فنیل‌کتونوری (Phenylketonuria یا PKU) یک اختلال ارثی در سوخت‌وساز اسیدهای آمینه است. در این بیماری بدن نمی‌تواند اسید آمینهٔ فنیل‌آلانین (Phenylalanine) را به‌درستی پردازش کند؛ ماده‌ای که به گفتهٔ MedlinePlus تقریباً در همهٔ غذاها وجود دارد. اگر فنیل‌آلانین انباشته شود، می‌تواند به مغز آسیب بزند. به نوشتهٔ MedlinePlus Genetics، بیشتر موارد PKU با غربالگری نوزادان اندکی پس از تولد شناسایی و درمان بی‌درنگ آغاز می‌شود و به همین دلیل علائم شدید PKU کلاسیک امروز به‌ندرت دیده می‌شود. این مطلب اطلاعات عمومی است و برنامهٔ غذایی یا درمانی فردی ارائه نمی‌کند.
فنیل‌کتونوری چیست؟
طبق منابع MedlinePlus و NICHD، PKU یک اختلال ارثی است که در آن بدن نمی‌تواند فنیل‌آلانین را به‌درستی پردازش کند و اگر سطح آن بیش از حد بالا برود، مغز می‌تواند آسیب ببیند. بر پایهٔ MedlinePlus Genetics، فنیل‌آلانین در همهٔ پروتئین‌ها و برخی شیرین‌کننده‌های مصنوعی یافت می‌شود.
انواع PKU
NICHD این بیماری را بر پایهٔ سطح فنیل‌آلانین و میزان فنیل‌آلانینی که فرد در رژیم غذایی تحمل می‌کند، به نوع کلاسیک (شدید) و نوع متوسط تقسیم می‌کند و تأکید دارد که هر بیمار به برنامهٔ درمانی فردی نیاز دارد. بر اساس MedlinePlus Genetics، PKU کلاسیک شدیدترین شکل بیماری است و در افرادی رخ می‌دهد که فعالیت آنزیم فنیل‌آلانین هیدروکسیلاز در آن‌ها بسیار کم است یا اصلاً وجود ندارد. جهش‌هایی که مقداری از فعالیت آنزیم را حفظ می‌کنند، شکل‌های خفیف‌تری ایجاد می‌کنند که گاهی PKU واریانت (Variant PKU) و هیپرفنیل‌آلانینمی غیر PKU (Non-PKU hyperphenylalaninemia) نامیده می‌شوند و خطر آسیب مغزی در آن‌ها کمتر است.
شیوع
MedlinePlus Genetics شیوع PKU را در ایالات متحده ۱ در ۲۵٬۰۰۰ نوزاد ذکر می‌کند و می‌افزاید این میزان در گروه‌های قومی و مناطق جغرافیایی مختلف جهان متفاوت است. دربارهٔ آمار شیوع PKU در ایران اطلاعات کافی یافت نشد.
علت ژنتیکی و وراثت مغلوب
به نوشتهٔ MedlinePlus Genetics، جهش در ژن PAH باعث PKU می‌شود. این ژن دستورالعمل ساخت آنزیم فنیل‌آلانین هیدروکسیلاز (Phenylalanine hydroxylase) را می‌دهد که در حالت عادی فنیل‌آلانین را تجزیه می‌کند. با جهش، آنزیم تغییریافته نمی‌تواند فنیل‌آلانین را به‌خوبی پردازش کند و این اسید آمینه در خون و بافت‌ها جمع می‌شود. سلول‌های عصبی مغز به سطح فنیل‌آلانین به‌ویژه حساس‌اند و مقدار زیاد آن می‌تواند به آن‌ها آسیب بزند.
الگوی وراثت اتوزومی مغلوب
PKU با الگوی اتوزومی مغلوب (Autosomal recessive) به ارث می‌رسد؛ یعنی برای بروز بیماری هر دو نسخهٔ ژن در هر سلول باید جهش داشته باشند. MedlinePlus دربارهٔ وراثت اتوزومی مغلوب توضیح می‌دهد که والدین فرد مبتلا هر کدام یک نسخهٔ ژن تغییریافته دارند و معمولاً علامتی ندارند (ناقل هستند) و این بیماری‌ها معمولاً در همهٔ نسل‌های یک خانواده دیده نمی‌شوند. بر پایهٔ دانشنامهٔ MedlinePlus، اگر هر دو والد یک نسخهٔ ناکارآمد ژن داشته باشند، هر فرزند ۲۵ درصد (۱ از ۴) شانس ابتلا دارد.
