تب مالت (بروسلوز) چیست؟ عامل، علائم، راه انتقال و درمان

جدول حل می‌کنید و به سرنخ «بروسلوز» رسیده‌اید، یا چند هفته بعد از خوردن شیر یا پنیر محلی، تب و تعریق و بدن‌درد گرفته‌اید؟ جواب هر دو به یک بیماری برمی‌گردد: تب مالت، عفونتی باکتریایی که از دام به انسان می‌رسد و بیشتر موارد آن در عموم مردم از شیر و لبنیات غیرپاستوریزه، به‌ویژه پنیر تازه، است [1]. جواب کوتاه جدول همین پایین است و اگر نگران خودتان هستید، بخش‌های علائم و آزمایش را هم بخوانید.

پاسخ برای حل جدول

• بروسلوز = تب مالت (بروسلوز ۷ حرف دارد: ب ر و س ل و ز) [2][6]
• عامل تب مالت = بروسلا (Brucella، ۶ حرف: ب ر و س ل ا)، یک جنس باکتری [5][6]
• باکتری‌های مولد تب مواج = بروسلا [2][6]
• نام‌های دیگر بیماری: تب مواج (Undulant fever)، تب مدیترانه‌ای (Mediterranean fever) و تب مالت (Malta fever) [2]؛ در منابع پزشکی Gibraltar fever و Bang disease هم آمده است [5][6]
• گونه‌های مهم بروسلا برای انسان: بروسلا ملی‌تنسیس (B. melitensis، از گوسفند و بز)، بروسلا آبورتوس (B. abortus، از گاو)، بروسلا سوئیس (B. suis، از خوک) و بروسلا کنیس (B. canis، از سگ) [6]
• فرق بروسلا و بروسلوز: «بروسلا» نام باکتری است و «بروسلوز» نام بیماری. اگر سرنخ «عامل» یا «باکتری» را می‌پرسد، جواب «بروسلا» است؛ اگر نام بیماری را می‌خواهد، «بروسلوز» یا «تب مالت».

تب مالت چیست؟

تب مالت یا بروسلوز یک بیماری عفونی است که باکتری‌های جنس بروسلا ایجاد می‌کنند [3]. این بیماری «زئونوز» است، یعنی بیماری مشترک انسان و دام، و تقریباً همیشه با تماس مستقیم یا غیرمستقیم با دام آلوده یا فرآورده‌های آن منتقل می‌شود [2]. همه‌ی گروه‌های سنی و هر دو جنس را درگیر می‌کند [2].

اسم «تب مالت» از جزیره‌ی مالت می‌آید. در قرن نوزدهم کمیسیونی به رهبری دیوید بروس در آنجا باکتری بروسلا ملی‌تنسیس را عامل بیماری شناخت و نام جنس «بروسلا» هم از نام او گرفته شده است. کمی بعد، در سال ۱۹۰۵، مشخص شد که بزهای آلوده بیماری را از راه شیرشان منتقل می‌کنند [6].

تب مالت در جهان و ایران

برآوردی محافظه‌کارانه در سال ۲۰۲۳ بروز سالانه‌ی بروسلوز انسانی در جهان را حدود ۲٫۱ میلیون مورد تخمین زده است. بیشتر خطر و موارد در آفریقا و آسیا است [12].

بنا بر راهنمای مشترک WHO، FAO و سازمان جهانی بهداشت دام، این بیماری به‌ویژه در کشورهای مدیترانه‌ای اروپا، شمال و شرق آفریقا، خاورمیانه، آسیای جنوبی و مرکزی و آمریکای مرکزی و جنوبی اهمیت دارد [2]. در یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز درباره‌ی ایران، بروز بیماری در کشور در محدوده‌ی بالا ارزیابی شد و بیشترین بروز در مناطق غرب و شمال‌غرب گزارش شد [13].

عامل تب مالت: باکتری بروسلا و گونه‌های آن

بروسلاها باکتری‌های کوچکی هستند که داخل سلول زندگی می‌کنند. در دستگاه تناسلی دام جای می‌گیرند و از راه ادرار، شیر، مایع جفت و دیگر ترشحات دفع می‌شوند [6].

دام‌های دیگری مثل شتر، اسب و برخی حیوانات وحشی هم ممکن است آلوده شوند [7].

