دسته بندی:
27 مرداد 1405 
15 بازدید
هپاتیت B یک عفونت ویروسی کبد است که توسط ویروس هپاتیت B (Hepatitis B Virus – HBV) ایجاد میشود. این بیماری میتواند بهصورت حاد (کوتاهمدت) یا مزمن (بلندمدت) بروز کند و در صورت مزمنشدن، خطر آسیب جدی و پیشرونده به کبد را افزایش میدهد. برای آشنایی کلیتر با انواع هپاتیت ویروسی، میتوانید به مقالهٔ «هپاتیت» در همین سایت مراجعه کنید؛ در این مقاله تمرکز اصلی بر جزئیات اختصاصی هپاتیت B است.
ویروس HBV و اهمیت آن
بر اساس جدیدترین برآوردهای سازمان جهانی بهداشت (WHO) در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۴۰ میلیون نفر در جهان بهصورت مزمن به هپاتیت B مبتلا هستند و سالانه حدود ۹۰۰ هزار مورد عفونت جدید رخ میدهد. این بیماری در همان سال حدود ۱.۱ میلیون مرگ عمدتاً بهدلیل سیروز و سرطان کبد بر جای گذاشته است. با این حال تنها بخش کوچکی از مبتلایان مزمن (حدود ۴ درصد) تحت درمان ضدویروسی قرار دارند.
راههای انتقال ویروس هپاتیت B
ویروس هپاتیت B از طریق تماس با خون یا سایر مایعات بدن فرد آلوده منتقل میشود. این ویروس از راه تماسهای روزمرهٔ عادی مانند دستدادن، سرفه، بغلکردن یا اشتراک ظرف غذا منتقل نمیشود.
انتقال از راه خون و وسایل آلوده
- تزریق با سرنگ یا سوزن مشترک و آلوده (از جمله در مصرف تزریقی مواد)
- خالکوبی یا سوراخکردن بدن با ابزار غیراستریل
- فرو رفتن سوزن آلوده (در کارکنان درمانی) یا تماس با زخم و خون آلوده
انتقال از راه تماس جنسی
تماس جنسی محافظتنشده با فرد مبتلا یکی از راههای اصلی انتقال ویروس محسوب میشود، زیرا HBV در مایعات جنسی نیز وجود دارد.
انتقال مادر به نوزاد (عمودی)
در مناطقی که شیوع هپاتیت B بالاست، شایعترین راه انتقال، انتقال از مادر به نوزاد در زمان زایمان (انتقال عمودی یا perinatal transmission) است. همچنین انتقال افقی میان کودکان خردسال از طریق تماس با زخمهای باز نیز گزارش شده است.
تفاوت عفونت حاد و مزمن
در بیش از ۹۵ درصد بزرگسالانی که سیستم ایمنی سالمی دارند، عفونت هپاتیت B بهصورت حاد بروز کرده و بدن بهطور کامل ویروس را پاکسازی میکند. عفونت زمانی «مزمن» تعریف میشود که آنتیژن سطحی ویروس (HBsAg) بیش از شش ماه در خون باقی بماند.
چرا احتمال مزمنشدن در نوزادان بسیار بالاتر است؟
خطر مزمنشدن هپاتیت B ارتباط مستقیمی با سن ابتلا دارد. طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت، عفونتی که در دوران بزرگسالی رخ میدهد در کمتر از ۵ درصد موارد مزمن میشود، درحالیکه عفونت اکتسابی در دوران نوزادی و اوایل کودکی در حدود ۹۵ درصد موارد به هپاتیت B مزمن میانجامد. به همین دلیل، پیشگیری از انتقال مادر به نوزاد از اولویتهای اصلی برنامههای سلامت جهانی است.
نشانههای هپاتیت B
بسیاری از افراد مبتلا، بهویژه نوزادان و کودکان خردسال، در ابتدا هیچ علامتی ندارند. در صورت بروز علائم در فاز حاد، معمولیترین نشانهها عبارتاند از:
- خستگی و بیحالی
- تب و درد مفاصل
- درد شکم، تهوع و استفراغ
- کاهش اشتها
- زردی پوست و سفیدی چشم (Jaundice)
- تیرهشدن رنگ ادرار و روشنشدن رنگ مدفوع
در موارد نادر و شدید، عفونت حاد میتواند به نارسایی حاد کبد بینجامد که یک وضعیت اورژانسی است.
عوارض بلندمدت: سیروز و سرطان کبد
التهاب مزمن ناشی از هپاتیت B میتواند طی سالها به آسیب پیشرونده بافت کبد منجر شود. مهمترین عوارض بلندمدت عبارتاند از:
- سیروز کبدی (Cirrhosis): ایجاد بافت اسکار در کبد که عملکرد آن را مختل میکند و میتواند با فشار خون پورتال، آسیت و خونریزی گوارشی همراه باشد.
- سرطان کبد (Hepatocellular Carcinoma – HCC): عفونت مزمن HBV یکی از عوامل خطر شناختهشده برای سرطان اولیهٔ کبد است.
- نارسایی کبد: در مراحل پیشرفته، ممکن است پیوند کبد ضروری شود.
سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده که اکثریت مرگهای ناشی از هپاتیت B در سطح جهان، نتیجهٔ همین دو عارضه یعنی سیروز و سرطان کبد است.
تشخیص هپاتیت B: HBsAg و سایر مارکرها
تشخیص هپاتیت B و تعیین مرحلهٔ بیماری (حاد، مزمن، بهبودیافته یا واکسینهشده) با آزمایش خون و بررسی نشانگرهای سرولوژیک ویروس انجام میشود. جدول زیر مهمترین این نشانگرها را خلاصه میکند:
تفسیر این نشانگرها در کنار هم و تعیین نیاز به درمان، بر عهدهٔ پزشک متخصص گوارش و کبد یا عفونی است.
پیشگیری: واکسن هپاتیت B و ایمونوگلوبولین
واکسیناسیون عمومی
واکسن هپاتیت B مؤثرترین ابزار پیشگیری از این بیماری است. طبق اعلام سازمان جهانی بهداشت، تزریق واکسن در ۲۴ ساعت اول تولد و پیگیری آن با دوزهای بعدی، محافظتی نزدیک به ۱۰۰ درصد در برابر ویروس ایجاد میکند. برنامهٔ واکسیناسیون معمولاً شامل چند نوبت تزریق در بازهٔ چند ماه است و برنامهٔ دقیق آن باید توسط پزشک یا مطابق برنامهٔ واکسیناسیون ملی تعیین شود.
پیشگیری در نوزادان متولدشده از مادران آلوده
در نوزادانی که مادرشان HBsAg مثبت است، ترکیب واکسن هپاتیت B با ایمونوگلوبولین اختصاصی هپاتیت B (Hepatitis B Immune Globulin – HBIG) در ساعات ابتدایی پس از تولد توصیه میشود. طبق گزارشهای مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC)، این ترکیب حدود ۸۵ تا ۹۵ درصد در پیشگیری از عفونت مزمن HBV در نوزاد مؤثر است، درحالیکه تزریق واکسن بهتنهایی اثربخشی کمتری (حدود ۷۰ تا ۹۵ درصد) دارد. HBIG ایمنی موقت و سریع ایجاد میکند و مکمل واکسن است، نه جایگزین آن.
اصول کلی درمان ضدویروسی
مطابق منابع علمی معتبر، نه همهٔ افراد مبتلا به هپاتیت B مزمن نیاز به درمان دارویی دارند؛ تصمیمگیری دربارهٔ شروع درمان بر اساس میزان بار ویروسی، وضعیت آنزیمهای کبدی و شدت آسیب کبدی و توسط پزشک متخصص انجام میشود. در مواردی که درمان لازم باشد، دو گروه اصلی داروی ضدویروسی مورد استفاده قرار میگیرند:
- آنالوگهای نوکلئوزیدی/نوکلئوتیدی مانند تنوفوویر (Tenofovir) و انتکاویر (Entecavir)
- اینترفرونها (Interferons)
هدف اصلی این داروها، سرکوب تکثیر ویروس، کاهش التهاب کبد و پیشگیری از پیشرفت بیماری به سمت سیروز یا سرطان کبد است. این مقاله هیچ دوز یا رژیم درمانی مشخصی توصیه نمیکند و انتخاب و تنظیم دارو باید صرفاً توسط پزشک معالج انجام شود.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
