخ کوتاه

شبکه‌ی پامپینیفرم (Pampiniform plexus) مجموعه‌ای از چند ورید کوچک و به‌هم‌پیوسته در طناب اسپرماتیک است. این شبکه خون بیضه را تخلیه می‌کند و چون دور شریان بیضه پیچیده است، خون گرمی را که به بیضه می‌رود خنک می‌کند [2].

واریکوسل (Varicocele) یعنی گشاد و بزرگ شدن غیرطبیعی همین شبکه‌ی وریدی در کیسه‌ی بیضه [1][6]. حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد مردان واریکوسل دارند و ۸۰ تا ۹۰ درصد موارد در سمت چپ است [1]. بیشتر افراد علامتی ندارند. درمان معمولاً وقتی مطرح می‌شود که واریکوسل درد ایجاد کند، در نوجوان جلوی رشد بیضه را بگیرد، یا در مردی که برای بچه‌دار شدن مشکل دارد قابل‌لمس باشد و آزمایش منی هم غیرطبیعی باشد [1][4].

شبکه‌ی وریدی پامپینیفرم (Pampiniform plexus) چیست؟

شبکه‌ی پامپینیفرم یک شبکه‌ی جفت (یکی در هر طرف) از وریدهای کوچک است که داخل طناب اسپرماتیک قرار دارد. کار اصلی آن تخلیه‌ی خون از بیضه، اپیدیدیم و بخشی از مجرای دفران است [2]. به بیان ساده‌تر، در هر طرف کیسه‌ی بیضه این شبکه‌ی ریز وریدی خون کم‌اکسیژن را از بیضه می‌گیرد و به ورید اصلی بیضه می‌رساند. واریکوسل هم در واقع بزرگ شدن همین شبکه است [6].

کجاست و از چند ورید تشکیل شده است؟

این شبکه از مویرگ‌های داخل بیضه شروع می‌شود و از ناحیه‌ای به نام «مدیاستینوم بیضه» بیرون می‌آید. مدیاستینوم بیضه بخشی از بافت همبند پشت بیضه است که رگ‌ها و مجاری از آن عبور می‌کنند. شبکه سپس داخل طناب اسپرماتیک بالا می‌رود [2]:

• در طناب اسپرماتیک به شکل حدود ۸ تا ۱۲ ورید کوچک و به‌هم‌پیوسته، جلوی مجرای دفران، دیده می‌شود [2].
• نزدیک کانال اینگوینال (کشاله‌ی ران) این وریدها به ۳ تا ۴ ورید تبدیل می‌شوند [2].
• داخل شکم، این‌ها به یک ورید واحد به نام ورید بیضه (testicular vein) یا ورید اسپرماتیک داخلی می‌رسند [2][1].

این عددها توصیف کتاب‌های آناتومی است و بدن همه دقیقاً یکسان نیست. در یک مطالعه روی ۱۵۰ جسد، ۲۱ درصد تفاوت‌هایی در آناتومی ورید بیضه داشتند، مثل دوتایی بودن ورید [3]. خون بیضه علاوه بر این مسیر، راه‌های فرعی هم دارد، از جمله وریدهای کرماستریک و وریدهای همراه مجرای دفران [1][3].

چه کاری انجام می‌دهد؟

شبکه‌ی پامپینیفرم دو کار اصلی دارد:

• تخلیه‌ی وریدی بیضه: خون کم‌اکسیژن بیضه و اپیدیدیم را جمع می‌کند و به سمت قلب برمی‌گرداند [2].
• خنک کردن خون شریانی (تبادل حرارت ضدجریان): وریدهای این شبکه هنگام بالا رفتن در طناب اسپرماتیک دور شریان بیضه می‌پیچند. خون وریدیِ خنک‌تر دمای خون شریانیِ گرم‌تر را که به سمت بیضه می‌رود پایین می‌آورد. به این آرایش «سیستم تبادل حرارت ضدجریان» (counter-current heat exchange) می‌گویند و به حفظ دمای مناسب برای اسپرم‌سازی کمک می‌کند [2].

به همین دلیل، وقتی خون در این وریدها جمع می‌شود، تنظیم دمای بیضه سخت‌تر می‌شود. این یکی از توضیح‌های اصلی برای اثر واریکوسل بر اسپرم است [6][1].

خون آن به کجا می‌رود و چرا سمت چپ آسیب‌پذیرتر است؟

مسیر تخلیه در دو طرف یکسان نیست [2][1][3]:

• سمت راست: ورید بیضه‌ی راست با زاویه‌ی مایل مستقیماً به ورید اجوف تحتانی (IVC) می‌ریزد که فشار کمی دارد.
• سمت چپ: ورید بیضه‌ی چپ تقریباً با زاویه‌ی قائمه به ورید کلیوی چپ می‌ریزد که فشار نسبتاً بیشتری دارد. خون سپس از ورید کلیوی چپ به ورید اجوف تحتانی می‌رود.

این تفاوت، تخلیه‌ی خون بیضه‌ی چپ را دشوارتر می‌کند [1][3]. ورید چپ بلندتر هم هست [3]. در یک بررسی پس از مرگ، دریچه‌ها در ۴۰ درصد وریدهای بیضه‌ی چپ و ۲۳ درصد وریدهای سمت راست وجود نداشتند [3]. همه‌ی این‌ها توضیح می‌دهد چرا بیشتر واریکوسل‌ها در سمت چپ دیده می‌شوند.