تب مالت چگونه منتقل می‌شود؟

لبنیات غیرپاستوریزه؛ شایع‌ترین راه

در عموم مردم، بیشتر موارد از خوردن شیر غیرپاستوریزه یا فرآورده‌های آن، مثل پنیر تازه، است که بیشترشان از گوسفند و بز تهیه شده‌اند [1]. CDC در فهرست لبنیاتی که اگر غیرپاستوریزه باشند نباید خورد، از شیر، پنیر و بستنی نام می‌برد [3].

پنیرهای نرمی که از شیر گوسفند و بز با مایه‌ی پنیر درست می‌شوند منبع شایع آلودگی در کشورهای مدیترانه‌ای و خاورمیانه‌اند. فرایند پنیرسازی ممکن است باکتری را متمرکز کند و بروسلا تا چند ماه در این نوع پنیر زنده بماند. کره، خامه و بستنی تهیه‌شده از شیر آلوده هم پرخطرند. در مقابل، ماست و شیر ترش‌شده خطر کمتری دارند [2].

گوشت و احشای خام یا نیم‌پز

خوردن گوشت نیم‌پز گوسفند، گاو، بز یا شتر و گوشت شکار نیم‌پز هم از راه‌های انتقال است [3]. اندام‌هایی مثل کلیه، کبد، طحال، پستان و بیضه ممکن است باکتری بسیار بیشتری از گوشت عضلانی داشته باشند، اما اگر کاملاً پخته شوند خطر جدی ندارند [2].

تماس با دام، خون، جفت و جنین سقط‌شده

کسانی که با خون، جفت، جنین یا ترشحات رحمی دام سروکار دارند در معرض خطر بیشترند؛ مثل دامداران، قصاب‌ها، شکارچی‌ها، دامپزشکان و کارکنان آزمایشگاه [1]. باکتری می‌تواند از راه بریدگی و خراشیدگی پوست یا ملتحمه‌ی چشم وارد بدن شود [2]. پاشیدن ترشحات دام به چشم، بینی یا دهان هم از راه‌های انتقال است [3].

استنشاق، آزمایشگاه و واکسن دامی

• استنشاق باکتری از راه‌های انتقال است [1][3].
• بروسلوز یکی از عفونت‌هایی است که در آزمایشگاه بسیار آسان منتقل می‌شود [7].
• واکسن‌های زنده‌ی دامی هم برای انسان بی‌خطر نیستند. اگر هنگام واکسیناسیون دام سوزن به دست کسی برود یا واکسن به چشم، بینی یا دهانش بپاشد، ممکن است آلوده شود [3][2].

تب مالت واگیر دارد؟

انتقال تب مالت از انسان به انسان بسیار نادر است [1][3]. در موارد معدودی، انتقال از راه تماس جنسی، تزریق خون، پیوند بافت یا مغز استخوان و، خیلی به‌ندرت، از مادر شیرده به نوزاد گزارش شده است [2]. بیشتر موارد ابتلا از لبنیات غیرپاستوریزه یا تماس با دام آلوده است [1].

دوره کمون تب مالت چقدر است؟

فاصله‌ی آلوده شدن تا شروع علائم بسیار متغیر است: از حدود یک هفته تا دو ماه، و معمولاً ۲ تا ۴ هفته [1]. MSD میانگین را حدود دو هفته و محدوده را از ۵ روز تا چند ماه ذکر می‌کند [5]. در حدود نیمی از بیماران شروع بیماری حاد است. در نیمی دیگر علائم آرام‌آرام و طی چند هفته تا چند ماه پیدا می‌شود [2].

علائم تب مالت

علائم تب مالت اغلب شبیه آنفلوانزاست: تب، ضعف، بی‌حالی و کاهش وزن [1]. بسیاری از موارد آن‌قدر خفیف‌اند که تشخیص داده نمی‌شوند [1]. چون علائم اختصاصی نیستند، فقط از روی علائم نمی‌شود تب مالت را تشخیص داد [4].

الگوی تب و تعریق؛ چرا می‌گویند «تب مواج»؟

• تب ممکن است تا ۴۰ تا ۴۱ درجه‌ی سانتی‌گراد بالا برود و سپس پایین بیاید. این افت اغلب با تعریق فراوان، به‌ویژه صبح‌ها، همراه است [5].
• بسیاری از بیماران صبح‌ها حال بهتری دارند و علائمشان در طول روز بدتر می‌شود [2].
• اگر بیماری درمان نشود، تب طی چند روز بالا و پایین می‌رود. نام «تب مواج» از همین الگو آمده است [2].
• تب ممکن است ۱ تا ۵ هفته متناوب باشد، بعد ۲ تا ۱۴ روز فروکش کند و دوباره برگردد. گاهی هم ماه‌ها یا سال‌ها موج‌وار تکرار می‌شود [5].
• CDC تعریق شبانه را در فهرست علائم آورده است [4].

درد مفاصل، عضلات و کمر

در یک مرور نظام‌مند که به سفارش WHO انجام شد، درد مفاصل در حدود ۶۵٪، درد عضلانی در حدود ۴۷٪ و کمردرد در حدود ۴۵٪ بیماران گزارش شد. تب ثبت‌شده در حدود ۷۸٪ بیماران دیده شد [8]. اگر کمردرد شما با تب همراه است، راهنمای کمردرد و زمان مراجعه به متخصص را هم ببینید.

سایر علائم

علائم تب مالت در بزرگسالان و کودکان

علائم عمومی در بزرگسالان و کودکان شبیه هم است. با این حال، در مطالعاتی که فقط کودکان را بررسی کرده بودند، تعریق، لرز، خستگی و سردرد کمتر گزارش شده بود: ۹ تا ۲۴٪ در کودکان، در برابر ۳۳ تا ۸۱٪ در بزرگسالان. پژوهشگران احتمال داده‌اند بخشی از این تفاوت به دشواری گرفتن شرح حال دقیق از کودکان برگردد [8]. کاهش وزن هم در کودکان کمتر ثبت شده بود (۱۳٪ در برابر ۳۱٪) [8]. کودکی که درد استخوان یا مفصل دارد ممکن است از راه رفتن یا گذاشتن وزن روی یک پا خودداری کند [2].

علائم تب مالت در زنان و دوران بارداری

تب مالت هر دو جنس را درگیر می‌کند [2] و منابعی که بررسی شد، فهرست علائم عمومی جداگانه‌ای برای زنان ذکر نمی‌کنند. همان تب، تعریق، خستگی و درد مفاصل در زنان هم دیده می‌شود [8]. در زنان، به‌ندرت آبسه‌ی لگنی و التهاب لوله‌های رحمی گزارش شده است [2].

مهم‌ترین نکته‌ی مخصوص زنان، بارداری است:

• ابتلا در بارداری خطر سقط خودبه‌خودی یا انتقال عفونت به جنین را دارد [2].
• در مطالعه‌ای روی ۹۲ زن باردار مبتلا در یک بیمارستان عربستان، سقط خودبه‌خودی در سه‌ماهه‌ی اول و دوم در ۴۳٪ موارد رخ داد. درمان آنتی‌بیوتیکی پیش از زایمان با خطر کمتر سقط همراه بود [11].
• تشخیص و درمان سریع در بارداری ممکن است جان جنین را نجات دهد [2].

اگر باردار هستید و تب طول‌کشیده دارید، به‌ویژه اگر لبنیات غیرپاستوریزه خورده‌اید، زودتر به پزشک مراجعه کنید. درباره‌ی نشانه‌های هشدار، مطلب سقط جنین و علائم هشداردهنده را هم بخوانید.

تب مالت حاد و مزمن؛ عود بیماری

• حاد: نوع حاد و بدون عارضه ممکن است حتی بدون درمان طی ۲ تا ۳ هفته فروکش کند، اما در برخی بیماران به شکل تحت‌حاد، متناوب یا مزمن ادامه پیدا می‌کند [5]. به همین دلیل فروکش کردن علائم به معنای پایان بیماری نیست.
• مزمن: بیشتر صاحب‌نظران اصطلاح «بروسلوز مزمن» را برای بیمارانی به کار می‌برند که علائمشان ۱۲ ماه یا بیشتر پس از تشخیص ادامه دارد. این بیماران در سه دسته قرار می‌گیرند: عود، عفونت موضعی مزمن (مثلاً در استخوان یا آبسه‌ی عمقی) و دوره‌ی نقاهت طولانی [2]. CDC می‌گوید عفونتی که درست درمان نشود ممکن است مزمن شود و به آرتریت طولانی، اندوکاردیت، خستگی مزمن، افسردگی و تورم کبد یا طحال برسد [3].
• عود: حتی با درمان، حدود ۵ تا ۱۵٪ بیماران دچار عود می‌شوند [5]. بیشتر عودها در ۶ ماه پس از پایان درمان رخ می‌دهند و معمولاً به دلیل مقاوم شدن باکتری نیستند [2].

