دسته بندی:
27 تیر 1405 
8 بازدید
واریکوسل (Varicocele) به اتساع و بزرگشدگی غیرطبیعی شبکهٔ وریدی پامپینیفورم (Pampiniform plexus) در کیسهٔ بیضه گفته میشود؛ شبکهای که وظیفهٔ تخلیهٔ خون از بیضه را بر عهده دارد. این عارضه یکی از شایعترین یافتههای قابلدرمان در مردانی است که با مشکل ناباروری مراجعه میکنند، اما نکتهٔ مهم این است که هر واریکوسلی نیاز به درمان ندارد. در این مقاله، بهجای مرور کلی و عمومی، تمرکز اصلی بر رابطهٔ واریکوسل با باروری و کیفیت اسپرم و اینکه چه زمانی درمان واقعاً توصیه میشود قرار دارد.
واریکوسل چیست و چرا بیشتر در سمت چپ رخ میدهد؟
در واریکوسل، دریچههای وریدی داخل شبکهٔ پامپینیفورم بهدرستی کار نمیکنند و خون بهجای بازگشت مؤثر، در این وریدها جمع میشود. طبق منبع StatPearls، واریکوسل بهمراتب شایعتر (۸۰ تا ۹۰ درصد) در سمت چپ رخ میدهد. علت این غلبه، تفاوت آناتومیک مسیر تخلیهٔ وریدی دو طرف است: ورید اسپرماتیک داخلی سمت راست مستقیماً به ورید اجوف تحتانی با فشار پایین میریزد، در حالی که ورید اسپرماتیک داخلی سمت چپ به ورید کلیوی چپ با فشار نسبتاً بالاتر متصل میشود و همین موضوع میتواند تخلیهٔ وریدی بیضهٔ چپ را مختل کند.[۱]
درجهبندی واریکوسل و واریکوسل سابکلینیکال
واریکوسل بر اساس قابلیت شناسایی در معاینهٔ بالینی درجهبندی میشود. طبقاین درجهبندی به شرح زیر است:
این تمایز اهمیت بالینی زیادی دارد، زیرا همانطور که در بخش درمان توضیح داده میشود، رویکرد درمانی برای واریکوسل سابکلینیکال با واریکوسل قابللمس متفاوت است.[۱]
علائم واریکوسل
بر اساس StatPearls، اکثر مردان مبتلا به واریکوسل هیچ علامتی ندارند و این عارضه اغلب بهطور اتفاقی یا در بررسیهای ناباروری کشف میشود. تنها حدود ۲ تا ۱۰ درصد بیماران دچار درد میشوند و این درد معمولاً از نوع مبهم، کسلکننده یا ضرباندار است، نه درد تیز.[۱] بر اساس اطلاعات Mayo Clinic، در صورت بروز علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- درد مبهم یا کسلکننده در بیضه که هنگام ایستادن یا در ساعات پایانی روز تشدید و در حالت درازکش اغلب کاهش مییابد
- احساس توده در کیسهٔ بیضه که در موارد بزرگ ممکن است شبیه «کیسهٔ کرم» لمس شود
- کوچک شدن تدریجی بیضهٔ درگیر، بهطوری که ممکن است از بیضهٔ سالم کوچکتر شود
منبع: Mayo Clinic — Varicocele[۲]
تشخیص واریکوسل
معاینهٔ فیزیکی
پزشک معمولاً بیمار را در وضعیت ایستاده و با انجام مانور والسالوا معاینه میکند تا توده یا اتساع وریدی بالای بیضه را بررسی کند.[۱]
سونوگرافی داپلر اسکروتوم
در مواردی که معاینهٔ بالینی مبهم است یا نیاز به ارزیابی دقیقتر وجود دارد، از سونوگرافی داپلر استفاده میشود. معیار رایج تشخیصی در این روش، اتساع وریدهای شبکهٔ پامپینیفورم به قطر معمولاً ۳ میلیمتر یا بیشتر است. طبق StatPearls، تصویربرداری روتین برای واریکوسلهای بالینیِ واجد اهمیت که با معاینه قابل تشخیصاند ضرورتی ندارد و تأیید با سونوگرافی به موارد مبهم اختصاص دارد.[۱]
واریکوسل و باروری؛ چه ارتباطی وجود دارد؟
موضوعی که واریکوسل را از بسیاری از یافتههای خوشخیم اسکروتوم متمایز میکند، ارتباط آن با ناباروری مردان است. طبق دادههای نقلشده در StatPearls، واریکوسل در حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد کل مردان بالغ دیده میشود، اما این نسبت در مردان مراجعهکننده برای بررسی ناباروری تا حدود ۴۰ درصد میرسد.[۱] این تفاوت آماری نشان میدهد ارتباطی بین واریکوسل و کاهش باروری وجود دارد، هرچند این ارتباط به معنای آن نیست که هر مرد مبتلا به واریکوسل لزوماً نابارور خواهد شد.