واریکوسل چیست و چرا بیشتر در سمت چپ است؟

واریکوسل یعنی گشاد و بزرگ شدن غیرطبیعی وریدهای شبکه‌ی پامپینیفرم در کیسه‌ی بیضه [1]. این وضعیت شبیه واریس پاست [7]. وقتی دریچه‌های داخل این وریدها درست کار نکنند، خون به‌جای بالا رفتن در وریدها جمع می‌شود و آن‌ها به‌تدریج گشاد می‌شوند [6][7]. علت دقیق آن هنوز معلوم نیست [6].

واریکوسل در ۸۰ تا ۹۰ درصد موارد در سمت چپ است [1]. دستورالعمل انجمن اورولوژی آمریکا و انجمن پزشکی باروری آمریکا (AUA/ASRM) حدود ۸۵ درصد موارد را یک‌طرفه در چپ می‌داند [4]. StatPearls سه توضیح آناتومیک برای این غلبه می‌آورد [1]:

• نارسایی دریچه‌ی ضدبرگشت در محل اتصال ورید بیضه‌ی چپ به ورید کلیوی چپ؛
• زاویه‌ی اتصال ورید بیضه‌ی چپ به ورید کلیوی چپ؛
• اثر «فندق‌شکن» (Nutcracker): فشرده شدن ورید کلیوی چپ بین آئورت و شریان مزانتریک فوقانی، که فشار ورید کلیوی چپ و در نتیجه ورید بیضه‌ی چپ را بالا می‌برد.

واریکوسل دوطرفه و واریکوسل سمت راست

واریکوسل ممکن است دوطرفه یا فقط در سمت راست باشد [1][7]. برآوردها درباره‌ی میزان آن متفاوت است. StatPearls می‌گوید اگر واریکوسل چپ پیدا شود، ۳۰ تا ۴۰ درصد احتمال دارد دوطرفه باشد [1]. یک مرور دیگر موارد دوطرفه را زیر ۱۰ درصد و واریکوسل فقط سمت راست را زیر ۱ درصد گزارش کرده است [3].

واریکوسلِ تنها در سمت راست از قدیم یک «زنگ خطر» محسوب می‌شد. دلیلش این بود که گاهی ممکن است نشانه‌ی انسداد ورید اجوف، مثلاً به‌علت لخته‌ی تومور کلیه‌ی راست، باشد [1]. امروز این نگاه تعدیل شده است. AUA/ASRM می‌گوید برای یک واریکوسل کوچک یا متوسطِ تنها در سمت راست، تصویربرداری شکم به‌طور روتین لازم نیست (نظر کارشناسی) [4]. اما اگر واریکوسل ناگهانی ایجاد شده باشد، با دراز کشیدن کوچک نشود، یا بزرگ باشد، تصویربرداری شکم باید در نظر گرفته شود [4][1]. StatPearls هم پیشنهاد می‌کند در چنین مواردی هم‌زمان با سونوگرافی کیسه‌ی بیضه، یک سونوگرافی سریع از کلیه‌ی راست انجام شود [1].

علت و عوامل خطر واریکوسل

• علت دقیق نامشخص است. محتمل‌ترین توضیح، کار نکردن درست دریچه‌های وریدی همراه با تفاوت آناتومیک دو طرف است [6][7].
• سن و بلوغ: واریکوسل معمولاً در دوران بلوغ شکل می‌گیرد و به‌مرور پیشرفت می‌کند [6]. در یک مطالعه، در هیچ‌یک از ۱۸۸ پسر ۶ تا ۹ ساله واریکوسل دیده نشد، ولی در سنین ۱۰ تا ۱۴ سال به‌تدریج بیشتر دیده شد [10]. مطالعات تازه‌تر نشان می‌دهند شیوع آن در بزرگسالی با بالا رفتن سن بیشتر می‌شود، احتمالاً به‌دلیل فرسوده شدن دریچه‌های وریدی [10].
• عوامل خطر روشنی ندارد: Mayo Clinic عامل خطر مهمی برای واریکوسل ذکر نمی‌کند [6]. در یک مرور سال ۲۰۲۵، بلوغ سریع، فعالیت بدنی شدید و زندگی در ارتفاع بالا با شیوع بیشتر همراه بوده‌اند و شاخص توده‌ی بدنی بالاتر با شیوع کمتر. این‌ها ارتباط‌های آماری‌اند، نه علت اثبات‌شده [11].
• پیشگیری: چون علت روشن نیست، راه مشخصی برای پیشگیری از واریکوسل شناخته نشده است [7].

علائم واریکوسل

بیشتر مردانی که واریکوسل دارند هیچ علامتی ندارند. واریکوسل اغلب در یک معاینه‌ی معمولی یا هنگام بررسی ناباروری پیدا می‌شود [1][6]. اگر علامتی وجود داشته باشد، این موارد شایع‌ترند:

• درد یا ناراحتی: فقط حدود ۲ تا ۱۰ درصد بیماران درد دارند [1][3]. درد معمولاً مبهم، کشنده یا ضربان‌دار است و به‌ندرت تیز و خنجری است [1]. این درد با ایستادن طولانی، زور زدن و در ساعات پایانی روز بیشتر می‌شود و با دراز کشیدن معمولاً بهتر می‌شود [3][6].
• احساس سنگینی در کیسه‌ی بیضه [1].
• توده‌ی نرم بالای بیضه: اگر واریکوسل بزرگ باشد، بالای بیضه مثل «کیسه‌ای از کرم» دیده یا لمس می‌شود. واریکوسل کوچک‌تر فقط با لمس حس می‌شود [6][1].
• کوچک‌تر بودن بیضه‌ی درگیر نسبت به طرف دیگر [6][7].
• ناباروری: ممکن است بچه‌دار شدن را دشوار کند، ولی همه‌ی واریکوسل‌ها باعث ناباروری نمی‌شوند [6].

درد و تورم بیضه علت‌های زیادی دارد و همه‌ی آن‌ها واریکوسل نیستند. برای آشنایی با علت‌های دیگر و موارد اورژانسی، مطلب درد بیضه؛ علل شایع و زمان مراجعه‌ی اورژانسی را بخوانید.

درجه‌بندی واریکوسل و واریکوسل ساب‌کلینیکال

پزشک واریکوسل را بر اساس اینکه با چشم دیده شود، با لمس حس شود یا فقط در سونوگرافی پیدا شود درجه‌بندی می‌کند. رایج‌ترین روش، درجه‌بندی دوبین و آملار (Dubin–Amelar) است [1][3].

در گزارش‌ها معمولاً همین درجه‌ها با عدد نوشته می‌شوند: گرید ۱ یعنی کوچک (فقط با مانور والسالوا لمس می‌شود)، گرید ۲ یعنی متوسط (بدون والسالوا لمس می‌شود ولی دیده نمی‌شود) و گرید ۳ یعنی بزرگ (از روی پوست دیده می‌شود) [3][7]. واریکوسلی که فقط در سونوگرافی دیده شود «ساب‌کلینیکال» یا گرید ۰ نامیده می‌شود [7][1]. برای سونوگرافی داپلر هم سیستم‌های درجه‌بندی جداگانه‌ای، مثلاً پنج‌درجه‌ای، پیشنهاد شده است [3]. پس «گرید» در جواب سونوگرافی لزوماً همان گرید معاینه‌ی بالینی نیست و باید آن را با پزشک خودتان تطبیق دهید.

تشخیص واریکوسل

معاینه در حالت ایستاده و مانور والسالوا

پایه‌ی تشخیص، معاینه است. معاینه بهتر است در اتاقی گرم و در دو حالت خوابیده و ایستاده انجام شود [3]. پزشک ممکن است از شما بخواهد بایستید، نفس عمیق بکشید، دهان و بینی را ببندید و زور بزنید. به این کار «مانور والسالوا» می‌گویند و هم‌زمان کیسه‌ی بیضه را برای وریدهای گشاد لمس می‌کند [7]. واریکوسل اغلب در حالت درازکش کوچک‌تر می‌شود [3].

اگر نگرانی درباره‌ی باروری وجود داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش منی (اسپرموگرام) و آزمایش خون هورمون‌ها، مثل FSH و تستوسترون، را هم درخواست کند [7].

سونوگرافی داپلر و عدد «۳ میلی‌متر»

سونوگرافی داپلر رنگی برای تأیید تشخیص به کار می‌رود و بیشترین فایده را در موارد مبهم یا مرزی دارد. برای واریکوسلی که با معاینه واضح است، تصویربرداری روتین لازم نیست [1].

• در StatPearls، یافته‌ی معمول اتساع وریدهای شبکه‌ی پامپینیفرم با قطر حدود ۳ میلی‌متر یا بیشتر است [1].
• در دستورالعمل AUA/ASRM، تعریف استاندارد داپلری «چند ورید بزرگ با قطر بیش از ۳ میلی‌متر همراه با برگشت جریان خون در مانور والسالوا» است [4].
• یک مرور رادیولوژی آستانه را «معمولاً بیش از ۲ میلی‌متر» ذکر کرده است [3].

یعنی عددی مثل «۲/۵ میلی‌متر» در جواب سونوگرافی به‌تنهایی تکلیف را روشن نمی‌کند. آنچه مهم است، برگشت جریان، لمس شدن یا نشدن واریکوسل در معاینه، علائم و نتیجه‌ی آزمایش منی است. AUA/ASRM حتی استفاده‌ی روتین از سونوگرافی برای پیدا کردن واریکوسل را توصیه نمی‌کند. دلیلش این است که درمان واریکوسل غیرقابل‌لمس، برخلاف واریکوسل بالینی، باروری را بهتر نکرده است [4].

واریکوسل و باروری؛ چه ارتباطی وجود دارد؟

واریکوسل در حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد همه‌ی مردان دیده می‌شود، ولی در مردانی که برای ناباروری بررسی می‌شوند این نسبت به حدود ۴۰ درصد می‌رسد [1]. Mayo Clinic برآورد می‌کند که ۱۰ تا ۲۰ درصد مردانی که واریکوسل دارند در بچه‌دار شدن مشکل پیدا می‌کنند [6]. یعنی بیشتر مردان مبتلا بارور هستند [1].

وقتی واریکوسل روی آزمایش منی اثر می‌گذارد، معمولاً الگویی به نام «الگوی استرس» دیده می‌شود: تعداد کمتر اسپرم، تحرک ضعیف‌تر و درصد بیشتر اسپرم‌های بدشکل [1]. اگر خودتان یا همسرتان در مسیر بررسی ناباروری هستید، مطلب ناباروری در زنان و مردان؛ علل، بررسی‌های تشخیصی و راه‌های کمک‌باروری تصویر کامل‌تری از ارزیابی هر دو نفر می‌دهد.

مکانیسم‌های احتمالی آسیب به اسپرم

اینکه واریکوسل دقیقاً چطور به اسپرم آسیب می‌زند هنوز روشن نیست و چند نظریه مطرح است [1][7]:

• گرم شدن بیضه (پذیرفته‌ترین نظریه): جمع شدن خون دمای داخل بیضه را بالا می‌برد. این علت اصلی آسیب اسپرم در واریکوسل دانسته می‌شود [1][6].
• استرس اکسیداتیو و آسیب DNA اسپرم (قطعه‌قطعه شدن DNA) [1].
• کمبود اکسیژن، فشار هیدرواستاتیک و برگشت مواد از وریدهای کلیه و غده‌ی فوق‌کلیه به سمت بیضه [1].

واریکوسل ممکن است تولید تستوسترون را هم کم کند، به‌ویژه در مردان مسن‌تر [1]. Cleveland Clinic هم واریکوسل‌های بزرگ‌تر را با خطر بیشتر تستوسترون پایین مرتبط می‌داند [7]. همه‌ی این‌ها در حد نظریه و مشاهده‌اند و هنوز یک سازوکار قطعی اثبات نشده است.

چه زمانی درمان واریکوسل لازم است؟

یکی از رایج‌ترین سوءتفاهم‌ها این است که هر واریکوسلی باید عمل شود. واقعیت این است که واریکوسل بی‌علامت در مردی بارور با تستوسترون طبیعی درمان لازم ندارد و به نظر نمی‌رسد اثر بدی داشته باشد [1]. اگر واریکوسل اذیتتان نمی‌کند و مشکل باروری ندارید، احتمالاً به درمان نیاز ندارید [7].

در مردان بزرگسال: توصیه‌های AUA/ASRM

دستورالعمل مشترک AUA و ASRM درباره‌ی ناباروری مردان این توصیه‌ها را دارد [4][5]:

• توصیه به درمان (توصیه‌ی متوسط؛ سطح شواهد B): جراحی واریکوسل باید برای مردی در نظر گرفته شود که برای بارداری تلاش می‌کند، واریکوسل قابل‌لمس دارد، زوج نابارور هستند و پارامترهای مایع منی غیرطبیعی است. استثنا مردانی هستند که در مایع منی‌شان هیچ اسپرمی نیست (آزواسپرمی) [4].
• توصیه به عدم درمان (توصیه‌ی قوی؛ سطح شواهد C): پزشکان نباید جراحی را برای واریکوسلی توصیه کنند که لمس نمی‌شود و فقط در تصویربرداری دیده شده است (ساب‌کلینیکال). مرور نظام‌مندی که در همین دستورالعمل آمده، در این گروه فایده‌ی روشنی برای بارداری یا پارامترهای اصلی منی نشان نداد [4].
• آزواسپرمی غیرانسدادی (نظر کارشناسی): اگر مردی هم واریکوسل بالینی دارد و هم به‌علت اختلال در تولید اسپرم آزواسپرمی دارد، باید به زوج گفته شود که شواهد قطعی برای فایده‌ی ترمیم واریکوسل پیش از روش‌های کمک‌باروری وجود ندارد [4].

در این دستورالعمل، سطح شواهد A یعنی بالا، B متوسط و C پایین [5]. به گفته‌ی StatPearls، راهنمای انجمن اورولوژی اروپا (EAU) هم مشابه است. EAU علاوه بر واریکوسل بالینی، کاهش تعداد اسپرم یا ناباروری بی‌دلیل دست‌کم دوساله را لازم می‌داند و جراحی را برای مردان با منی طبیعی یا واریکوسل ساب‌کلینیکال توصیه نمی‌کند [1]. درد یا ناراحتیِ ناشی از واریکوسل هم یکی از دلایل درمان است [1].

در نوجوانان

در پسرانی که در سن بلوغ هستند، واریکوسل ممکن است رشد بیضه و تولید هورمون را مختل کند [6]. به گفته‌ی StatPearls، یکی از موارد ترمیم، واریکوسل بالینیِ درجه‌ی بالا در نوجوانی است که با عقب ماندن رشد بیضه همراه باشد، یعنی تفاوت اندازه‌ی دو بیضه بیش از ۲۰ درصد [1]. در این گروه، ترمیم ممکن است به رشد جبرانی بیضه کمک کند [1]. معاینه‌های سالانه‌ی پسران برای پایش رشد بیضه‌ها اهمیت دارد [6].

روش‌های درمان واریکوسل

هیچ داروی مؤثری واریکوسل را از بین نمی‌برد [1][8]. تصمیم درباره‌ی نیاز به درمان و نوع آن را باید متخصص اورولوژی بر اساس شرایط هر فرد بگیرد. معرفی زیر فقط برای آشنایی است.

مراقبت‌های غیرجراحی برای درد

اگر واریکوسل فقط ناراحتی خفیف ایجاد می‌کند، اولین قدم معمولاً مسکن و حمایت از کیسه‌ی بیضه است [1]. Cleveland Clinic این موارد را پیشنهاد می‌کند [7]:

• پوشیدن لباس زیر جذب یا ساپورت ورزشی هنگام ورزش یا ایستادن طولانی؛
• پرهیز از فعالیت‌هایی که ناراحتی را بیشتر می‌کنند؛
• کیسه‌ی سرد پیچیده‌شده در حوله، هر بار حداکثر ۱۵ دقیقه، نه مستقیم روی پوست؛
• مسکن‌های ضدالتهاب غیراستروئیدی بدون نسخه، فقط پس از مشورت با پزشک، چون برای همه مناسب نیستند.

واریکوسلکتومی میکروسکوپی ساب‌اینگوینال

در این روش، جراح از برشی کوچک در کشاله‌ی ران و با میکروسکوپ جراحی وریدهای گشاد را می‌بندد و مراقب است به شریان بیضه و مجرای دفران آسیبی نرسد [1][8]. میکروسکوپ کمک می‌کند رگ‌های کوچک ارتباطی دیده شوند و شریان بیضه بهتر شناسایی شود و آسیب نبیند [1]. StatPearls این روش را روش ترجیحی می‌داند، چون عود کمتر، عارضه‌ی کمتر، برگشت سریع‌تر به کار، بهبود بیشتر تعداد و تحرک اسپرم و میزان بارداری بالاتری نسبت به روش‌های دیگر دارد [1]. Cleveland Clinic هم آن را استاندارد طلایی و رایج‌ترین روش می‌نامد [8]. این جراحی معمولاً سرپایی است [1].

واریکوسلکتومی لاپاراسکوپیک

در این روش، ورید بیضه با دوربین و از چند برش کوچک در پایین شکم، در بخش بالاتری از مسیر ورید (داخل شکم) بسته می‌شود [8][3][1]. برخی جراحان اورولوژی کودکان این روش را ترجیح می‌دهند، اما میزان عود آن نسبتاً بالاتر و حدود ۱۵ درصد است [1]. در مقایسه با روش میکروسکوپی، هیدروسل (تجمع مایع دور بیضه) و عود بعد از آن بیشتر گزارش شده است. در عوض، درمان هم‌زمان دو طرف را آسان می‌کند و بهبودی سریعی دارد [3].

آمبولیزاسیون (بستن ورید از داخل رگ)

در این روش، رادیولوژیست مداخله‌ای کاتتری را از طریق ورید کشاله‌ی ران یا گردن تا ورید بیضه می‌برد و با کویل‌های کوچک یا ماده‌ای مایع آن را می‌بندد تا جریان خون از واریکوسل منحرف شود [12][1][3]. معمولاً می‌توان ظرف ۲۴ ساعت به فعالیت‌های عادی برگشت و دوره‌ی بهبودی کوتاه‌تر از جراحی است [12].

• موفقیت فنی آن در یک مرور ۹۰ تا ۹۷ درصد و عود آن ۲ تا ۲۴ درصد گزارش شده و قابل‌مقایسه با جراحی بوده است [3].
• در چند مطالعه پس از آمبولیزاسیون خطر هیدروسل دیده نشده است. شایع‌ترین شکایت بعد از آن، درد بیضه است که ممکن است تا ۱۰ روز طول بکشد [3].
• این روش کم‌تهاجمی‌تر است، ولی از نظر فنی می‌تواند دشوار باشد. معمولاً برای واریکوسلی که بعد از جراحی برگشته است به کار می‌رود. میزان بارداری پس از جراحی ظاهراً بالاتر بوده است [1].

عوارض احتمالی پس از جراحی واریکوسل

بیشتر افراد بدون عارضه‌ی جدی بهبود پیدا می‌کنند و جراحی واریکوسل روشی نسبتاً ایمن با خطر کم است. اما مانند هر جراحی، عوارضی هم ممکن است پیش بیاید [8][1].

کوچک شدن بیضه بعد از جراحی نادر است. حتی اگر شریان بیضه ناخواسته بسته شود، رگ‌های فرعی معمولاً خون‌رسانی را جبران می‌کنند. استفاده از بزرگ‌نمایی یا میکروسکوپ خطر آسیب به شریان را کم می‌کند [1]. اگر واریکوسل بعد از درمان برگردد، معمولاً می‌توان آن را با جراحی دوباره یا آمبولیزاسیون درمان کرد [1].