تب مالت استخوانی؛ درگیری ستون فقرات و مفاصل

درگیری استخوان و مفصل شایع‌ترین عارضه‌ی تب مالت است و در برخی گزارش‌ها تا ۴۰٪ موارد را شامل می‌شود [2]. یک متاآنالیز جهانی نتیجه گرفت که بیماران مبتلا دست‌کم ۲۷٪ احتمال درگیری استخوانی-مفصلی دارند [9]. اشکال اصلی آن این‌هاست [2][10]:

• ساکروایلئیت: التهاب مفصل بین ستون فقرات و لگن. به‌ویژه شایع است و با تب و کمردردی که گاهی به پاها تیر می‌کشد (سیاتیک) خود را نشان می‌دهد [2].
• اسپوندیلیت و اسپوندیلودیسکیت: درگیری مهره‌ها و دیسک. بیشتر مهره‌های کمری (به‌ویژه سطح L4 تا L5) و پایین ستون فقرات سینه‌ای را گرفتار می‌کند. کمردرد و درد سیاتیکی شایع‌ترین شکایت است [10].
• آرتریت مفاصل محیطی، استئومیلیت، بورسیت و التهاب غلاف تاندون [2].

در اوایل بیماری، عکس ساده و اسکن استخوان ممکن است طبیعی باشد [2]. MRI، CT و سونوگرافی مفصل در تشخیص نوع ستون فقرات کمک‌کننده‌اند [10].

درمان تب مالت استخوانی معمولاً طولانی‌تر است. WHO برای اسپوندیلیت و استئومیلیت ادامه‌ی درمان تا هشت هفته یا بیشتر را ذکر می‌کند [2]. در یک مرور، درمان معمولاً حدود سه ماه بیان شده است [10]. اگر آبسه‌ی ستون فقرات ایجاد شود، گاهی جراحی لازم است [10]. برخی تظاهرات بروسلوز، مثل درگیری بیضه یا کلیه، ممکن است با سل اشتباه شود [2]. برای همین تشخیص باید با آزمایش تأیید شود.

اگر تب مالت درمان نشود؛ آیا تب مالت خطرناک است؟

تب مالت به‌ندرت کشنده است. CDC میزان مرگ را کمتر از ۲٪ مبتلایان ذکر می‌کند [3]. خطر اصلی آن، مزمن شدن و عوارض است:

• اندوکاردیت (عفونت دریچه‌های قلب): در حدود ۱ تا ۲٪ موارد گزارش شده است [8][2] و شایع‌ترین علت مرگ ناشی از بروسلوز به شمار می‌رود [2][5]. معمولاً درمان طولانی و اغلب جراحی دریچه لازم دارد [5][2].
• نوروبروسلوز (درگیری مغز و اعصاب): مننژیت، آنسفالیت و التهاب اعصاب [5]. در حدود ۵٪ عفونت‌های ناشی از B. melitensis دستگاه عصبی مرکزی مستقیماً درگیر می‌شود [2]. مرور نظام‌مند یادشده درگیری عصبی را در حدود ۴٪ بیماران گزارش کرده است [8].
• درگیری استخوان و ستون فقرات (بخش قبل).
• التهاب بیضه و اپیدیدیم در مردان [8].
• سقط یا آسیب به جنین در بارداری [2].
• خستگی مزمن، افسردگی و آرتریت طولانی [3].

پس تب مالت «بیماری کشنده‌ی شایع» نیست، اما اگر درمان کامل نشود ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها زندگی فرد را مختل کند [3][2].

از کجا بفهمم تب مالت دارم؟ تشخیص و آزمایش‌ها

اگر تب طول‌کشیده، تعریق، بدن‌درد یا کمردرد دارید و در هفته‌ها یا ماه‌های اخیر لبنیات غیرپاستوریزه یا گوشت نیم‌پز خورده‌اید یا با دام تماس داشته‌اید، ممکن است تب مالت مطرح باشد. اما تشخیص قطعی فقط با آزمایش است [4]. پزشک بر اساس شرح حال و معاینه یک یا چند آزمایش زیر را درخواست می‌کند:

• کشت خون: باکتری کند رشد می‌کند و ممکن است بیش از ۷ روز طول بکشد تا رشد کند. حساسیت آن هم محدود است [5]. کشت مغز استخوان حساس‌تر است و اغلب استاندارد طلایی به شمار می‌رود [5]. مایع مغزی‌نخاعی، مایع مفصلی یا چرک هم ممکن است کشت شود [4][5]. پیش از نمونه‌گیری باید به آزمایشگاه گفته شود که احتمال بروسلوز مطرح است، تا کارکنان اقدامات ایمنی را رعایت کنند [4][5].
• آزمایش‌های سرمی (سرولوژی):
• WHO آزمایش رز بنگال (RBT)، آگلوتیناسیون سرمی استاندارد (SAT)، SAT همراه با 2-ME (۲-مرکاپتواتانول)، آزمایش کومبس، تثبیت کمپلمان و الایزا را آزمون‌های توصیه‌شده می‌داند [2]. در ایران، SAT را معمولاً با نام «آزمایش رایت» و آزمایش کومبس را با نام «کومبس رایت» می‌شناسند.
• تیتر ۱ به ۱۶۰ یا بیشتر در SAT، اگر بیمار علائم بیماری را داشته باشد، ارزش تشخیصی دارد [2][5]. افزایش چهاربرابری تیتر در دو نمونه به فاصله‌ی حدود سه هفته هم تشخیصی است [5].
• در مناطقی که بیماری در دام شایع است، برخی صاحب‌نظران آستانه‌ی بالاتری را پیشنهاد می‌کنند، چون بسیاری از افراد بی‌علامت هم تیتر دارند [2].
• سرولوژی معمول، عفونت با B. canis را نشان نمی‌دهد [4][5].
• PCR: روی خون یا بافت ممکن است زودتر مثبت شود [5].
• آزمایش خون عمومی: تعداد گلبول‌های سفید اغلب طبیعی یا کم است [5]. برای آشنایی کلی، مطلب تفسیر آزمایش‌های خون را ببینید.
• تصویربرداری: اگر درد کمر یا مفصل وجود داشته باشد، برای بررسی تب مالت استخوانی [10].

تفسیر نتیجه همیشه با پزشک است. یک تیتر مثبت بدون علائم، یا یک تیتر پایین با علائم واضح، باید در کنار شرح حال و معاینه سنجیده شود [2].

درمان تب مالت

درمان تب مالت با ترکیب دو یا چند آنتی‌بیوتیک برای چند هفته انجام می‌شود و باید زیر نظر پزشک، ترجیحاً متخصص عفونی، باشد. CDC می‌گوید درمان آنتی‌بیوتیکی پس از تأیید تشخیص با آزمایش شروع می‌شود [3]. هیچ‌وقت آنتی‌بیوتیک را خودسرانه شروع یا قطع نکنید. درباره‌ی دلیلش، مطلب آنتی‌بیوتیک چیست و چرا نباید خودسرانه مصرف شود را بخوانید.

داروهای تب مالت؛ «بهترین دارو» کدام است؟

«بهترین دارو» برای همه یکی نیست. پزشک ترکیب دارو را بر اساس سن، بارداری، عوارض و نوع درگیری انتخاب می‌کند. در منابع معتبر، اسکلت درمان چنین است:

• بزرگسالان و کودکان بالای ۸ سال (بیماری بدون عارضه):
• داکسی‌سایکلین در کنار یک داروی دوم [1][4][5].
• داروی دوم در رژیم استاندارد WHO استرپتومایسین است [1].
• جایگزین اصلی، ریفامپین (ریفامپیسین) است [1][4].
• جنتامایسین ممکن است جای استرپتومایسین بنشیند [1][5].
• رژیم‌های دارای فلوروکینولون فقط با مطالعات کوچک حمایت می‌شوند و ترجیح داده نمی‌شوند [5].
• تک‌دارو کافی نیست: وقتی داکسی‌سایکلین یا تتراسایکلین به‌تنهایی داده شود، نرخ عود ۱۰ تا ۲۰٪ است [2]. کوتریموکسازول و کینولون‌ها هم باید همیشه در ترکیب با داروی دیگر به کار روند [2].
• نوع RB51: عفونت با سویه‌ی واکسن دامی RB51 به ریفامپین مقاوم است و داروی دیگری لازم دارد [3][4].