مکانیسمهای احتمالی تأثیر بر اسپرم
مکانیسم دقیقی که واریکوسل را به کاهش کیفیت اسپرم مرتبط میکند هنوز بهطور قطعی اثبات نشده است. سازوکارهای مطرحشده در StatPearls عبارتاند از:
- افزایش دمای داخل بیضه (پذیرفتهشدهترین نظریه): طبق StatPearls، پذیرفتهشدهترین نظریه آن است که افزایش جریان خون به بالا رفتن دمای داخل بیضه منجر میشود و این افزایش دما بهعنوان علت اصلی اختلال اسپرم در واریکوسل معرفی شده است؛ دمای بالاتر برای روند طبیعی اسپرمسازی نامطلوب است.
- استرس اکسیداتیو و آسیب DNA اسپرم: استرس اکسیداتیو و افزایش قطعهقطعهشدن DNA اسپرم (Sperm DNA fragmentation) از دیگر سازوکارهای مطرحشده هستند.
سطح قطعیت: این موارد در حد نظریه و فرضیهاند. نظریهٔ افزایش دما «پذیرفتهشدهترین» توضیح موجود است، اما نه یک سازوکار قطعیِ اثباتشده؛ سطح قطعیت این مکانیسمها در ادبیات پزشکی همچنان موضوع بررسی و پژوهش است.[۱]
چه زمانی درمان واریکوسل واقعاً اندیکاسیون دارد؟
یکی از رایجترین سوءتفاهمها این است که تصور شود هر واریکوسلی، حتی بدون علامت، باید درمان شود. اما دستورالعمل مشترک انجمن اورولوژی آمریکا و انجمن پزشکی باروری آمریکا (AUA/ASRM) دربارهٔ تشخیص و درمان ناباروری در مردان موضع روشنی در اینباره دارد:
- توصیه به درمان (توصیهٔ متوسط؛ سطح شواهد B): واریکوسلکتومی جراحی باید در مردانی که در تلاش برای بارداری هستند و همزمان واریکوسل قابللمس دارند، نابارور هستند و پارامترهای غیرطبیعی مایع منی دارند، در نظر گرفته شود (بهاستثنای مردان مبتلا به آزواسپرمی).
- توصیه به عدم درمان (توصیهٔ قوی؛ سطح شواهد C): پزشکان نباید واریکوسلکتومی را برای مردانی که واریکوسل آنها غیرقابللمس است و صرفاً با تصویربرداری شناسایی شده (یعنی واریکوسل سابکلینیکال) توصیه کنند. مرور نظاممند و متاآنالیز نقلشده در همین دستورالعمل، هیچ فایدهٔ قابلاثباتی از ترمیم واریکوسل سابکلینیکال بر بارداری یا پارامترهای اصلی منی نشان نداده است.
بهبیان دیگر، درمان واریکوسل معمولاً برای «واریکوسل قابللمس + پارامترهای غیرطبیعی اسپرم + ناباروری زوجین» در نظر گرفته میشود، نه صرف وجود واریکوسل. همچنین طبق Mayo Clinic، واریکوسلی که درد، ناراحتی یا علامت دیگری ایجاد نمیکند، نیازی به درمان ندارد.[۳],[۴],[۲]
گزینههای درمانی واریکوسل
تصمیم دربارهٔ نوع و ضرورت درمان باید توسط پزشک اورولوژیست و بر اساس شرایط فردی هر بیمار گرفته شود. در ادامه، صرفاً برای آشنایی کلی، گزینههای اصلی درمانی معرفی میشوند:
واریکوسلکتومی میکروسکوپی
واریکوسلکتومی میکروسکوپیِ ساباینگوینال که با استفاده از میکروسکوپ جراحی انجام میشود، طبق StatPearls روش ترجیحیِ اصلاح این عارضه محسوب میشود، زیرا نرخ عود پایینتر (تا حدود ۱۰ درصد)، عوارض کمتر، بازگشت سریعتر به کار و بهبود بیشتر در تعداد و تحرک اسپرم را نشان میدهد.[۱]
آمبولیزاسیون از راه رادیولوژی مداخلهای
در این روش، ورید مبتلا از طریق کاتتر و بدون جراحی باز مسدود میشود. طبق StatPearls این روش کمتهاجمیتر است، اما میتواند از نظر فنی چالشبرانگیز و بهطور کلی نسبت به جراحی باز کمصرفهتر باشد؛ کاربرد رایج آن در موارد عود واریکوسل، بهعنوان جایگزین جراحی باز مجدد است.[۱]
سایر روشها
روشهای دیگری مانند جراحی لاپاراسکوپیک نیز وجود دارد، اما بر اساس StatPearls، نرخ عود نسبتاً بالاتری (حدود ۱۵ درصد) در مقایسه با واریکوسلکتومی میکروسکوپی گزارش شده است.[۱]
عوارض احتمالی درمان جراحی
منبع: NCBI StatPearls — Varicocele[۱]
مهم: بهبود پارامترهای اسپرم پس از جراحی بهسرعت اتفاق نمیافتد؛ طبق StatPearls این بهبود معمولاً حدود ۳ تا ۴ ماه پس از جراحی محسوس میشود و در حدود ۶ ماه به وضعیت نهایی خود میرسد.[۱] همچنین درمان واریکوسل تضمینی برای باروری قطعی نیست و تنها یکی از عوامل مؤثر بر ناباروری مردان محسوب میشود؛ نتیجهٔ درمان در افراد مختلف متفاوت است و باید همراه با ارزیابی کامل پزشکی زوجین دنبال شود.
جمعبندی
واریکوسل یافتهای شایع و در بسیاری از موارد بیعلامت است. آنچه واریکوسل را از نظر بالینی حائز اهمیت میکند، ارتباط آن با ناباروری مردان و کیفیت اسپرم است، اما این به معنای نیاز به درمان قطعی هر واریکوسل نیست. طبق شواهد و دستورالعملهای معتبر، درمان معمولاً زمانی توصیه میشود که واریکوسل قابللمس، همراه با پارامترهای غیرطبیعی اسپرم و ناباروری باشد؛ در حالیکه برای واریکوسل سابکلینیکال (غیرقابللمس و فقط تصویربرداریشده)، دستورالعمل AUA/ASRM صراحتاً درمان را توصیه نمیکند. تصمیم نهایی همواره باید با مشورت پزشک اورولوژیست و بر اساس ارزیابی کامل گرفته شود.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
منابع
- [۱] NCBI StatPearls — Varicocele
- [۲] Mayo Clinic — Varicocele: Symptoms & Causes
- [۳] American Urological Association / ASRM — Diagnosis and Treatment of Infertility in Men Guideline
- [۴] Schlegel PN, et al. Diagnosis and treatment of infertility in men: AUA/ASRM guideline part II. Fertil Steril. 2021 (متن کامل توصیههای واریکوسل)