دوران بهبودی بعد از عمل و زمان بهتر شدن اسپرم

بیشتر افراد ظرف چند روز به کار یا تحصیل برمی‌گردند و تا حدود شش هفته کاملاً بهبود پیدا می‌کنند [8][7]. طبق Cleveland Clinic [8]:

• کبودی کشاله‌ی ران و کیسه‌ی بیضه معمولاً در ۳ تا ۴ هفته از بین می‌رود. تورم ممکن است ۶ تا ۸ هفته و حساسیت کشاله‌ی ران تا ۶ هفته باقی بماند.
• از فعالیت‌های سنگین پرهیز کنید و دست‌کم دو هفته چیزی سنگین‌تر از حدود ۴/۵ کیلوگرم (۱۰ پوند) بلند نکنید.
• دست‌کم یک هفته از نزدیکی و خودارضایی پرهیز کنید.
• محل عمل را تمیز نگه دارید و تا زمانی که پزشک اجازه نداده، به‌جای وان و استخر از دوش استفاده کنید.

بهتر شدن اسپرم زمان می‌برد. ساخت اسپرم حدود ۷۴ روز طول می‌کشد. برای همین بهبود کیفیت اسپرم معمولاً حدود ۳ تا ۴ ماه بعد از جراحی دیده می‌شود و تا حدود ۶ ماه به وضعیت نهایی می‌رسد. آزمایش منی پیگیری معمولاً حدود ۴ ماه بعد از عمل انجام می‌شود [1]. طبق StatPearls، پس از جراحی حدود ۷۰ درصد بیماران پارامترهای منی بهتری دارند و در ۴۰ تا ۶۰ درصد زوج‌ها احتمال بارداری بهتر می‌شود [1]. سیگار کشیدن و چاقی نتیجه‌ی ترمیم را بدتر می‌کنند [1].

درمان واریکوسل تضمینی برای بارداری نیست و فقط یکی از عوامل مؤثر بر باروری است. نتیجه از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند و ارزیابی هر دو زوج اهمیت دارد [1][4].

واریکوسل در زنان؛ آیا وجود دارد؟

واریکوسل به معنای دقیق پزشکی، گشاد شدن وریدهای داخل کیسه‌ی بیضه است و بنابراین یک بیماری مردانه است [6][7]. زنان کیسه‌ی بیضه ندارند و واریکوسل به این معنا در آن‌ها رخ نمی‌دهد.

وقتی در جست‌وجوها «واریکوسل زنان» نوشته می‌شود، معمولاً منظور بیماری مشابهی در لگن است که امروز اختلالات وریدی لگن (Pelvic Venous Disorders یا PeVD) نامیده می‌شود. نام قدیمی‌تر آن «سندرم احتقان لگنی» (pelvic congestion syndrome) است [13][14].

• علت: بیشتر وقت‌ها دریچه‌های ورید تخمدان ضعیف می‌شوند و درست بسته نمی‌شوند. خون به عقب برمی‌گردد و وریدهای لگن مثل واریس گشاد می‌شوند [13].
• علائم: درد مزمن، مبهم و ضربان‌دار لگن که به چرخه‌ی قاعدگی وابسته نیست و با ایستادن یا راه رفتن طولانی بدتر می‌شود. گاهی واریس در ناحیه‌ی تناسلی خارجی یا پاها هم دیده می‌شود [14].
• تشخیص: با سونوگرافی لگن یا واژینال، سی‌تی‌اسکن، ام‌آرآی یا ونوگرافی [13].
• درمان: یکی از گزینه‌ها آمبولیزاسیون ورید تخمدان توسط رادیولوژیست مداخله‌ای است [13].

اگر خانمی درد مزمن لگن دارد، بررسی آن با متخصص زنان شروع می‌شود، چون علت‌های دیگری هم ممکن است در کار باشد.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

در این موارد به‌زودی به پزشک (ترجیحاً متخصص اورولوژی) مراجعه کنید:

• درد، تورم یا توده در کیسه‌ی بیضه [6]؛
• تفاوت اندازه‌ی دو بیضه یا کوچک شدن یک بیضه [6][7]؛
• بیش از یک سال تلاش برای بارداری بدون نتیجه [7]؛
• واریکوسلی که ناگهانی ایجاد شده، در سمت راست است یا با دراز کشیدن کوچک نمی‌شود [1][4]؛
• در پسران در سن بلوغ، حتی بدون علامت: معاینه‌های دوره‌ای برای پایش رشد بیضه‌ها [6].

در این موارد فوراً به اورژانس بروید:

• درد ناگهانی یا شدید بیضه. پیچ‌خوردگی بیضه یک اورژانس است: طناب اسپرماتیک می‌پیچد و خون‌رسانی بیضه قطع می‌شود. اگر سریع درمان نشود، بیضه ممکن است از بین برود [9].

در این موارد فوراً با پزشک تماس بگیرید:

• درد همراه با تورم، دردی که مدام بدتر می‌شود، یا درد همراه با حال عمومی بد [9].

بعد از عمل اگر خونریزی زیاد، ترشح تغییررنگ‌داده یا بدبو از محل عمل، تب ۳۸ درجه یا بیشتر، لرز، باز شدن بخیه‌ها یا درد رو به افزایش داشتید، با پزشک تماس بگیرید [8].

برای معاینه و تصمیم‌گیری درباره‌ی واریکوسل می‌توانید از طریق طبیب‌یاب از متخصصان اورولوژی نوبت بگیرید.

پرسش‌های متداول

پامپینیفرم (pampiniform) چیست؟

شبکه‌ی پامپینیفرم شبکه‌ای از وریدهای کوچک در طناب اسپرماتیک است که خون بیضه، اپیدیدیم و بخشی از مجرای دفران را تخلیه می‌کند. این شبکه با پیچیدن دور شریان بیضه، خون ورودی به بیضه را خنک می‌کند و به حفظ دمای مناسب برای اسپرم‌سازی کمک می‌کند [2].

وریدهای شبکه‌ی پامپینیفرم چند تا هستند؟

طبق منابع آناتومی، این شبکه در طناب اسپرماتیک از حدود ۸ تا ۱۲ ورید کوچک و به‌هم‌پیوسته تشکیل شده است. نزدیک کانال اینگوینال این وریدها به ۳ تا ۴ ورید و داخل شکم به یک ورید بیضه تبدیل می‌شوند [2]. تعداد و مسیر دقیق در افراد مختلف فرق می‌کند [3].

«اتساع وریدهای شبکه‌ی پامپینیفرم» در جواب سونوگرافی یعنی چه؟

یعنی وریدهای این شبکه از حالت طبیعی گشادتر دیده شده‌اند، که همان واریکوسل است. در دستورالعمل AUA/ASRM، تعریف داپلری واریکوسل چند ورید با قطر بیش از ۳ میلی‌متر همراه با برگشت جریان خون در مانور والسالواست [4]. این جمله به‌تنهایی به معنای نیاز به عمل نیست. اگر واریکوسل فقط در سونوگرافی دیده شود و در معاینه لمس نشود، برای باروری عمل توصیه نمی‌شود [4].

چرا واریکوسل بیشتر در سمت چپ است؟

ورید بیضه‌ی چپ بلندتر است و تقریباً با زاویه‌ی قائمه به ورید کلیوی چپ می‌ریزد که فشار بیشتری دارد. ورید راست مستقیماً به ورید اجوف تحتانی با فشار کم وارد می‌شود. دریچه‌های ورید چپ هم بیشتر ممکن است وجود نداشته باشند، و فشرده شدن ورید کلیوی چپ (اثر فندق‌شکن) هم می‌تواند نقش داشته باشد [1][3].

آیا واریکوسل خودبه‌خود خوب می‌شود؟

منابعی که بررسی کردیم بهبود خودبه‌خودی واریکوسل را توصیف نمی‌کنند. StatPearls می‌گوید واریکوسل درمان‌نشده ممکن است پیشرفت کند و هیچ درمان دارویی مؤثری برای آن وجود ندارد [1]. با این حال، بسیاری از مردان هرگز به درمان نیاز پیدا نمی‌کنند، چون واریکوسلشان بی‌علامت است و مشکلی برای باروری ایجاد نمی‌کند [1][7].

آیا واریکوسل باعث ناباروری می‌شود؟

ممکن است، ولی نه همیشه. حدود ۴۰ درصد مردانی که برای ناباروری بررسی می‌شوند واریکوسل دارند، در حالی که بیشتر مردان مبتلا بارور هستند [1]. Mayo Clinic برآورد می‌کند ۱۰ تا ۲۰ درصد مردان مبتلا در بچه‌دار شدن مشکل پیدا می‌کنند [6].

واریکوسل گرید ۲ چیست؟

در درجه‌بندی معاینه‌ای، گرید ۲ (متوسط) واریکوسلی است که پزشک بدون مانور والسالوا آن را لمس می‌کند ولی از روی پوست دیده نمی‌شود [3][7]. چون قابل‌لمس است، اگر با ناباروری زوج و آزمایش منی غیرطبیعی همراه باشد، طبق AUA/ASRM ترمیم آن قابل بررسی است. اگر بی‌علامت باشد و مشکل باروری نباشد، معمولاً درمان لازم نیست [4][1].

واریکوسل ساب‌کلینیکال را باید عمل کرد؟

برای هدف باروری خیر. AUA/ASRM با توصیه‌ی قوی می‌گوید جراحی برای واریکوسلی که لمس نمی‌شود و فقط در تصویربرداری دیده شده توصیه نشود، چون فایده‌ی روشنی برای بارداری یا پارامترهای منی نشان نداده است [4]. EAU هم آن را توصیه نمی‌کند [1].

آیا ورزش یا بلند کردن وزنه واریکوسل را بدتر می‌کند؟

شواهد محدود و بیشتر مشاهده‌ای است. در یک مرور سال ۲۰۲۵، فعالیت بدنی شدید (مثل ساعت‌های طولانی تمرین در هفته) با شیوع بیشتر واریکوسل همراه بود، ولی ورزش عمومی شیوع را تغییر نمی‌داد. در کسانی که واریکوسل دارند، ورزش ممکن است درد را بیشتر کند [11]. مرور دیگری می‌گوید فشار بدنی در سن بلوغ ممکن است در ایجاد واریکوسل نقش داشته باشد و در سنین بالاتر آن را تشدید کند [10]. درباره‌ی وزنه‌برداری به‌طور خاص، داده‌ی محکمی در منابع بررسی‌شده پیدا نشد. پوشیدن لباس زیر حمایتی هنگام ورزش ممکن است ناراحتی را کم کند [7]. بعد از عمل هم دست‌کم دو هفته نباید چیز سنگین بلند کرد [8].

آیا واریکوسل در زنان هم دیده می‌شود؟

واریکوسل به معنای پزشکی، گشادی وریدهای کیسه‌ی بیضه و مخصوص مردان است [6][7]. بیماری مشابه در زنان «اختلالات وریدی لگن» (PeVD) یا سندرم احتقان لگنی است. در این بیماری، معمولاً به‌علت نارسایی دریچه‌های ورید تخمدان، وریدهای لگن گشاد می‌شوند و ممکن است درد مزمن لگن ایجاد کنند [13][14].

آیا بعد از عمل واریکوسل اسپرم بهتر می‌شود؟

در بسیاری از موارد بله، ولی تدریجی. طبق StatPearls، حدود ۷۰ درصد بیماران بعد از جراحی پارامترهای منی بهتری دارند. بهبود معمولاً ۳ تا ۴ ماه بعد دیده می‌شود و تا حدود ۶ ماه کامل می‌شود [1]. این بهبود تضمینی برای بارداری نیست.

آیا واریکوسل خطرناک است؟

واریکوسل تهدیدکننده‌ی زندگی نیست [7] و بیشتر وقت‌ها بی‌علامت است [1]. اهمیت آن بیشتر به اثرش بر باروری، رشد بیضه در نوجوانان و گاهی درد مربوط است [1][6]. واریکوسل‌های درجه‌ی بالای درمان‌نشده ممکن است به بیضه آسیب پایدار بزنند [7]. واریکوسلی که ناگهانی ایجاد شود یا با دراز کشیدن کوچک نشود باید بررسی شود [4].

آیا واریکوسل باعث اختلال نعوظ می‌شود؟

شواهد کافی برای اینکه بگوییم واریکوسل قطعاً باعث اختلال نعوظ می‌شود وجود ندارد، هرچند ممکن است ارتباطی باشد [7]. واریکوسل می‌تواند تولید تستوسترون را در برخی مردان کم کند [1]. اگر مشکل نعوظ دارید، علت‌های دیگر را هم باید بررسی کرد. مطلب اختلال نعوظ؛ علل، تشخیص و گزینه‌های درمانی را بخوانید.

بعد از عمل واریکوسل چقدر باید استراحت کرد؟

بیشتر افراد ظرف چند روز به کار برمی‌گردند و تا حدود شش هفته کاملاً بهبود پیدا می‌کنند. توصیه‌ی رایج این است که دست‌کم یک هفته از رابطه‌ی جنسی و دست‌کم دو هفته از بلند کردن اجسام سنگین پرهیز شود [8]. پس از آمبولیزاسیون معمولاً می‌توان ظرف ۲۴ ساعت به فعالیت عادی برگشت [12]. دستور دقیق را از پزشک خودتان بگیرید.

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص و درمان پزشک نیست. تصمیم درباره‌ی نیاز به درمان یا جراحی واریکوسل را همراه با متخصص اورولوژی بگیرید و در صورت درد ناگهانی یا شدید بیضه فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

منابع

1. Leslie SW, Sajjad H, Siref LE. Varicocele. StatPearls, NCBI Bookshelf; Last Update: November 13, 2023. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK448113/
2. Beger A (reviewer: Ocran E). Pampiniform venous plexus. Kenhub; last reviewed October 30, 2023. https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/pampiniform-venous-plexus
3. Baigorri BF, Dixon RG. Varicocele: A Review. Semin Intervent Radiol. 2016;33(3):170-176. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5005088/
4. American Urological Association / American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (Published 2020; Amended 2024). https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/male-infertility
5. Schlegel PN, et al. Diagnosis and treatment of infertility in men: AUA/ASRM guideline part II. Fertil Steril. 2021;115(1):62-69. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33309061/
6. Mayo Clinic Staff. Varicocele — Symptoms and causes. Mayo Clinic; Oct 25, 2024. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/varicocele/symptoms-causes/syc-20378771
7. Cleveland Clinic. Varicocele: Symptoms & Treatment. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/15239-varicocele
8. Cleveland Clinic. Varicocelectomy: Purpose, Procedure, Risks & Recovery. https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/24234-varicocelectomy
9. Cleveland Clinic. Testicular Pain: Causes, Types, Diagnosis & Treatment. https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/16292-testicular-pain
10. Alsaikhan B, Alrabeeah K, Delouya G, Zini A. Epidemiology of varicocele. Asian J Androl. 2016;18(2):179-181. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4770482/
11. Shi S, Chen W, Tian J, et al. Risk factors associated with varicocele: a narrative review. Transl Androl Urol. 2025;14(6):1807-1817. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12271938/
12. RadiologyInfo.org (RSNA/ACR). Varicocele Embolization. https://www.radiologyinfo.org/en/info/varicocele
13. RadiologyInfo.org (RSNA/ACR). Ovarian Vein Embolization. https://www.radiologyinfo.org/en/info/ovariveinembol
14. Clark MR, Taylor AC. Pelvic Venous Disorders: An Update in Terminology, Diagnosis, and Treatment. Semin Intervent Radiol. 2023;40(4):362-371. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10415053/