برخی افراد صداها را می‌شنوند، اما در فهمیدن آن‌ها، به‌ویژه گفتار در محیط شلوغ، مشکل دارند. اختلال پردازش شنوایی (Auditory Processing Disorder یا APD) یکی از توضیح‌های این وضعیت است. در این مقاله تعریف APD، علائم، تفاوت آن با کم‌شنوایی و ADHD، مسیر تشخیص و مداخله‌های کلی را بر پایهٔ منابع رسمی مرور می‌کنیم.
اختلال پردازش شنوایی (APD) چیست؟
مؤسسهٔ ملی ناشنوایی و سایر اختلالات ارتباطی آمریکا (NIDCD) APD را وضعیتی می‌داند که در آن فرد در معنادادن به صداهای پیرامون خود مشکل دارد. سرویس بهداشت ملی بریتانیا (NHS) نیز می‌گوید APD مشکل شنیدن نیست و افراد مبتلا معمولاً شنوایی طبیعی دارند.
انجمن شنیداری-گفتاری آمریکا (ASHA) در صفحهٔ مرجع خود، اختلال پردازش شنوایی مرکزی (Central Auditory Processing Disorder یا CAPD) را نقص در پردازش عصبی اطلاعات شنیداری در دستگاه عصبی مرکزی شنوایی توصیف می‌کند که ناشی از عوامل سطح بالاتر زبانی یا شناختی نیست. همین منبع تصریح می‌کند دیدگاه متخصصان شنوایی‌شناسی و گفتاردرمانی دربارهٔ این اختلال یکسان نیست و دربارهٔ نحوهٔ تعریف، ارزیابی و درمان آن بحث ادامه دارد؛ همچنین هنوز استاندارد مرجعی برای تشخیص CAPD وجود ندارد. در این مقاله «APD» و «CAPD» به یک مفهوم اشاره دارند.
علائم اختلال پردازش شنوایی
صفحهٔ مرجع ASHA تأکید می‌کند فهرست علائم مثال‌زدنی و ناقص است و برخی از این علائم ممکن است نشانهٔ اختلالات دیگر، مانند اختلالات زبانی، باشد؛ بنابراین باید در کنار ارزیابی جامع و تشخیص افتراقی سنجیده شود. مقالهٔ ASHA دربارهٔ APD در کودکان نیز تصریح می‌کند APD را نمی‌توان با چک‌لیست علائم تشخیص داد. به نوشتهٔ ASHA، تفاوت در هنجارهای ارتباط اجتماعی یا چندزبانه‌بودن به‌تنهایی نشانهٔ CAPD نیست.
علائم در کودکان
طبق مقالهٔ ASHA دربارهٔ APD در کودکان، این موارد در کودکان گزارش می‌شود:
- دشواری در فهمیدن گفتار در محیط پرسروصدا
- دشواری در دنبال‌کردن دستورها
- دشواری در تشخیص تفاوت صداهای گفتاری شبیه به هم
- رفتار کردن به‌گونه‌ای که گویی کم‌شنواست و درخواست مکرر برای تکرار یا توضیح
- در مدرسه: مشکل در املا، خواندن و فهم اطلاعاتی که در کلاس به‌صورت گفتاری ارائه می‌شود
NHS نیز به‌طور کلی از دشواری در فهم گفتار در مکان‌های پرسروصدا، گفتار افرادی که تند صحبت می‌کنند یا لهجهٔ غلیظ دارند، واژه‌های شبیه به هم و دستورهای گفتاری نام می‌برد.
علائم در بزرگسالان و نوجوانان
NHS می‌گوید APD اغلب از کودکی آغاز می‌شود، اما برخی افراد آن را در سنین بعد پیدا می‌کنند. صفحهٔ مرجع ASHA می‌نویسد نوجوانان و بزرگسالان ممکن است با تغییر یا افزایش نیازهای ارتباطی تحصیلی و شغلی، در فهمیدن و گوش‌دادن دشواری بیشتری تجربه کنند و راهبردهایی مثل انتخاب راهبردی محل نشستن، استفاده از فناوری کمک‌شنیداری در سالن‌های بزرگ جلسه یا کلاس، و مشاورهٔ شغلی و برنامه‌ریزی دوران گذار را مطرح می‌کند. با این حال ASHA تصریح می‌کند این صفحه به‌طور اختصاصی به CAPD اکتسابی بزرگسالان (ناشی از آسیب مغزی، بیماری یا عوامل سالمندی) نمی‌پردازد؛ بنابراین جزئیات بیشتر دربارهٔ علائم اختصاصی بزرگسالان در منابع بررسی‌شده یافت نشد.