علائم فنیل‌کتونوری در صورت عدم درمان
MedlinePlus Genetics می‌نویسد نشانه‌های PKU از خفیف تا شدید متغیر است. نوزادان مبتلا به PKU کلاسیک تا چند ماهگی ظاهر طبیعی دارند، اما بدون درمان دچار ناتوانی ذهنی دائمی می‌شوند. دیگر ویژگی‌های بیماری درمان‌نشده در منابع یادشده این‌ها هستند:
- تشنج و تأخیر رشد و تکامل
- مشکلات رفتاری و اختلالات روان‌پزشکی
- بوی کپک‌مانند یا شبیه موش، به‌دلیل فنیل‌آلانین اضافی در بدن
- پوست و موی روشن‌تر از اعضای غیرمبتلای خانواده
- مشکلات پوستی مانند اگزما (MedlinePlus Genetics) و بثورات پوستی (دانشنامهٔ MedlinePlus)
- سر بسیار کوچک‌تر از حد طبیعی، بیش‌فعالی، حرکات پرشی دست‌ها یا پاها و لرزش (طبق دانشنامهٔ MedlinePlus)
دانشنامهٔ MedlinePlus توضیح می‌دهد نوزادان ممکن است پوست، مو و چشم روشن‌تری داشته باشند، چون فنیل‌آلانین در تولید ملانین (Melanin)، رنگدانهٔ پوست و مو، نقش دارد. همین منبع ذکر می‌کند که در افرادی که رژیم کم‌فنیل‌آلانین را رعایت نمی‌کنند، بیش‌فعالی و نقص توجه (ADHD) به نظر مشکلی شایع است. به گفتهٔ MedlinePlus Genetics، به‌دلیل تشخیص و درمان زودهنگام، علائم شدید PKU کلاسیک امروز به‌ندرت دیده می‌شود.
غربالگری نوزادان برای PKU
بر اساس MedlinePlus Genetics، بیشتر موارد PKU اندکی پس از تولد با غربالگری نوزادان شناسایی و درمان بی‌درنگ آغاز می‌شود. دانشنامهٔ MedlinePlus می‌گوید PKU با یک آزمایش خون ساده قابل تشخیص است و این آزمایش معمولاً با گرفتن چند قطره خون از نوزاد پیش از ترخیص از بیمارستان انجام می‌شود. CDC روش کلی غربالگری نوزادان را چنین توصیف می‌کند: اندکی پس از تولد، چند قطره خون از پاشنهٔ نوزاد روی کارت کاغذ صافی مخصوص غربالگری گذاشته می‌شود و نمونهٔ خشک‌شده برای تحلیل به آزمایشگاه غربالگری ارسال می‌شود. CDC در همان صفحه زمان دقیق نمونه‌گیری را به‌صورت عدد مشخص نکرده است.
دربارهٔ جزئیات اجرایی برنامهٔ کشوری غربالگری نوزادان در ایران (زمان‌بندی، مراکز و مراحل پیگیری) اطلاعات کافی یافت نشد. برای اطلاع از آن به مرکز بهداشت یا پزشک مراجعه کنید.
تشخیص تأییدی
طبق دانشنامهٔ MedlinePlus، پس از آزمایش غربالگری مثبت، آزمایش‌های بیشتر خون و ادرار و آزمایش ژنتیک برای تأیید تشخیص انجام می‌شود. این منبع همچنین توصیه می‌کند اگر نوزادی برای PKU آزمایش نشده است، به پزشک مراجعه شود؛ به‌ویژه اگر در خانواده سابقهٔ PKU وجود دارد.
| مرحله | چه اتفاقی می‌افتد | منبع |
|---|---|---|
| غربالگری | گرفتن چند قطره خون از پاشنهٔ نوزاد اندکی پس از تولد و ارسال نمونه به آزمایشگاه | CDC، MedlinePlus |
| تأیید | آزمایش‌های بیشتر خون و ادرار و آزمایش ژنتیک | دانشنامهٔ MedlinePlus |
| درمان | شروع رژیم کم‌فنیل‌آلانین در اسرع وقت پس از تولد، زیر نظر کادر درمان | NICHD، MedlinePlus |
| پایش | آزمایش‌های خون و ویزیت‌های مکرر برای سنجش کارایی رژیم | NICHD |
در نمایشگرهای کوچک برای دیدن تمام محتوا جدول را به طرفین بکشید.
درمان و مدیریت تغذیه‌ای (کلی)
MedlinePlus Genetics می‌نویسد PKU را اغلب می‌توان با رژیم کم‌فنیل‌آلانین مدیریت کرد. در این رژیم از غذاهای پرپروتئین مانند گوشت، لبنیات، آجیل و توفو پرهیز می‌شود، به نوزادان مبتلا شیر خشک کم‌پروتئین داده می‌شود و از آسپارتام (Aspartame) باید پرهیز کرد، چون مقدار زیادی فنیل‌آلانین دارد. دانشنامهٔ MedlinePlus نیز شیر و تخم‌مرغ را از منابع پرفنیل‌آلانین نام می‌برد. MedlinePlus Genetics تأکید می‌کند فرد مبتلا باید با متخصص مراقبت سلامت یک رژیم فردی تنظیم کند و دانشنامهٔ MedlinePlus می‌گوید این رژیم به نظارت دقیق متخصص تغذیهٔ دارای مجوز (Registered dietitian) یا ارائه‌دهندهٔ مراقبت سلامت نیاز دارد. NICHD نیز توضیح می‌دهد مقدار ایمن فنیل‌آلانین از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. مقدار و برنامهٔ غذایی را بدون نظر درمانگر خودتان تغییر ندهید.
رژیم در چه سنی و تا کی؟
بنا بر صفحهٔ درمان PKU در NICHD، رژیم باید با دقت رعایت شود و در اسرع وقت پس از تولد آغاز شود و متخصصان اکنون توصیه می‌کنند افراد مبتلا در تمام طول زندگی رژیم را ادامه دهند. صفحهٔ MedlinePlus دربارهٔ PKU می‌گوید برای نوزادان شیر خشک‌های مخصوص وجود دارد، رژیم کودکان بزرگ‌تر و بزرگسالان شامل میوه و سبزی فراوان و برخی نان‌ها، ماکارونی‌ها و غلات کم‌پروتئین است و فرمول‌های تغذیه‌ای، ویتامین‌ها و مواد معدنی‌ای را که از غذا به‌دست نمی‌آید فراهم می‌کنند. به گفتهٔ همین منبع، نوزادانی که این رژیم را زود پس از تولد شروع کنند، رشد طبیعی دارند و بسیاری از آن‌ها هیچ علامتی از PKU ندارند. دانشنامهٔ MedlinePlus می‌افزاید نوزادان مبتلا می‌توانند با خیال آسوده از شیر مادر تغذیه کنند، همراه با غذاهای پزشکی (Medical foods) و پایش مناسب سطح فنیل‌آلانین.
پایش سطح فنیل‌آلانین خون
NICHD می‌نویسد آزمایش‌های خون و ویزیت‌های مکرر پزشک برای اینکه مشخص شود رژیم چقدر خوب عمل می‌کند، ضروری است. دفعات آزمایش و سطح هدف فنیل‌آلانین را تیم درمان برای هر فرد تعیین می‌کند؛ دربارهٔ اعداد هدف در منابع بررسی‌شده اطلاعات کافی یافت نشد.
دارو
NICHD اشاره می‌کند برخی افراد ممکن است از دارویی به نام ساپروپترین دی‌هیدروکلراید (Sapropterin dihydrochloride) سود ببرند. بنا بر صفحهٔ درمان NICHD، این دارو فقط به برخی افراد در کاهش فنیل‌آلانین خون کمک می‌کند و باید همراه با رژیم PKU مصرف شود، نه به‌جای آن. تصمیم دربارهٔ دارو فقط با پزشک است.
NICHD همچنین می‌گوید کودکان و بزرگسالانی که زود و پیوسته درمان شوند، به‌طور معمول رشد می‌کنند. دانشنامهٔ MedlinePlus پیش‌آگهی را در صورت رعایت دقیق رژیم از اندکی پس از تولد بسیار خوب توصیف می‌کند و هشدار می‌دهد اگر درمان به تأخیر بیفتد یا بیماری درمان نشود، آسیب مغزی رخ می‌دهد.
PKU مادری و بارداری
MedlinePlus Genetics می‌نویسد نوزاد مادری که PKU دارد و رژیم کم‌فنیل‌آلانین را رعایت نمی‌کند، پیش از تولد در معرض سطح بسیار بالای فنیل‌آلانین قرار می‌گیرد و در معرض خطر قابل‌توجه ناتوانی ذهنی است؛ همچنین ممکن است وزن تولد کم داشته باشد، کندتر از کودکان دیگر رشد کند و دچار نقص قلبی، سر کوچک (Microcephaly) و مشکلات رفتاری شود. همین منبع می‌گوید زنان مبتلا به PKU درمان‌نشده در معرض خطر بیشتر از دست دادن بارداری هستند.
دانشنامهٔ MedlinePlus توصیه می‌کند زنان مبتلا به PKU پیش از باردارشدن و در طول بارداری رژیم سخت کم‌فنیل‌آلانین را دقیقاً دنبال کنند و هشدار می‌دهد انباشت فنیل‌آلانین حتی اگر کودک بیماری را به ارث نبرده باشد، به جنین آسیب می‌زند. NICHD نیز تأکید می‌کند رعایت رژیم در دوران بارداری اهمیت ویژه‌ای دارد. بنابراین زنان مبتلا به PKU بهتر است پیش از اقدام به بارداری با پزشک خود مشورت کنند. دربارهٔ هدف‌های عددی سطح فنیل‌آلانین پیش از بارداری و در طول آن، در منابع بررسی‌شده اطلاعات کافی یافت نشد.
مشاورهٔ ژنتیک در PKU
از آنجا که PKU مغلوب است، والدین یک کودک مبتلا معمولاً هر دو ناقل‌اند و بنا بر دانشنامهٔ MedlinePlus، در هر بارداری ۲۵ درصد شانس ابتلای فرزند وجود دارد. همین منبع می‌گوید سنجش آنزیمی یا آزمایش ژنتیک می‌تواند ناقل‌بودن والدین را مشخص کند و نمونه‌برداری از پرز جفتی (Chorionic villus sampling یا CVS) یا آمنیوسنتز (Amniocentesis) می‌تواند جنین را از نظر PKU بررسی کند. برای درک خطر خانوادگی و گزینه‌های آزمایش، مشاورهٔ ژنتیک مفید است. مطالب مرتبط را ببینید: مشاورهٔ ژنتیک، مشاورهٔ ژنتیک پیش از ازدواج، مشاورهٔ ژنتیک پیش از بارداری و آزمایش ژنتیک.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- اگر نوزاد برای PKU آزمایش نشده است، به‌ویژه با سابقهٔ خانوادگی PKU (دانشنامهٔ MedlinePlus)
- در زنان مبتلا به PKU که قصد بارداری دارند یا باردارند، چون رعایت رژیم پیش از بارداری و در طول آن اهمیت ویژه دارد (دانشنامهٔ MedlinePlus، NICHD)
- برای آزمایش‌های خون و ویزیت‌های منظم که برای ارزیابی کارایی رژیم لازم است (NICHD)
تأییدیه علمی مقاله
دکتر فاطمه اقبال
مشاور پزشکی ژنتیک، بیماری‌های کودکان
نوبت‌دهی آنلاین
این محتوا توسط دکتر فاطمه اقبال، مشاور پزشکی ژنتیک و متخصص بیماری‌های کودکان (دارای گواهینامه تکمیلی ژنتیک)، بازبینی و تأیید علمی شده است. جهت مشاوره ژنتیک یا بررسی سلامت کودکان می‌توانید از طریق طبیب‌یاب نوبت خود را ثبت نمایید.
سؤالات پرتکرار
فنیل‌کتونوری چیست؟
اختلالی ارثی است که در آن بدن نمی‌تواند فنیل‌آلانین را به‌درستی پردازش کند و انباشت آن می‌تواند به مغز آسیب بزند (MedlinePlus، NICHD).
آیا فنیل‌کتونوری قابل درمان است؟
PKU را اغلب با رژیم کم‌فنیل‌آلانین می‌توان مدیریت کرد. بنا بر MedlinePlus، نوزادانی که رژیم را زود پس از تولد شروع کنند رشد طبیعی دارند و بنا بر NICHD، رژیم باید مادام‌العمر ادامه یابد.
غربالگری نوزادان چه زمانی انجام می‌شود؟
اندکی پس از تولد، با چند قطره خون از پاشنهٔ نوزاد (CDC)؛ دانشنامهٔ MedlinePlus می‌گوید معمولاً پیش از ترخیص نوزاد از بیمارستان. دربارهٔ ساعت دقیق نمونه‌گیری اطلاعات کافی یافت نشد؛ زمان‌بندی را از مرکز زایمان یا مرکز بهداشت بپرسید.
چه غذاهایی در PKU محدود می‌شوند؟
غذاهای پرپروتئین مانند گوشت، لبنیات، آجیل و توفو و نیز آسپارتام (MedlinePlus Genetics)؛ دانشنامهٔ MedlinePlus شیر و تخم‌مرغ را هم نام می‌برد. مقدار مجاز را فقط درمانگر تعیین می‌کند.
آیا فرزند بعدی هم مبتلا می‌شود؟
اگر هر دو والد ناقل باشند، در هر بارداری ۲۵ درصد شانس ابتلا وجود دارد (دانشنامهٔ MedlinePlus). برای ارزیابی خطر خانوادگی با مشاور ژنتیک صحبت کنید.
بارداری با PKU چگونه است؟
رعایت رژیم کم‌فنیل‌آلانین پیش از بارداری و در طول آن توصیه می‌شود، چون انباشت فنیل‌آلانین می‌تواند به جنین آسیب بزند (دانشنامهٔ MedlinePlus، NICHD).
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
آزمایش کاریوتایپ چیست؟ کاربرد، نمونه و تفسیر نتیجه
برای آشنایی جامع با کاربردهای آزمایش کاریوتایپ در ناباروری، سقط مکرر، بررسی سلامت جنین و نوزادان، انواع نمونه‌های آزمایشگاهی و نحوهٔ تفسیر ناهنجاری‌های عددی و ساختاری کروموزوم‌ها، این مقاله را بخوانید:
