آزمایش مغز استخوان برای چیست؟ معنی Bone Marrow، BMA، BMB و تفسیر جواب

اگر روی برگه‌ی درخواست آزمایش یا گزارش پاتولوژی کلمه‌هایی مثل Bone marrow، BMA یا BMB دیده‌اید، یعنی پزشک می‌خواهد از مغز استخوان نمونه گرفته شود یا این نمونه گرفته شده است. این آزمایش معمولاً وقتی لازم می‌شود که آزمایش خون غیرطبیعی است و علتش روشن نیست. شنیدن نامش هم معمولاً نگرانی می‌آورد. ما در مجله سلامت طبیب‌یاب این راهنما را بر پایه‌ی منابعی مثل MedlinePlus، Mayo Clinic، Cleveland Clinic، StatPearls و برگه‌های بیمارستان‌های NHS نوشته‌ایم. اول معنی اصطلاحات برگه‌ی آزمایش آمده و بعد کاربرد، آمادگی، روش انجام، زمان جواب و عوارض.

پاسخ کوتاه

• Bone marrow یعنی مغز استخوان: بافت نرم و اسفنجی وسط بیشتر استخوان‌ها. مغز استخوان قرمز گلبول قرمز، گلبول سفید و پلاکت می‌سازد [9].
• BMA (Bone Marrow Aspiration) یعنی آسپیراسیون مغز استخوان: با سوزن و سرنگ، کمی از بخش مایع مغز استخوان کشیده می‌شود [5][9].
• BMB (Bone Marrow Biopsy) یعنی بیوپسی یا نمونه‌برداری مغز استخوان، که به آن «بیوپسی ترفین» هم می‌گویند: با سوزن بزرگ‌تر، یک تکه‌ی استوانه‌ای کوچک از استخوان و مغز داخل آن برداشته می‌شود [5][9].
• معمولاً هر دو با هم و در یک جلسه انجام می‌شوند. محل معمول، پشت استخوان لگن است و با بی‌حسی موضعی حدود 10 تا 20 دقیقه طول می‌کشد [1][2][3].
• برای چیست؟ برای پیدا کردن علت کم یا زیاد بودن سلول‌های خونی (مثل کم‌خونی، پلاکت پایین یا گلبول سفید غیرطبیعی) [1][2]. همچنین برای تشخیص و مرحله‌بندی سرطان‌های خون مثل لوسمی، لنفوم و مولتیپل میلوما، بررسی گسترش سرطان‌های دیگر به مغز استخوان، بررسی تب با علت نامعلوم و پیگیری درمان [1][2].
• ناشتایی: اگر فقط بی‌حسی موضعی دریافت کنید، معمولاً لازم نیست. اگر قرار است آرام‌بخش بگیرید، طبق دستور مرکز درمانی ناشتا بمانید [2][10].

معنی Bone Marrow و اصطلاحات برگه‌ی آزمایش

در برگه‌ی درخواست یا گزارش مغز استخوان معمولاً اصطلاحات انگلیسی زیادی می‌بینید. گزارش کامل معمولاً بخش آسپیره، بخش بیوپسی، رنگ‌آمیزی‌های ویژه و آزمایش‌های تکمیلی مثل فلوسایتومتری، سیتوژنتیک و آزمایش‌های مولکولی را جدا می‌نویسد [5]. جدول زیر رایج‌ترین آن‌ها را توضیح می‌دهد:

اگر این اصطلاحات را در برگه‌ی جواب خود می‌بینید، تفسیر نهایی را از پزشک بخواهید. گزارش مغز استخوان معمولاً جزئیات زیاد و پیچیده‌ای دارد [1]. برای آشنایی با آزمایش خونی که معمولاً پیش از این آزمایش انجام می‌شود، آزمایش CBC (شمارش کامل خون) را بخوانید.

تفاوت آسپیراسیون (BMA) و بیوپسی (BMB) مغز استخوان

مغز استخوان یک بخش مایع و یک بخش جامدتر دارد. آسپیراسیون از بخش مایع و بیوپسی از بخش جامد نمونه می‌گیرد [2]. این دو اطلاعات مکمل می‌دهند و معمولاً با هم انجام می‌شوند [5].

آزمایش مغز استخوان برای چیست؟

آزمایش مغز استخوان به‌طور روتین درخواست نمی‌شود [6]. پزشک معمولاً وقتی آن را درخواست می‌کند که آزمایش خون غیرطبیعی است یا اطلاعات کافی نمی‌دهد [2]. موارد اصلی طبق منابع:

• علت ناشناخته‌ی کم یا زیاد بودن سلول‌های خون: کم‌خونی، کاهش یا افزایش گلبول سفید، کاهش یا افزایش پلاکت، کاهش همه‌ی رده‌ها (پان‌سیتوپنی) یا افزایش گلبول قرمز [2][1].
• تشخیص و مرحله‌بندی سرطان‌های خون: لوسمی، لنفوم و مولتیپل میلوما [1][2]. در لنفوم، بررسی مغز استخوان به‌طور معمول برای مرحله‌بندی به کار می‌رود [5].
• سندرم میلودیسپلاستیک (MDS): سرطانی که در آن مغز استخوان سلول خونی سالم کافی نمی‌سازد [9][1].
• نئوپلاسم‌های میلوپرولیفراتیو: بیماری‌هایی مثل پلی‌سیتمی ورا و میلوفیبروز اولیه که در آن‌ها مغز استخوان بیش از حد گلبول قرمز، پلاکت یا برخی گلبول‌های سفید می‌سازد [9][1].
• بررسی گسترش سرطان‌های دیگر به مغز استخوان: مثلاً سرطان پستان، ریه یا پروستات [1].
• تب با علت نامعلوم و عفونت‌های مغز استخوان: مثل سل یا برخی عفونت‌های قارچی و انگلی [1][4][7].
• بررسی ذخایر آهن و هموکروماتوز [1][2]، و برخی بیماری‌های ذخیره‌ای [5].
• پیگیری درمان: اینکه بیماری به درمان (مثلاً شیمی‌درمانی یا پیوند) چه پاسخی داده و مغز استخوان چقدر سلول سالم می‌سازد [1][3][5].

اگر جواب‌های آزمایش خون خود را دارید و می‌خواهید بدانید هر عدد چه می‌گوید، راهنمای تفسیر آزمایش‌های خون کمک می‌کند. تصمیم برای نمونه‌برداری مغز استخوان با پزشک است.

آزمایش مغز استخوان برای پلاکت پایین

پلاکت پایین (ترومبوسیتوپنی) یکی از دلایل رایج درخواست این آزمایش است [14][2]. مغز استخوان نشان می‌دهد که آیا پلاکت کافی ساخته می‌شود یا مشکل جای دیگری است. جواب غیرطبیعی می‌تواند به لوسمی، آپلاستیک آنمی، MDS یا ترومبوسیتوپنی ایمنی (ITP) اشاره کند [7].

اما پلاکت پایین همیشه به آزمایش مغز استخوان نیاز ندارد. طبق گزارش اجماع بین‌المللی ITP (2019)، اگر فقط پلاکت پایین باشد و معاینه و لام خون محیطی یافته‌ی غیرطبیعی دیگری نداشته باشند، آزمایش مغز استخوان برای تشخیص اولیه لازم نیست [15]. همین گزارش می‌گوید این آزمایش ممکن است در این موارد مفید باشد [15]:

• ناهنجاری‌های دیگر در شمارش خون یا لام خون
• علائم عمومی یا نشانه‌های غیرمعمول، یا شک به تشخیص دیگر
• پاسخ ندادن به درمان‌های اولیه یا عود بیماری
• پیش از تصمیم به برداشتن طحال یا شروع درمان تازه

پلاکت پایین به‌تنهایی مانع انجام آزمایش نیست. اگر پلاکت خیلی پایین باشد، پزشک ممکن است پیش از نمونه‌برداری تزریق پلاکت انجام دهد [4][13]. اگر بدون دلیل کبود می‌شوید، علت کبودی بی‌دلیل روی بدن را هم بخوانید.

آزمایش مغز استخوان در کم‌خونی

بیشتر کم‌خونی‌ها با آزمایش خون شروع می‌شوند و نخستین آزمایش معمولاً CBC است [16]. آزمایش مغز استخوان برای این است که ببیند مغز استخوان سالم است و به اندازه‌ی طبیعی سلول خونی می‌سازد یا نه. همچنین علت کم یا زیاد بودن غیرعادی سلول‌ها را پیدا می‌کند [16]. MedlinePlus آن را برای کم‌خونی‌ای می‌داند که علتش معلوم نیست [1].

• آپلاستیک آنمی: در این بیماری مغز استخوان سلول کافی نمی‌سازد و نمونه‌ی مغز استخوان به تشخیص آن کمک می‌کند [7].
• ذخایر آهن: آزمایش مغز استخوان می‌تواند نشان دهد آهن بدن کافی است یا نه [2]. رنگ‌آمیزی آهن ذخایر آهن و رینگ سیدروبلاست‌ها را نشان می‌دهد [6]. برای شکل رایج کم‌خونی ناشی از کمبود آهن، کم‌خونی فقر آهن و آزمایش‌های تشخیصی آن را ببینید.
• کمبود ویتامین B12 و فولات: کم‌خونی مگالوبلاستیک ممکن است در مغز استخوان تغییراتی شبیه MDS ایجاد کند. به همین دلیل پیش از تشخیص MDS، این علت‌های غیرسرطانی باید رد شوند [5]. بیشتر بخوانید: کمبود ویتامین B12؛ نشانه‌های عصبی و خونی.

علت آزمایش مغز استخوان در کودکان

در کودکان دلایل مشابه بزرگسالان است. پزشک ممکن است این آزمایش را برای این موارد بخواهد [14]:

• پیدا کردن علت کم‌خونی، پلاکت پایین یا گلبول سفید غیرطبیعی
• تشخیص سرطان‌های خون مثل لوسمی
• بررسی گسترش سرطانی که از جای دیگر شروع شده به مغز استخوان
• بررسی عفونت مغز استخوان یا برخی بیماری‌های ژنتیکی

کودکان معمولاً با آرام‌بخش وریدی می‌خوابند و پیش از آن باید طبق دستور تیم درمان ناشتا باشند [14]. بیهوشی عمومی هم در کودکان رایج است [6]. محل معمول، پشت استخوان لگن است [14]. در شیرخواران کوچک‌تر از 12 تا 18 ماه گاهی آسپیراسیون از استخوان ساق پا گرفته می‌شود [2]. آسپیراسیون از جناغ فقط بالای 12 سال انجام می‌شود [4]. کل کار معمولاً حدود 30 دقیقه طول می‌کشد [14].

نمونه‌برداری مغز استخوان با نمونه‌برداری استخوان و اهدای مغز استخوان چه فرقی دارد؟

• نمونه‌برداری (بیوپسی) استخوان آزمایش دیگری است. در آن، از یک ضایعه‌ی مشخص در استخوان، معمولاً با راهنمایی عکس رادیولوژی، سی‌تی یا MRI، نمونه برداشته می‌شود. هدف اصلی، تشخیص تومور خوش‌خیم از بدخیم استخوان است. گاهی هم نمونه‌ی بزرگ‌تری با بیهوشی عمومی گرفته می‌شود [18]. اما آزمایش مغز استخوان برای بررسی بافت خون‌ساز است [1].
• برداشت مغز استخوان برای اهدا (پیوند) هم آزمایش تشخیصی نیست. این کار عملی کوچک با بیهوشی عمومی است که در آن از پشت هر دو استخوان لگن اهداکننده مغز استخوان برداشته می‌شود. امروزه کمتر انجام می‌شود و بیشتر سلول‌های بنیادی از خون جمع‌آوری می‌شوند [19]. پس «آزمایش پیوند مغز استخوان» با آزمایش تشخیصی مغز استخوان یکی نیست. البته آزمایش مغز استخوان برای پیگیری بیماران بعد از پیوند هم به کار می‌رود [5].

آیا برای آزمایش مغز استخوان باید ناشتا بود؟

بیشتر وقت‌ها نه. ولی بستگی دارد آرام‌بخش می‌گیرید یا نه:

• فقط بی‌حسی موضعی: طبق Mayo Clinic معمولاً آمادگی خاصی لازم نیست [2]. برگه‌ی بیمارستان King’s College (از NHS) هم می‌گوید چون کار با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود، می‌توانید طبق معمول بخورید و بنوشید [10].
• با آرام‌بخش یا بیهوشی: پزشک ممکن است بخواهد مدتی پیش از نمونه‌برداری چیزی نخورید و ننوشید. برای برگشتن به خانه هم باید همراه داشته باشید [2][3].
• کودکان: چون معمولاً آرام‌بخش می‌گیرند، باید طبق دستور تیم درمان ناشتا باشند [14].

MedlinePlus می‌گوید ارائه‌دهنده‌ی خدمت به شما خواهد گفت که لازم است چند ساعت چیزی نخورید و ننوشید یا نه [1]. پس دستور همان مرکزی را دنبال کنید که آزمایش را انجام می‌دهد.

آمادگی قبل از نمونه‌برداری مغز استخوان

• همه‌ی داروها و مکمل‌ها را به پزشک بگویید. برخی از آن‌ها خطر خونریزی را بالا می‌برند [2]. اگر داروی رقیق‌کننده‌ی خون (ضدانعقاد یا ضدپلاکت) مصرف می‌کنید، حتماً پیش از آزمایش اطلاع دهید. اینکه دارو قطع شود یا نه، کی و چه مدت، فقط با پزشک است [3][10]. هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید [1].
• اختلال خونریزی‌دهنده (مثلاً هموفیلی) یا سابقه‌ی خونریزی دارید، اطلاع دهید [1][3]. اختلال‌های شدید انعقادی منع مطلق این کار هستند [4].
• حساسیت‌ها را بگویید: به داروی بی‌حسی، محلول ضدعفونی پوست، چسب یا پانسمان [10][7].
• بارداری یا احتمال آن را اطلاع دهید [7].
• اگر اضطراب دارید، با پزشک صحبت کنید. ممکن است آرام‌بخش داده شود [2]. برخی مراکز NHS گاز بی‌دردی (مخلوط نیتروس اکسید و اکسیژن) هم دارند [10][11].
• اگر آرام‌بخش می‌گیرید، کسی را برای برگرداندن به خانه همراه بیاورید [1][2].
• فرم رضایت پیش از نمونه‌برداری امضا می‌شود [10][11].