علل و عوامل مرتبط
NHS می‌گوید علت APD همیشه روشن نیست و از عفونت‌های مکرر گوش، ژنتیک، آسیب سر و مشکلات هنگام تولد نام می‌برد. ASHA نیز می‌نویسد علت می‌تواند به یک ضایعه یا اختلال مشخص مربوط باشد یا ناشناخته بماند؛ از عوامل فهرست‌شده می‌توان به محرومیت شنیداری ناشی از اوتیت میانی راجعه (برای آشنایی با آن به مقالهٔ عفونت گوش میانی مراجعه کنید)، عوامل ژنتیکی، اختلال، بیماری یا آسیب عصبی و عوامل پیش از تولد یا نوزادی مانند نارس‌بودن و وزن کم هنگام تولد اشاره کرد.
آمار شیوع APD در منابع بسته به پروتکل آزمون و معیارهای به‌کاررفته بسیار متفاوت است (ASHA)؛ به همین دلیل در این مقاله عدد مشخصی ذکر نمی‌شود.
تفاوت APD با کم‌شنوایی و ADHD
یکی از دغدغه‌های اصلی والدین این است که مشکل کودک از گوش است، از توجه یا از پردازش در دستگاه عصبی. جدول زیر خلاصهٔ تمایز بر پایهٔ منابع است.
| ویژگی | اختلال پردازش شنوایی (APD) | کم‌شنوایی | ADHD |
|---|---|---|---|
| محل مشکل طبق منابع | پردازش عصبی اطلاعات شنیداری در دستگاه عصبی مرکزی؛ ناشی از کم‌شنوایی محیطی نیست (ASHA) و شنوایی معمولاً طبیعی است (NHS) | کم‌شنوایی محیطی؛ انواع انتقالی، حسی-عصبی و مختلط می‌توانند دشواری‌های شنیداری مشابه CAPD ایجاد کنند (ASHA) | پردازش عصبی ورودی شنیداری دست‌نخورده است و نقص توجه مانع دسترسی یا استفاده از اطلاعات شنیداری می‌شود (ASHA) |
| مسیر ارزیابی طبق منابع | تشخیص توسط شنوایی‌شناس بر پایهٔ تظاهرات بالینی و یافته‌های ارزیابی (ASHA) | ارزیابی شنوایی برای تشخیص یا رد کم‌شنوایی ضروری است (ASHA) | ارزیابی دقیق برای جداکردن اثر آن از APD لازم است (ASHA) |
| ارتباط با APD | می‌تواند همراه ADHD و مشکلات زبانی و یادگیری دیده شود (NHS، ASHA) | بر آزمون‌های CAPD اثر می‌گذارد و شدت یا شکل آن گاهی انجام ارزیابی را ناممکن می‌کند (ASHA) | می‌تواند هم‌زمان با APD وجود داشته باشد (ASHA) |
در نمایشگرهای کوچک برای دیدن تمام محتوا جدول را به طرفین بکشید.
APD و کم‌شنوایی
ASHA تصریح می‌کند CAPD ناشی از کم‌شنوایی محیطی نیست، اما کم‌شنوایی محیطی (انتقالی، حسی-عصبی، مختلط و موارد دیگر) می‌تواند دشواری‌های شنیداری مشابه CAPD ایجاد کند، بر آزمون‌های CAPD اثر بگذارد و در برخی موارد شدت یا شکل آن انجام ارزیابی CAPD را ناممکن کند. برای آشنایی با کم‌شنوایی به مقالهٔ کم‌شنوایی مراجعه کنید.
APD و ADHD
طبق مقالهٔ ASHA دربارهٔ APD در کودکان، کودک مبتلا به ADHD ممکن است در فهمیدن یا به‌خاطر سپردن اطلاعات گفتاری مشکل داشته باشد، اما پردازش عصبی ورودی شنیداری در دستگاه عصبی مرکزی او دست‌نخورده است و نقص توجه مانع دسترسی یا استفادهٔ او از اطلاعات شنیداری می‌شود. این دو وضعیت می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند و برای جداکردن اثر هر یک، ارزیابی دقیق لازم است. NHS نیز می‌گوید APD اغلب همراه مشکلات توجه، زبان و یادگیری مانند دیسلکسی و ADHD دیده می‌شود. برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ ADHD به مقالهٔ ADHD در کودکان مراجعه کنید.
APD، اختلالات زبانی و اختلال یادگیری
صفحهٔ مرجع ASHA می‌نویسد در نظر گرفتن همراهی CAPD با سایر اختلالات زبان گفتاری و نوشتاری ضروری است و کودکانی که تشخیص نقص توجه، شناخت یا زبان (مانند ADHD یا اختلال یادگیری) دارند، بیشتر احتمال دارد تشخیص هم‌زمان CAPD یا تفاوت در پردازش شنیداری داشته باشند. ASHA همچنین اشاره می‌کند برخی متخصصان تشخیص CAPD را نشانهٔ یک اختلال گسترده‌تر زبان‌محور می‌دانند. در مقابل، مقالهٔ ASHA دربارهٔ کودکان یادآور می‌شود همهٔ مشکلات زبانی و یادگیری ناشی از APD نیست.
APD و اوتیسم
در منابع رسمی بررسی‌شده برای این مقاله دربارهٔ رابطه یا تفاوت APD و اختلال طیف اوتیسم اطلاعات کافی یافت نشد. برای آشنایی با اوتیسم به مقالهٔ اختلال طیف اوتیسم مراجعه کنید.
تشخیص اختلال پردازش شنوایی
طبق ASHA، CAPD یک نقص شنیداری است که توسط شنوایی‌شناس (Audiologist) بر پایهٔ تظاهرات بالینی و یافته‌های ارزیابی تشخیص داده می‌شود. گفتاردرمانگر مسئول ارزیابی مشکلات پردازش زبانی پیام شنیداری و مهارت‌های گفتار، زبان، شناخت و ارتباط اجتماعی است و برنامهٔ مراقبت در حالت مطلوب با مشارکت تیمی از متخصصان انجام می‌شود. NHS توصیه می‌کند در صورت مشکل در شنیدن یا فهمیدن گفتار به پزشک عمومی مراجعه شود؛ پزشک ممکن است فرد را به متخصص شنوایی ارجاع دهد.
گام نخست: ارزیابی شنوایی پایه
ASHA می‌گوید انجام ارزیابی شنوایی برای تشخیص یا رد کم‌شنوایی و سایر اختلالات مرتبط با شنوایی ضروری است. دربارهٔ روش انجام آن می‌توانید مقالهٔ شنوایی‌سنجی را بخوانید.
آزمون‌های پردازش شنوایی
بر پایهٔ صفحهٔ مرجع ASHA، آزمون‌های رفتاری شامل آزمون‌های تمایز شنیداری، پردازش زمانی و الگوهای شنیداری، گفتار دایکوتیک (Dichotic)، گفتار کم‌افزونگی تک‌گوشی (برای سنجش تشخیص گفتار تخریب‌شده) و تعامل دوگوشی است. ASHA در «نمونه‌هایی از معیارهای تشخیصی کنونی» این موارد را ذکر می‌کند:
- افت عملکرد دست‌کم ۲ انحراف معیار زیر میانگین در یک یا هر دو گوش، در دو آزمون یا بیشتر از مجموعهٔ آزمون‌ها
- اگر عملکرد ضعیف فقط در یک آزمون دیده شود، تشخیص ممکن است کنار گذاشته شود، مگر آنکه عملکرد دست‌کم ۳ انحراف معیار زیر میانگین باشد یا با دشواری کارکردی چشمگیر در رفتارهای شنیداری مرتبط همراه باشد؛ همچنین آزمون ردشده و آزمون‌های دیگری که همان فرایند را می‌سنجند باید برای تأیید یافته‌ها تکرار شوند
NHS نیز از گوش‌دادن به گفتار در نویز پس‌زمینه، تشخیص تغییرات کوچک صدا، تکمیل بخش‌های حذف‌شدهٔ واژه‌ها، سنجش پاسخ‌های مغز با الکترودهای روی سر، آزمون‌های گفتار و زبان و آزمون‌های حافظه، حل مسئله و تمرکز نام می‌برد.
از چه سنی ارزیابی ممکن است؟
NHS می‌گوید آزمون APD معمولاً برای کودکان زیر ۷ سال انجام نمی‌شود. مقالهٔ ASHA دربارهٔ APD در کودکان نیز می‌نویسد بیشتر آزمون‌های APD نیازمند آن است که کودک دست‌کم ۷ یا ۸ ساله باشد، زیرا تغییرپذیری عملکرد مغز در کودکان کم‌سن‌تر به حدی است که تفسیر نتایج را ممکن است ناممکن کند. صفحهٔ مرجع ASHA می‌افزاید چک‌لیست‌های ارتباطی و آزمون‌های زبانی و شناختی ممکن است کودکان کم‌سن‌تری را شناسایی کنند که دشواری شنیداری دارند یا ممکن است پیدا کنند؛ با این حال روش غربالگری مورد پذیرش همگانی برای CAPD وجود ندارد و هدف غربالگری فقط شناسایی افرادی است که نامزد ارزیابی جامع‌اند.
مداخله‌ها و راهکارهای حمایتی
NHS می‌گوید APD درمان قطعی ندارد، اما اقداماتی می‌تواند کمک کند. ASHA نیز بر برنامهٔ مراقبت فردمحور و خانواده‌محور تأکید می‌کند که اهداف آن با مشارکت خود فرد تعیین می‌شود. به نوشتهٔ مقالهٔ ASHA دربارهٔ کودکان، درمان معمولاً بر سه حوزه تمرکز دارد: تغییر محیط یادگیری یا ارتباطی، تقویت مهارت‌های سطح بالاتر برای جبران اختلال، و درمان مستقیم خود نقص شنیداری. این بخش فقط اطلاعات عمومی است و انتخاب مداخله بر عهدهٔ تیم درمان است.
تغییرات محیطی و آموزشی
- پرهیز از نویز پس‌زمینه مانند تلویزیون یا رادیو و استفاده از فرش و مبلمان نرم برای کم‌کردن نویز اتاق (NHS)
- صحبت رودررو، استفاده از تصویر و متن، تکرار یا بازگویی جمله با کلمات دیگر، و پرهیز از جمله‌های طولانی و پیچیده (NHS)
- درخواست از گوینده برای آهسته‌تر صحبت کردن و مکث بیشتر، همراه کردن ارائهٔ گفتاری با تصویر و انتخاب راهبردی محل نشستن (ASHA)
فناوری‌های کمکی شنیداری
NHS اشاره می‌کند دانش‌آموزان ممکن است از یک گوشی بی‌سیم (Earpiece) متصل به میکروفون معلم برای کاهش نویز پس‌زمینه استفاده کنند. ASHA نیز از دستگاه‌های کمک‌شنیداری فردی و گروهی مانند سامانه‌های FM/DM برای کودکان مدرسه‌ای با دشواری شنیدن در کلاس، و از کاهش نویز رقیب و اصلاح آکوستیک اتاق نام می‌برد.
تمرین‌های شنیداری و راهبردهای جبرانی
NHS آموزش شنیداری (Auditory Training) را برای تقویت مهارت گوش‌دادن و تمرکز مطرح می‌کند که با متخصص یا به‌صورت آنلاین انجام می‌شود. ASHA دربارهٔ بازتوانی مستقیم مهارت‌ها می‌نویسد برخی بالینگران از آن حمایت می‌کنند و برخی آن را به پرسش کشیده‌اند؛ همین منبع می‌افزاید شواهد اولیه از رویکردهای رایانه‌ای بازتوانی مستقیم حمایت می‌کند. راهبردهای جبرانی مانند سازمان‌دهنده‌های تصویری (Graphic Organizers) و فنون حافظه‌یار (Mnemonics) نیز در این منبع آمده است. به نوشتهٔ ASHA، پیشرفت باید به‌طور مستمر پایش و برنامه در صورت نیاز تغییر داده شود.
چه زمانی باید برای ارزیابی اقدام کرد؟
NHS توصیه می‌کند اگر شما یا فرزندتان در شنیدن یا فهمیدن گفتار مشکل دارید، به پزشک عمومی مراجعه کنید تا در صورت نیاز به متخصص شنوایی ارجاع داده شوید. ASHA انجام ارزیابی شنوایی را برای تشخیص یا رد کم‌شنوایی ضروری می‌داند.
محمد جواد استوار تل گری
(کارشناس شنوایی‌شناسی – ادیولوژی)
این مقاله توسط محمد جواد استوار تل گری (کارشناس شنوایی‌شناسی / ادیولوژی) بررسی و تأیید شده است. برای دریافت مشاوره، بررسی‌های تخصصی و رزرو نوبت می‌توانید به صفحه اختصاصی ایشان در طبیب‌یاب مراجعه کنید.
سؤالات پرتکرار
آیا APD همان ADHD است؟
خیر. طبق ASHA در ADHD پردازش عصبی ورودی شنیداری دست‌نخورده است و نقص توجه مانع استفاده از اطلاعات شنیداری می‌شود؛ ولی دو وضعیت می‌توانند هم‌زمان باشند و ارزیابی دقیق لازم است.
آیا کودک مبتلا به APD کم‌شنواست؟
NHS می‌گوید این افراد معمولاً شنوایی طبیعی دارند، هرچند به نوشتهٔ ASHA کودک ممکن است طوری رفتار کند که گویی کم‌شنواست. ASHA ارزیابی شنوایی را برای تشخیص یا رد کم‌شنوایی ضروری می‌داند.
APD در چه سنی تشخیص داده می‌شود؟
NHS آزمون را معمولاً برای کودکان زیر ۷ سال انجام نمی‌دهد و مقالهٔ ASHA دربارهٔ کودکان می‌نویسد بیشتر آزمون‌ها نیازمند سن دست‌کم ۷ یا ۸ سال است. تشخیص را شنوایی‌شناس می‌دهد.
آیا APD درمان دارد؟
طبق NHS درمان قطعی ندارد، اما اقداماتی مانند اصلاح محیط، آموزش شنیداری و فناوری کمکی می‌تواند کمک کند.
آیا با بزرگ‌شدن بهتر می‌شود؟
مقالهٔ ASHA دربارهٔ کودکان می‌گوید میزان بهبود نقص شنیداری یک کودک با درمان را نمی‌توان از پیش تعیین کرد؛ برخی کودکان بهبود کامل پیدا می‌کنند یا به نظر می‌رسد اختلال را «پشت سر می‌گذارند»، در حالی که برخی دیگر ممکن است درجاتی از نقص را برای همیشه داشته باشند. صفحهٔ مرجع ASHA نیز به نقل از یک مطالعهٔ طولی می‌نویسد دشواری‌های زبانی و ارتباطی ممکن است تا بزرگسالی ادامه یابد.
آیا بزرگسالان هم به APD مبتلا می‌شوند؟
NHS می‌گوید APD اغلب از کودکی آغاز می‌شود اما برخی افراد آن را بعدها پیدا می‌کنند.
این مقاله اطلاعات عمومی است و تشخیص و برنامهٔ مداخله باید توسط شنوایی‌شناس و تیم درمان تعیین شود.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
پیرگوشی (کم‌شنوایی سالمندی): علائم، علل، تشخیص و راه‌های مدیریت
برای بررسی دقیق نشانه‌های افت شنوایی تدریجی با افزایش سن، عوامل خطر، تفاوت آن با پیرچشمی، روش‌های سنجش شنوایی و گزینه‌های مدیریت مانند سمعک و وسایل کمکی شنیداری، این مقاله را مطالعه کنید:
