کم‌خونی فقر آهن؛ علل، علائم و آزمایش‌های تشخیصی

کم‌خونی فقر آهن (Iron Deficiency Anemia) یکی از شایع‌ترین انواع کم‌خونی است که در آن ذخایر آهن بدن به قدری کاهش می‌یابد که مغز استخوان نمی‌تواند هموگلوبین کافی برای گلبول‌های قرمز بسازد؛ هموگلوبین همان مولکولی است که وظیفهٔ حمل اکسیژن در خون را بر عهده دارد. نبود آهن کافی در نهایت به کاهش توان بدن در رساندن اکسیژن به بافت‌ها منجر می‌شود.

کم‌خونی فقر آهن چیست؟

در این وضعیت، ذخایر آهن بدن که عمدتاً در قالب فریتین ذخیره می‌شود، به‌تدریج تخلیه می‌شود و پیش از آنکه علائم بالینی آشکار شوند، مقادیر آزمایشگاهی مربوط به آهن تغییر می‌کند. کلینیک کلیولند این بیماری را «یک اختلال شایع خونی که گلبول‌های قرمز را تحت تأثیر قرار می‌دهد» توصیف کرده و علت اصلی آن را ناکافی بودن آهن برای تولید هموگلوبین می‌داند.

علل شایع کم‌خونی فقر آهن در بزرگسالان

علل کم‌خونی فقر آهن در بزرگسالان بسته به سن و جنسیت متفاوت است و شناخت آن‌ها برای درمان صحیح ضروری است.

خونریزی مزمن (گوارشی یا قاعدگی سنگین)

بر اساس اطلاعات NHS اسکاتلند (NHS Inform)، در مردان و زنان یائسه، شایع‌ترین علت کم‌خونی فقر آهن خونریزی از دستگاه گوارش است که می‌تواند ناشی از زخم معده، سرطان معده یا رودهٔ بزرگ، یا مصرف داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) باشد. در زنان سنین باروری، قاعدگی سنگین و بارداری شایع‌ترین علل هستند، زیرا بدن در دوران بارداری به آهن اضافی برای جنین نیاز دارد. کلینیک کلیولند نیز خونریزی گوارشی ناشی از بیماری‌هایی مانند رفلاکس مری، کولیت اولسراتیو و کرون را از علل شایع خونریزی مزمن ذکر کرده است.

دریافت ناکافی آهن از طریق تغذیه

طبق NHS Inform، به‌جز در دوران بارداری، نادر است که کم‌خونی فقر آهن صرفاً ناشی از کمبود آهن در رژیم غذایی باشد؛ اما دریافت ناکافی آهن می‌تواند احتمال بروز کم‌خونی را افزایش دهد. مؤسسهٔ ملی بهداشت آمریکا (MedlinePlus) نیز دریافت ناکافی آهن، به‌ویژه در افراد گیاه‌خوار سخت‌گیر، را از علل شناخته‌شده معرفی می‌کند.

سوءجذب آهن

برخی بیماری‌های گوارشی مانع جذب آهن از غذا می‌شوند. کلینیک کلیولند بیماری سلیاک و افرادی که تحت جراحی چاقی (بای‌پس معده) قرار گرفته‌اند را در معرض خطر بیشتر سوءجذب آهن می‌داند. MedlinePlus نیز بیماری سلیاک، بیماری کرون، جراحی بای‌پس معده و مصرف بیش‌ازحد آنتی‌اسیدها را از عوامل مؤثر بر جذب آهن ذکر کرده است.

افزایش نیاز بدن به آهن (بارداری و شیردهی)

بارداری، دوران پس از زایمان و شیردهی، نیاز بدن به آهن را افزایش می‌دهند و در صورت عدم جبران کافی، خطر کم‌خونی فقر آهن بالا می‌رود. کلینیک کلیولند بارداری، زایمان اخیر، شیردهی، اهدای مکرر خون و جراحی‌های بزرگ را از عوامل خطر برشمرده است.

علائم و نشانه‌های کم‌خونی فقر آهن

بر اساس Mayo Clinic، در مراحل ابتدایی کم‌خونی فقر آهن ممکن است آنقدر خفیف باشد که فرد متوجه آن نشود، اما با کاهش بیشتر آهن، شدت علائم نیز افزایش می‌یابد.

از جمله نشانه‌های اختصاصی‌تر که در موارد شدیدتر دیده می‌شوند عبارت‌اند از:

• پیکا (Pica): میل به خوردن یخ یا مواد غیرخوراکی، که هم کلینیک کلیولند و هم MedlinePlus آن را گزارش کرده‌اند.
• کویلونیشیا (Koilonychia) یا ناخن‌های قاشقی‌شکل و شکننده، طبق کلینیک کلیولند و MedlinePlus.
• ضربان قلب سریع و سندرم پای بی‌قرار در موارد شدیدتر (Cleveland Clinic).

آزمایش‌های تشخیصی کم‌خونی فقر آهن

تشخیص قطعی کم‌خونی فقر آهن نیازمند ترکیبی از آزمایش‌های خون است و نمی‌توان آن را صرفاً بر اساس علائم بالینی تأیید کرد.

شمارش کامل خون (CBC)

MedlinePlus شمارش کامل خون (CBC) به همراه شمارش رتیکولوسیت را نخستین آزمایش‌های درخواستی برای بررسی کم‌خونی معرفی کرده است. در کم‌خونی فقر آهن، گلبول‌های قرمز معمولاً کوچک‌تر و کم‌رنگ‌تر از حالت طبیعی هستند (میکروسیتیک و هیپوکروم)، همان‌طور که در بخش تشخیص Mayo Clinic نیز به آن اشاره شده است.

برای تعریف کم‌خونی بر اساس هموگلوبین، سازمان جهانی بهداشت (WHO) آستانه‌های زیر را ارائه کرده است:

این محدوده‌ها می‌توانند بین آزمایشگاه‌های مختلف اندکی تفاوت داشته باشند و تفسیر نهایی نتیجه بر عهدهٔ پزشک معالج است.

فریتین سرم (Ferritin)

فریتین پروتئینی است که آهن را در سلول‌ها ذخیره می‌کند و سطح آن در خون، شاخصی غیرمستقیم از میزان ذخایر آهن بدن است. طبق MedlinePlus، محدودهٔ طبیعی فریتین در مردان ۳۰ تا ۴۰۰ نانوگرم بر میلی‌لیتر و در زنان ۱۳ تا ۱۵۰ نانوگرم بر میلی‌لیتر است؛ هرچه فریتین پایین‌تر باشد (حتی در محدودهٔ طبیعی)، احتمال ناکافی بودن ذخایر آهن بدن بیشتر است.

NCBI StatPearls تأکید می‌کند که فریتین یک واکنش‌دهندهٔ فاز حاد است و در حضور التهاب می‌تواند حتی در شرایط کمبود آهن، بالا نمایش داده شود؛ به همین دلیل انجمن گوارش آمریکا و انجمن هماتولوژی آمریکا آستانهٔ فریتین کمتر از ۴۵ نانوگرم بر میلی‌لیتر را برای تشخیص کم‌خونی فقر آهن پیشنهاد کرده‌اند.

آهن سرم، ظرفیت اتصال به آهن (TIBC) و اشباع ترانسفرین

در کنار فریتین، پزشکان معمولاً «آهن سرم»، «ظرفیت کلی اتصال به آهن» (TIBC) و «درصد اشباع ترانسفرین» را نیز بررسی می‌کنند. بر اساس NCBI StatPearls، در کم‌خونی فقر آهن معمولاً فریتین، آهن سرم و اشباع ترانسفرین پایین هستند، در حالی که TIBC به‌صورت جبرانی بالا می‌رود.

محدوده‌های طبیعی آهن سرم، TIBC و اشباع ترانسفرین بر اساس MedlinePlus و الگوی تغییرات در کم‌خونی فقر آهن بر اساس NCBI StatPearls گزارش شده‌اند و ممکن است بین آزمایشگاه‌ها متفاوت باشند؛ تفسیر دقیق نتایج تنها باید توسط پزشک انجام شود.

اهمیت یافتن علت زمینه‌ای خونریزی

تشخیص کم‌خونی فقر آهن با آزمایش خون تنها نیمی از مسیر است؛ نیمهٔ دیگر، یافتن علت زمینه‌ای آن است. طبق NHS Inform، به‌ویژه در مردان و زنان یائسه، وجود کم‌خونی فقر آهن بدون دلیل واضح (مانند رژیم غذایی نامناسب) باید احتمال خونریزی گوارشی پنهان از جمله زخم معده یا سرطان‌های گوارشی را مطرح کند. MedlinePlus نیز کولونوسکوپی، آندوسکوپی فوقانی یا آزمایش خون مخفی در مدفوع (Fecal Occult Blood Test) را از روش‌های بررسی منبع خونریزی گوارشی معرفی کرده است.

یافتن و درمان علت زمینه‌ای، به‌ویژه رد کردن خونریزی گوارشی در بزرگسالان، اهمیتی به‌اندازهٔ خود تشخیص کم‌خونی دارد و صرفاً مصرف مکمل آهن بدون بررسی علت، ممکن است علامت یک بیماری زمینه‌ای جدی‌تر را پنهان کند. تعیین رژیم درمانی و دوز مکمل آهن باید توسط پزشک و بر اساس شرایط فردی هر بیمار انجام شود.

کم‌خونی فقر آهن در کودکان؛ یک نکتهٔ مهم

کم‌خونی فقر آهن در کودکان، از نظر علل شایع، دوز مصرف مکمل و نیازهای رشدی، تفاوت‌های مهمی با نوع بزرگسالان دارد و در مطلبی جداگانه با عنوان «کم‌خونی فقر آهن در کودکان» به‌طور اختصاصی بررسی شده است؛ در صورت مشکوک بودن به کم‌خونی در کودک، مراجعه به پزشک اطفال ضروری است.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. تشخیص قطعی کم‌خونی فقر آهن، تعیین علت زمینه‌ای و تصمیم‌گیری دربارهٔ درمان باید تنها توسط پزشک و بر اساس معاینه و آزمایش‌های اختصاصی هر فرد انجام شود.

منابع

• NHS Inform — Iron deficiency anaemia (علل خونریزی گوارشی در مردان/زنان یائسه، قاعدگی سنگین و بارداری در زنان سنین باروری، و کم‌اهمیت بودن نسبی رژیم غذایی به‌تنهایی)
• Mayo Clinic — Iron deficiency anemia: Symptoms & causes (تعریف بیماری، علائم پیشرفته مانند خستگی شدید، تنگی نفس و تپش قلب)
• Mayo Clinic — Iron deficiency anemia: Diagnosis & treatment (کوچک‌تر و کم‌رنگ‌تر بودن گلبول‌های قرمز در CBC؛ الگوی میکروسیتیک-هیپوکروم)
• Cleveland Clinic — Iron-Deficiency Anemia (علل سوءجذب مانند سلیاک و جراحی بای‌پس معده، علائم پیکا، کویلونیشیا و سندرم پای بی‌قرار)
• MedlinePlus — Iron deficiency anemia (علل، علائم و آزمایش‌های CBC، رتیکولوسیت، کولونوسکوپی و آندوسکوپی برای یافتن منبع خونریزی)
• MedlinePlus — Serum iron test (محدودهٔ طبیعی آهن سرم، TIBC و اشباع ترانسفرین)
• MedlinePlus — Ferritin blood test (محدودهٔ طبیعی فریتین سرم در مردان و زنان)
• NCBI StatPearls — Iron-Binding Capacity (الگوی آزمایشگاهی کم‌خونی فقر آهن: فریتین و آهن سرم پایین، TIBC بالا، اشباع ترانسفرین پایین و افت به ۱۶٪ یا کمتر)
• NCBI StatPearls — Iron-Deficiency Anemia (Archived) (فریتین به‌عنوان واکنش‌دهندهٔ فاز حاد؛ آستانهٔ فریتین کمتر از ۴۵ نانوگرم بر میلی‌لیتر برای تشخیص طبق توصیهٔ انجمن گوارش آمریکا)
• WHO — Guideline on haemoglobin cutoffs to define anaemia (آستانه‌های هموگلوبین برای تعریف کم‌خونی در مردان، زنان غیرباردار و زنان باردار)