آزمایش مغز استخوان چگونه و از کجا انجام می‌شود؟

این آزمایش در بیمارستان، درمانگاه یا مطب انجام می‌شود. معمولاً متخصص خون (هماتولوژیست) یا سرطان (انکولوژیست) آن را انجام می‌دهد، اما پرستاران آموزش‌دیده هم ممکن است انجامش دهند [2]. بیشتر بیماران همان روز به خانه برمی‌گردند [16].

محل نمونه‌برداری: معمولاً لبه‌ی بالایی پشت استخوان لگن (ستیغ خاصره‌ی خلفی). گاهی جلوی لگن استفاده می‌شود [2][4]. به‌ندرت آسپیراسیون (نه بیوپسی) از جناغ سینه گرفته می‌شود [2]. این کار فقط در افراد بالای 12 سال انجام می‌شود و بیوپسی از جناغ هرگز انجام نمی‌شود [4]. گاهی پزشک با راهنمایی سی‌تی‌اسکن نمونه می‌گیرد [4].

مراحل:

1. فشار خون و ضربان قلب کنترل می‌شود [2].
2. به پهلو یا روی شکم دراز می‌کشید. در حالت پهلو، زانوها معمولاً به سمت شکم جمع می‌شوند [2][3].
3. پوست ضدعفونی و با تزریق داروی بی‌حسی، پوست و سطح استخوان بی‌حس می‌شود. تزریق ممکن است بسوزاند [1][3].
4. برش کوچکی روی پوست داده می‌شود. ابتدا سوزن آسپیراسیون وارد مغز استخوان و مایع کشیده می‌شود. این مرحله چند دقیقه طول می‌کشد [2].
5. سپس با سوزن بزرگ‌تر یک نمونه‌ی استوانه‌ای برداشته می‌شود [2].
6. محل را فشار می‌دهند تا خونریزی بند بیاید و پانسمان می‌کنند [2].

مدت: خود نمونه‌برداری معمولاً 10 تا 20 دقیقه است [2][3]. MedlinePlus برداشتن نمونه را حدود 10 دقیقه می‌داند [1]. با آماده‌سازی، توضیح پزشک و استراحت بعد از آن، در برخی مراکز NHS کل حضور حدود 45 دقیقه تا یک ساعت است [10][11]. اگر فقط بی‌حسی موضعی گرفته باشید، 10 تا 15 دقیقه به پشت دراز می‌کشید [2]. با آرام‌بخش، حدود 1 تا 2 ساعت در اتاق ریکاوری می‌مانید [3].

نمونه‌برداری مغز استخوان درد دارد؟

کمی درد دارد، ولی کوتاه است:

• تزریق داروی بی‌حسی یک سوزش تیز ایجاد می‌کند [3][7].
• داخل استخوان را نمی‌توان کاملاً بی‌حس کرد. پس کمی ناراحتی طبیعی است [7].
• هنگام کشیدن مایع (آسپیراسیون)، درد تیز و کوتاه یا سوزش حس می‌شود [2][7]. برخی هم احساس کشش یا حس عجیبی در پا دارند که زود می‌رود [10][11].
• هنگام بیوپسی، فشار یا درد مبهم و کوتاه حس می‌شود [3].

اگر درد بیشتر از انتظار بود، به تیم درمان بگویید. ممکن است داروی بیشتری بدهند [3]. با بی‌حسی موضعی تنها، خیلی‌ها آرام‌بخش سبک هم می‌گیرند [2]. بعد از آزمایش، حساسیت و درد محل ممکن است یک هفته یا بیشتر بماند [1][2]. اینکه چه مسکنی برایتان مناسب است، از پزشک بپرسید. آسپرین ممکن است خطر خونریزی را بیشتر کند [1].

مراقبت بعد از نمونه‌برداری مغز استخوان

• پانسمان را 24 ساعت نگه دارید و خشک بماند. در این مدت دوش نگیرید، به حمام یا استخر نروید. بعد از 24 ساعت می‌توانید محل را خیس کنید [2][10].
• تا 24 ساعت یا یکی دو روز ورزش و فعالیت سنگین نکنید. این کار خونریزی و درد را کمتر می‌کند [2][3][10].
• اگر فقط بی‌حسی موضعی گرفته‌اید، به محض اینکه حالتان خوب بود به کارهای روزمره برگردید [2].
• اگر آرام‌بخش گرفته‌اید، کسی شما را به خانه برساند و 24 ساعت استراحت کنید [2].
• کمی کبودی و درد محل طبیعی است [10].

جواب نمونه‌برداری مغز استخوان چقدر طول می‌کشد؟

بسته به نوع آزمایش، از چند روز تا چند هفته طول می‌کشد [1]:

• آسپیره (نمونه‌ی مایع): در بیمارستان‌های Gloucestershire (از NHS) ممکن است حدود 2 روز بعد آماده باشد [11].
• بیوپسی (ترفین): در همان مرکز تا 10 روز کاری [11]. نمونه‌ی بیوپسی چون استخوان دارد، پیش از برش‌دادن باید کلسیم‌زدایی شود [5].
• آزمایش‌های کروموزومی و مولکولی: طولانی‌ترند. یک برگه‌ی NHS می‌گوید برخی از این جواب‌ها ممکن است 6 تا 8 هفته طول بکشند [12].
• بیمارستان King’s College زمان کلی را «تا 2 تا 3 هفته، و گاهی بیشتر برای آزمایش‌های نادرتر» ذکر می‌کند [10]. Mayo Clinic هم می‌گوید پزشک معمولاً جواب را ظرف چند روز می‌دهد، ولی ممکن است بیشتر طول بکشد [2].

جواب معمولاً در ویزیت بعدی توضیح داده می‌شود. اگر فوری باشد، پزشک ممکن است زودتر تماس بگیرد [10][11]. این زمان‌ها بین مراکز فرق دارد. زمان دقیق را از مرکز خود بپرسید.

عوارض نمونه‌برداری از مغز استخوان

آزمایش مغز استخوان به‌طور کلی ایمن است و عارضه‌ی جدی در آن نادر است [2][1]. جدول زیر عوارض احتمالی را خلاصه می‌کند:

چند نکته‌ی تکمیلی:

• چقدر نادر؟ برگه‌ی بیمارستان King’s College این ارقام را می‌دهد: خونریزی جدی حدود 1 در 2,500، عفونت حدود 1 در 10,000 و درد ماندگار حدود 1 در 10,000 [10].
• چه کسانی بیشتر در خطرند؟ خونریزی بیشتر در کسانی رخ می‌دهد که پلاکت پایین دارند. عفونت بیشتر در کسانی که ایمنی ضعیف دارند [2].
• آسیب به عصب یا رگ نزدیک: به‌ندرت رخ می‌دهد و ممکن است خونریزی، بی‌حسی یا گزگز ایجاد کند [10].
• نمونه‌ی ناکافی: گاهی نمونه گرفته نمی‌شود یا کافی نیست و نمونه‌برداری باید تکرار شود [10][11].
• عوارض آرام‌بخش: احتمال کم واکنش حساسیتی یا کند شدن تنفس [14].
• تصویربرداری بعدی: محل نمونه‌برداری ممکن است در اسکن PET یا اسکن استخوان بعدی به‌اشتباه غیرطبیعی دیده شود. اگر چنین اسکنی دارید، به تیم تصویربرداری بگویید که نمونه‌برداری شده است [4].

تفسیر آزمایش مغز استخوان: مبانی جواب

نمونه‌ها را متخصص پاتولوژی یا هماتوپاتولوژی بررسی می‌کند تا ببیند مغز استخوان سلول سالم کافی می‌سازد یا نه و سلول غیرطبیعی دارد یا نه [2]. گزارش کامل معمولاً این بخش‌ها را دارد [5]:

• آسپیره: کفایت نمونه، سلولاریته، شمارش افتراقی، نسبت M:E، درصد بلاست، وضعیت هر رده‌ی سلولی، پلاسماسل‌ها و سلول‌های غیرطبیعی، رنگ‌آمیزی آهن
• بیوپسی: طول نمونه، سلولاریته، ساختار استخوان و مغز، نفوذ سلول‌های غیرطبیعی، رنگ‌آمیزی رتیکولین (فیبروز) و ایمونوهیستوشیمی
• آزمایش‌های تکمیلی: فلوسایتومتری، سیتوژنتیک، FISH و آزمایش‌های مولکولی
• تشخیص یکپارچه: جمع‌بندی همه‌ی این یافته‌ها همراه با آزمایش خون

جواب طبیعی یعنی تعداد و انواع سلول‌های خون‌ساز، چربی و بافت همبند همان‌طور است که انتظار می‌رود [7]. جواب غیرطبیعی ممکن است علت کم‌خونی، گلبول سفید غیرطبیعی یا پلاکت پایین را نشان دهد. نمونه‌هایی از علت‌ها [7]:

• انواع لوسمی حاد و مزمن، لنفوم، مولتیپل میلوما
• سندرم میلودیسپلاستیک و میلوفیبروز
• آپلاستیک آنمی، پلی‌سیتمی، ترومبوسیتوز
• عفونت‌های گسترده مثل سل
• ترومبوسیتوپنی ایمنی (ITP)

چند نکته برای خواندن جواب:

• یک عدد یا یک اصطلاح به‌تنهایی تشخیص نیست. مثلاً نسبت M:E باید همراه با لام خون محیطی تفسیر شود [5][6].
• جواب آسپیره و بیوپسی همیشه یکی نیستند. برخی ضایعه‌ها فقط در بیوپسی دیده می‌شوند [5].
• اگر جواب غیرطبیعی باشد، ممکن است آزمایش‌های بیشتری برای قطعی شدن تشخیص یا انتخاب درمان لازم شود [1].
• اگر بیماری شناخته‌شده‌ای دارید، جواب نشان می‌دهد درمان چقدر جواب داده است [1].

تفسیر را حتماً با پزشک معالج (هماتولوژیست یا انکولوژیست) انجام دهید.

معنی Bone marrow edema و Marrow signal در گزارش MRI

گاهی «bone marrow» را نه در برگه‌ی آزمایش، بلکه در گزارش MRI می‌بینید. این عبارت‌ها یافته‌ی تصویربرداری هستند، نه نتیجه‌ی نمونه‌برداری مغز استخوان:

• Bone marrow edema (ادم مغز استخوان): یعنی تجمع مایع در بافت اسفنجی داخل استخوان. این حالت با MRI دیده می‌شود. عکس ساده و سی‌تی‌اسکن آن را نشان نمی‌دهند [20]. علت‌های آن متنوع است: آسیب و شکستگی (مثلاً شکستگی استرسی یا پارگی رباط صلیبی)، آرتروز، عفونت استخوان، کاهش خون‌رسانی (مثل نکروز آواسکولار)، بیماری‌های التهابی مفصل، برخی بیماری‌های متابولیک و گاهی سرطان. بیشتر وقت‌ها با گذشت زمان بهتر می‌شود [20]. علامت اصلی آن درد در استخوان یا اطراف آن است، ولی گاهی بی‌علامت است [20].
• Marrow signal (سیگنال مغز استخوان): یعنی مغز استخوان در تصاویر MRI چگونه دیده می‌شود. این ظاهر بیشتر به مقدار چربی و آب مغز استخوان بستگی دارد. مغز زرد پرچرب در تصاویر T1 روشن است [21].
• Bone marrow signal is unremarkable / normal: عبارت «unremarkable» در گزارش‌ها یعنی «نکته‌ی قابل‌توجهی دیده نشد». پس این جمله یعنی رادیولوژیست در ظاهر مغز استخوان یافته‌ی غیرطبیعی گزارش نکرده است. ظاهر طبیعی مغز استخوان با سن تغییر می‌کند، چون با بالا رفتن سن مغز قرمز به‌تدریج جای خود را به مغز زرد می‌دهد [21]. گاهی مغز قرمز دوباره زیاد می‌شود (مثلاً در کم‌خونی شدید، سیگار کشیدن زیاد، دویدن استقامتی یا زندگی در ارتفاع). این حالت ممکن است در تصویر شبیه بیماری دیده شود. به همین دلیل رادیولوژیست یافته‌ها را با شرایط بالینی تطبیق می‌دهد [21].

اگر گزارش MRI شما چنین عبارتی دارد، معنی آن را از پزشکی بپرسید که MRI را درخواست کرده است. فقط اگر لازم باشد، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری، از جمله نمونه‌برداری مغز استخوان، درخواست کند [20].

چه زمانی باید با پزشک تماس گرفت؟

بعد از نمونه‌برداری، در این موارد با پزشک یا مرکزی که نمونه را گرفته تماس بگیرید [2][3][10]:

• خونریزی‌ای که پانسمان را خیس می‌کند یا با فشار مستقیم بند نمی‌آید
• تب، به‌ویژه تب پایدار
• درد یا ناراحتی رو به افزایش
• تورم محل نمونه‌برداری
• قرمزی رو به افزایش، تغییر رنگ پوست که گسترش پیدا می‌کند یا ترشح از محل
• احساس ناخوشی کلی بعد از آزمایش

پرسش‌های متداول

معنی bone marrow در پزشکی چیست؟

Bone marrow یعنی «مغز استخوان»: بافت نرم و اسفنجی وسط بیشتر استخوان‌ها. مغز قرمز گلبول قرمز، گلبول سفید و پلاکت می‌سازد و مغز زرد بیشتر چربی است [9].

معنی marrow در پزشکی چیست؟

Marrow یعنی «مغز». در گزارش‌های خون‌شناسی و آزمایش، marrow تنها معمولاً همان bone marrow (مغز استخوان) است [5][9].

BMB چیست؟

BMB مخفف Bone Marrow Biopsy یعنی بیوپسی یا نمونه‌برداری مغز استخوان است. با سوزن بزرگ‌تر، یک نمونه‌ی استوانه‌ای جامد از مغز استخوان و استخوان برداشته می‌شود. به آن بیوپسی ترفین هم می‌گویند [5][9].

BMA چیست در پزشکی؟

BMA مخفف Bone Marrow Aspiration یعنی آسپیراسیون مغز استخوان است. با سوزن و سرنگ، کمی از بخش مایع مغز استخوان کشیده می‌شود. BMA و BMB معمولاً با هم انجام می‌شوند [5][9].

BM چیست در پزشکی؟

BM کوتاه‌شده‌ی Bone marrow یعنی مغز استخوان است. مثلاً «BM aspirate» یعنی نمونه‌ی آسپیره‌ی مغز استخوان [17].

آسپیراسیون مغز استخوان چیست؟

کشیدن مقدار کمی مایع مغز استخوان با سوزن و سرنگ، معمولاً از پشت استخوان لگن و با بی‌حسی موضعی. این نمونه برای بررسی سلول‌ها زیر میکروسکوپ و آزمایش‌هایی مثل فلوسایتومتری و ژنتیک به کار می‌رود [5][8].

آزمایش مغز استخوان برای چیست؟

برای پیدا کردن علت کم یا زیاد بودن سلول‌های خون، تشخیص و مرحله‌بندی لوسمی، لنفوم و میلوما، بررسی MDS و نئوپلاسم‌های میلوپرولیفراتیو، بررسی گسترش سرطان‌ها به مغز استخوان، تب با علت نامعلوم و پیگیری درمان [1][2].

آیا برای آزمایش مغز استخوان باید ناشتا بود؟

با بی‌حسی موضعی تنها، معمولاً نه [2][10]. اگر آرام‌بخش یا بیهوشی دارید (که در کودکان رایج است)، باید طبق دستور مرکز درمانی ناشتا باشید [2][14].

جواب نمونه‌برداری مغز استخوان چقدر طول می‌کشد؟

از چند روز تا چند هفته [1]. در یک بیمارستان NHS، آسپیره حدود 2 روز و بیوپسی تا 10 روز کاری [11]. آزمایش‌های کروموزومی و مولکولی ممکن است 6 تا 8 هفته طول بکشند [12].

عوارض نمونه‌برداری از مغز استخوان چیست؟

شایع‌ترین آن‌ها درد و کبودی محل است. خونریزی جدی و عفونت نادرند [2][7][10]. عوارض بسیار نادر شامل خونریزی داخلی ناشی از آسیب سرخرگ‌های لگن و عوارض نمونه‌برداری از جناغ است [4].

مراقبت بعد از نمونه‌برداری مغز استخوان چیست؟

پانسمان را 24 ساعت خشک نگه دارید و دوش نگیرید. یکی دو روز فعالیت سنگین نکنید. مسکن مناسب را از پزشک بپرسید [2][10]. اگر تب، خونریزی، تورم یا درد رو به افزایش داشتید، تماس بگیرید [2].

آیا برای پلاکت پایین حتماً آزمایش مغز استخوان لازم است؟

نه. اگر فقط پلاکت پایین باشد و معاینه و لام خون نکته‌ی غیرطبیعی دیگری نداشته باشند، برای تشخیص اولیه‌ی ITP لازم نیست [15]. اگر یافته‌های دیگری باشد یا درمان جواب ندهد، پزشک ممکن است آن را بخواهد [15].

علت آزمایش مغز استخوان در کودکان چیست؟

پیدا کردن علت کم‌خونی، پلاکت پایین یا گلبول سفید غیرطبیعی، تشخیص لوسمی، بررسی گسترش سرطان، عفونت مغز استخوان و برخی بیماری‌های ژنتیکی [14].

نمونه‌برداری استخوان با نمونه‌برداری مغز استخوان فرق دارد؟

بله. بیوپسی استخوان برای بررسی یک ضایعه‌ی مشخص در استخوان (مثلاً تومور) و معمولاً با راهنمایی تصویربرداری انجام می‌شود [18]. آزمایش مغز استخوان برای بررسی بافت خون‌ساز است [1].

آزمایش پیوند مغز استخوان همان آزمایش مغز استخوان است؟

نه. برداشت مغز استخوان از اهداکننده برای پیوند با بیهوشی عمومی و از پشت هر دو استخوان لگن انجام می‌شود و امروزه کمتر به کار می‌رود [19]. آزمایش تشخیصی مغز استخوان نمونه‌ی کوچکی برای بررسی بیماری برمی‌دارد [1].

معنی bone marrow edema در MRI چیست؟

یعنی تجمع مایع در مغز استخوان که در MRI دیده می‌شود. علت‌هایی مثل آسیب، آرتروز، عفونت یا بیماری‌های التهابی دارد و اغلب با زمان بهتر می‌شود [20]. این یافته‌ی تصویربرداری است، نه جواب نمونه‌برداری.

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص و تفسیر جواب توسط پزشک را نمی‌گیرد. تصمیم درباره‌ی انجام آزمایش مغز استخوان، تفسیر جواب و هر درمانی با پزشک متخصص (هماتولوژیست یا انکولوژیست) است. داروهای خود، به‌ویژه رقیق‌کننده‌های خون، را خودسرانه قطع یا شروع نکنید.

منابع

1. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Bone Marrow Tests (updated March 5, 2025). https://medlineplus.gov/lab-tests/bone-marrow-tests/
2. Mayo Clinic. Bone marrow biopsy and aspiration. https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/bone-marrow-biopsy/about/pac-20393117
3. Cleveland Clinic. Bone Marrow Biopsy: What It Is, Procedure & Results. https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/17735-bone-marrow-biopsy
4. Rindy LJ, Chambers AR. Bone Marrow Aspiration and Biopsy. StatPearls (updated May 29, 2023). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK559232/
5. Jain S, Sharma R. Laboratory Evaluation of Bone Marrow. StatPearls (updated March 3, 2024). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK603716/
6. Testing.com. Bone Marrow Aspiration and Biopsy. https://www.testing.com/tests/bone-marrow-aspiration-and-biopsy/
7. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Bone marrow biopsy (reviewed May 1, 2026). https://medlineplus.gov/ency/article/003934.htm
8. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Bone marrow aspiration (reviewed May 1, 2026). https://medlineplus.gov/ency/article/003658.htm
9. National Cancer Institute. NCI Dictionary of Cancer Terms: bone marrow, bone marrow aspiration, bone marrow biopsy, trephine, blast, flow cytometry, cytogenetic analysis, fluorescence in situ hybridization, molecular testing, myelodysplastic syndrome, myeloproliferative neoplasm. https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/bone-marrow (و صفحه‌های هم‌نام هر اصطلاح در همین آدرس)
10. King’s College Hospital NHS Foundation Trust. Bone marrow aspiration and trephine biopsy: information for patients (PL330.5, June 2026). https://www.kch.nhs.uk/wp-content/uploads/2023/01/0620-Bone-Marrow-Aspiration-and-Trephine-Biopsy-2025-v13_FINAL.pdf
11. Gloucestershire Hospitals NHS Foundation Trust. Bone marrow biopsy (GHPI0368_06_24). https://gloshospitals.nhs.uk/documents/21263/Bone_marrow_biopsy_GHPI0368_06_24.pdf
12. East Kent Hospitals University NHS Foundation Trust. Bone marrow biopsy: information for patients (Web 045, reviewed May 2023). https://leaflets.ekhuft.nhs.uk/s3/leaflets/bone-marrow-biopsy/1862d6a9-3d6a-4138-b35f-f4327e29a4ec.p1698664198.pdf
13. Cambridge University Hospitals NHS Foundation Trust. Bone marrow aspiration and trephine biopsy (approved January 28, 2026). https://www.cuh.nhs.uk/patient-information/bone-marrow-aspiration-and-trephine-biopsy/
14. Nemours KidsHealth. Aspiration and Biopsy: Bone Marrow (for Parents). https://kidshealth.org/en/parents/aspiration.html
15. Provan D, Arnold DM, Bussel JB, et al. Updated international consensus report on the investigation and management of primary immune thrombocytopenia. Blood Adv. 2019;3(22):3780–3817. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6880896/
16. National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI). Anemia: Diagnosis. https://www.nhlbi.nih.gov/health/anemia/diagnosis
17. Thapa B, Fazal S, Parsi M, Rogers HJ. Myeloproliferative Neoplasms. StatPearls (updated August 8, 2023). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK531464/
18. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Bone lesion biopsy. https://medlineplus.gov/ency/article/003923.htm
19. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Bone marrow transplant. https://medlineplus.gov/ency/article/003009.htm
20. Cleveland Clinic. Bone Marrow Edema (reviewed January 3, 2023). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/24622-bone-marrow-edema
21. Vilanova C, Martín-Noguerol T, García-Figueiras R, Baleato-González S, Vilanova JC. Bone marrow magnetic resonance imaging (MRI): morphological and functional features from reconversion to infiltration. Quant Imaging Med Surg. 2024;14(11):7969–7982. https://qims.amegroups.org/article/view/123348/html