دوز و طول دقیق هر دارو را فقط پزشک معالج تعیین می‌کند.

درمان تب مالت چقدر طول می‌کشد؟

• بیماری بدون عارضه: دست‌کم ۶ هفته. CDC حداقل ۶ تا ۸ هفته ذکر می‌کند [3][4]. در رژیم WHO، داکسی‌سایکلین ۴۵ روز و استرپتومایسین ۱۵ روز داده می‌شود [1].
• تب مالت استخوانی (اسپوندیلیت): طولانی‌تر؛ هشت هفته یا بیشتر [2] و در یک مرور معمولاً حدود سه ماه [10].
• اندوکاردیت و نوروبروسلوز: درمان طولانی، اغلب با سه آنتی‌بیوتیک [5]. برای اندوکاردیت دست‌کم هشت هفته [2].
• بهبودی کامل: ممکن است از چند هفته تا چند ماه طول بکشد [3]. بیمار باید تا یک سال از نظر بالینی و با آزمایش سرمی پیگیری شود [5].

درمان قطعی تب مالت وجود دارد؟

بله. تب مالت با آنتی‌بیوتیک درمان‌پذیر است و درمان سریع زمان ناتوانی بیمار را بسیار کم کرده است [2]. اما «درمان قطعی» یعنی کامل کردن دوره‌ی چندهفته‌ای داروی ترکیبی و پیگیری بعد از آن، نه یک قرص یا آمپول سریع. حتی با درمان درست، ۵ تا ۱۵٪ بیماران عود می‌کنند [5]. عود معمولاً با تکرار همان دوره‌ی درمان کنترل می‌شود [2]. درمان خانگی، دمنوش یا رژیم غذایی جایگزین آنتی‌بیوتیک نیست.

درمان در بارداری و کودکان

• بارداری: داروهای گروه تتراسایکلین (از جمله داکسی‌سایکلین) در بارداری منع مصرف دارند [2]. رژیم بهینه در بارداری قطعی نشده است [1][2]. CDC کوتریموکسازول (TMP-SMZ) را گزینه‌ای برای دوران بارداری ذکر می‌کند [4]. انتخاب دارو کاملاً با پزشک است. اطلاعات عمومی را در مطلب مصرف دارو در بارداری ببینید.
• کودکان زیر ۸ سال: تتراسایکلین‌ها به دلیل خطر تغییر رنگ دائمی دندان و اثر بر رشد استخوان منع مصرف دارند [2]. پزشک از ترکیب‌های دیگری مثل کوتریموکسازول همراه با ریفامپین استفاده می‌کند [5].

در دوران تب، استراحت و کنترل درد شدید عضلانی-اسکلتی هم بخشی از مراقبت است [5].

پیشگیری از تب مالت

در خانه: شیر، پنیر، بستنی و گوشت

• فقط لبنیات پاستوریزه بخورید. پاستوریزه کردن شیر و لبنیات مهم‌ترین اقدام غذایی است [1]. CDC توصیه می‌کند اگر مطمئن نیستید شیر، پنیر یا بستنی پاستوریزه است، آن را نخورید [3].
• شیر محلی را بجوشانید. جوشاندن یا پاستوریزاسیون با حرارت بالا بروسلا را در شیر از بین می‌برد. اگر پاستوریزاسیون ممکن نیست، شیر باید دست‌کم به ۸۰ تا ۸۵ درجه‌ی سانتی‌گراد برسد و چند دقیقه در همین دما بماند، یا جوشانده شود. این توصیه برای شیری هم که برای پنیر، ماست یا بستنی مصرف می‌شود صدق می‌کند [2].
• پنیر تازه از شیر خام پرخطر است، چون بروسلا ممکن است تا چند ماه در آن زنده بماند [2].
• گوشت، جگر، کلیه و سایر احشا را کاملاً بپزید و گوشت نیم‌پز نخورید [2][3].

برای دامداران، دامپزشکان، قصاب‌ها و کارکنان آزمایشگاه

• هنگام کار با بافت یا مایعات دام (به‌ویژه زایمان، جفت و جنین سقط‌شده) از دستکش لاستیکی، عینک، روپوش یا پیش‌بند و ماسک یا رسپیراتور استفاده کنید [3].
• زخم‌های پوست را بپوشانید [5].
• جفت، لاشه و اندام‌ها را به شکل ایمن جابه‌جا و دفع کنید [1].
• لباس کار را فقط در محل کار نگه دارید و ضدعفونی کنید [2].
• اگر نمونه‌ی مشکوک به بروسلوز به آزمایشگاه می‌فرستید، حتماً احتمال بروسلوز را اعلام کنید [4].
• کارکنانی که در آزمایشگاه در معرض تماس قرار گرفته‌اند باید خطر را ارزیابی کنند، علائم را زیر نظر بگیرند و پایش سرمی و پیشگیری دارویی پس از تماس را در نظر داشته باشند [3]. پیشگیری دارویی پس از تماس پرخطر فقط با تصمیم پزشک انجام می‌شود [5].

آیا واکسن تب مالت برای انسان وجود دارد؟

خیر. واکسنی برای انسان وجود ندارد [5]. ایمنی پس از ابتلا هم کوتاه‌مدت است (حدود دو سال)، پس ممکن است فرد دوباره مبتلا شود [5].

پیشگیری اصلی از راه کنترل بیماری در دام است. حذف عفونت در دام مؤثرترین راهبرد است و در مناطق با شیوع بالا واکسیناسیون گاو، بز و گوسفند توصیه می‌شود [1]. به گفته‌ی سازمان جهانی بهداشت دام (WOAH)، در مناطق بومی دام‌ها با واکسن‌های زنده‌ی تخفیف‌حدت‌یافته واکسینه می‌شوند و در کنار آن، پایش با آزمون‌های سرمی و آزمون شیر انجام می‌شود [7].

تب مالت در گوسفند و دام

در دام، مهم‌ترین نشانه سقط جنین یا ناباروری است. جفت‌ماندگی، مرده‌زایی و نوزادان ضعیف هم دیده می‌شود. حیوان ممکن است بهبود یابد ولی همچنان باکتری را دفع کند [7].

بروسلوز گاو، گوسفند، بز و خوک از بیماری‌هایی است که باید به WOAH گزارش شود [7]. اگر در گله سقط یا علائم مشکوک دیدید:

• درمان خودسرانه نکنید.
• با دامپزشک و اداره‌ی دامپزشکی منطقه تماس بگیرید.
• تا روشن شدن وضعیت، شیر آن دام را بدون جوشاندن یا پاستوریزه کردن مصرف نکنید [2].

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

در این شرایط به پزشک عمومی یا متخصص بیماری‌های عفونی مراجعه کنید:

• تب چندروزه یا تب‌هایی که می‌رود و دوباره برمی‌گردد، همراه با تعریق، خستگی، بدن‌درد یا کمردرد، به‌ویژه اگر در هفته‌ها یا ماه‌های اخیر شیر یا پنیر محلی غیرپاستوریزه یا گوشت نیم‌پز خورده‌اید یا با دام تماس داشته‌اید [1][3]
• بارداری همراه با تب طول‌کشیده [2]
• کمردرد شدید یا دردی که به پا تیر می‌کشد و با تب همراه است [2]
• تورم و درد بیضه [3]
• علائمی که پس از پایان درمان تب مالت برگشته‌اند [5]

در این موارد فوری به اورژانس بروید:

• سردرد شدید همراه با تب
• گیجی یا تغییر هوشیاری

این علائم ممکن است نشانه‌ی درگیری مغز و پرده‌های آن (مننژیت یا آنسفالیت) باشند [5][3].

پرسش‌های متداول

عامل تب مالت در جدول چیست؟

جواب «بروسلا» (Brucella) است. بروسلا جنسی از باکتری‌هاست که تب مالت را ایجاد می‌کند [6]. واژه‌ی «بروسلوز» نام خود بیماری است، نه عامل آن.

بروسلوز در جدول یعنی چه؟

بروسلوز همان «تب مالت» است. نام‌های دیگرش «تب مواج» و «تب مدیترانه‌ای» است [2].

باکتری مولد تب مواج چیست؟

بروسلا. تب مواج نام دیگر بروسلوز است و به الگوی بالا و پایین رفتن تب اشاره دارد [2].

فرق بروسلا و بروسلوز چیست؟

بروسلا نام باکتری است و بروسلوز نام بیماری‌ای که این باکتری ایجاد می‌کند [6][3].

تب مالت واگیر دارد؟

انتقال از انسان به انسان بسیار نادر است [3]. موارد معدود از راه تماس جنسی، تزریق خون، پیوند یا شیر مادر گزارش شده است [2]. بیشتر موارد از لبنیات غیرپاستوریزه یا تماس با دام آلوده است [1].

دوره کمون تب مالت چقدر است؟

معمولاً ۲ تا ۴ هفته، اما ممکن است از حدود یک هفته تا دو ماه باشد [1].

آیا جوشاندن شیر تب مالت را از بین می‌برد؟

بله. جوشاندن یا پاستوریزاسیون با حرارت بالا بروسلا را در شیر از بین می‌برد [2]. فقط دقت کنید شیر واقعاً به جوش برسد یا دست‌کم چند دقیقه در دمای ۸۰ تا ۸۵ درجه بماند [2].

بهترین دارو برای تب مالت چیست؟

یک داروی واحد «بهترین» نیست. درمان استاندارد ترکیب آنتی‌بیوتیک‌هاست، معمولاً داکسی‌سایکلین همراه با ریفامپین یا یک آمینوگلیکوزید [1][4][5]. پزشک بسته به سن، بارداری و عوارض ترکیب دیگری را انتخاب می‌کند.

درمان تب مالت چقدر طول می‌کشد؟

دست‌کم ۶ هفته برای نوع بدون عارضه [4]؛ CDC حداقل ۶ تا ۸ هفته ذکر می‌کند [3]. در تب مالت استخوانی، اندوکاردیت یا درگیری عصبی، طولانی‌تر است [2][5].

آیا تب مالت کشنده است؟

به‌ندرت؛ کمتر از ۲٪ مبتلایان فوت می‌کنند [3]. شایع‌ترین علت مرگ، اندوکاردیت است [2].

آیا می‌شود دوباره تب مالت گرفت؟

بله. ایمنی پس از ابتلا کوتاه‌مدت است (حدود دو سال) [5]. عود پس از درمان هم در ۵ تا ۱۵٪ بیماران رخ می‌دهد [5].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان پزشک نیست. تفسیر آزمایش‌های تب مالت و انتخاب، دوز و مدت داروها فقط با پزشک معالج است. هیچ دارویی را خودسرانه شروع یا قطع نکنید.

منابع

1. World Health Organization. Brucellosis – Fact sheet (29 July 2020). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/brucellosis
2. Corbel MJ, et al. Brucellosis in humans and animals. World Health Organization, FAO, WOAH (OIE); 2006. https://iris.who.int/handle/10665/43597
3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Brucellosis (2026). https://www.cdc.gov/brucellosis/about/index.html
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Overview of Brucellosis (2026). https://www.cdc.gov/brucellosis/hcp/clinical-overview/index.html
5. Bush LM, Vazquez-Pertejo MT. Brucellosis. MSD Manual Professional Version. https://www.msdmanuals.com/professional/infectious-diseases/gram-negative-bacilli/brucellosis
6. Hayoun MA, Muco E, Shorman M. Brucellosis. StatPearls. NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441831/
7. World Organisation for Animal Health (WOAH). Brucellosis. https://www.woah.org/en/disease/brucellosis/
8. Dean AS, Crump L, Greter H, et al. Clinical manifestations of human brucellosis: a systematic review and meta-analysis. PLoS Negl Trop Dis. 2012. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3516581/
9. Adetunji SA, Ramirez G, Foster MJ, et al. A systematic review and meta-analysis of the prevalence of osteoarticular brucellosis. PLoS Negl Trop Dis. 2019. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30657765/
10. Unuvar GK, Kilic AU, Doganay M. Current therapeutic strategy in osteoarticular brucellosis. North Clin Istanb. 2019. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31909392/
11. Khan MY, Mah MW, Memish ZA. Brucellosis in pregnant women. Clin Infect Dis. 2001. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11283806/
12. Laine CG, Johnson VE, Scott HM, et al. Global Estimate of Human Brucellosis Incidence. Emerg Infect Dis. 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37610167/
13. Mirnejad R, Jazi FM, Mostafaei S, et al. Epidemiology of brucellosis in Iran: A comprehensive systematic review and meta-analysis study. Microb Pathog. 2017. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28602839/