داروهای سرماخوردگی؛ کدام مؤثرند و کدام برای کودکان ممنوع؟

بینی‌تان گرفته، گلویتان می‌سوزد و جلوی قفسه‌ی داروخانه مانده‌اید که از بین این‌همه قرص و شربت، کدام واقعاً به کارتان می‌آید. جواب کوتاه این است که سرماخوردگی معمولاً خودش خوب می‌شود و دارو فقط می‌تواند بعضی علائم را کمی آرام‌تر کند [1]. اگر برای انتخاب دارو برای خودتان یا کودکتان دودل ماندید، پرسیدن از داروساز یا پزشکی که از طبیب‌یاب پیدا می‌کنید همیشه کار درستی است.

پاسخ کوتاه

• هیچ دارویی سرماخوردگی را درمان نمی‌کند و بیشتر افراد خودبه‌خود بهتر می‌شوند [1].
• آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌های سرماخوردگی اثری ندارد [1][4].
• بعضی داروهای بدون نسخه فقط علائم را کم می‌کنند: مسکن‌ها درد و ناخوشی را [1][24]، ضداحتقان‌ها کمی گرفتگی بینی بزرگسالان را [7] و ترکیب آنتی‌هیستامین با ضداحتقان کمی حال کلی بزرگسالان را، با عارضه‌ی بیشتر [18].
• فنیل‌افرین خوراکی طبق بررسی FDA به‌عنوان ضداحتقان مؤثر نیست [12].
• کودکان: FDA داروهای بدون نسخه‌ی سرفه و سرماخوردگی را زیر ۲ سال توصیه نمی‌کند، برچسب این داروها زیر ۴ سال را منع می‌کند و CDC آن‌ها را برای زیر ۶ سال توصیه نمی‌کند [31][1].

سرماخوردگی ویروسی و چرا آنتی‌بیوتیک کمکی نمی‌کند

سرماخوردگی عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی است و بیش از ۲۰۰ ویروس تنفسی می‌توانند آن را ایجاد کنند [2]. آنتی‌بیوتیک‌ها فقط بعضی عفونت‌های باکتریایی را درمان می‌کنند. CDC تأکید می‌کند که آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی و آبریزش بینی کاری نمی‌کند، حتی وقتی ترشح بینی غلیظ، زرد یا سبز است [4].

مصرف بی‌مورد آنتی‌بیوتیک هم بی‌ضرر نیست. عوارض آن از بثورات پوستی تا واکنش شدید آلرژیک، عفونت‌های مقاوم به دارو و اسهال ناشی از باکتری C. diff را شامل می‌شود [1]. اگر می‌خواهید بدانید چرا نباید آنتی‌بیوتیک را خودسرانه مصرف کرد، مطلب آنتی‌بیوتیک چیست و چرا نباید خودسرانه مصرف شود؟ را بخوانید.

گاهی عفونت ویروسی به عفونت باکتریایی مثل ذات‌الریه می‌رسد. در این حالت پزشک درباره‌ی آنتی‌بیوتیک تصمیم می‌گیرد [1]. اگر احتمال کووید-۱۹ یا آنفلوآنزا وجود دارد، به‌خصوص در افراد پرخطر، آزمایش بدهید. برای این دو بیماری داروی ضدویروس وجود دارد و هرچه زودتر شروع شود بهتر اثر می‌کند. برای ویروس‌های دیگر سرماخوردگی فعلاً داروی ضدویروسی در دسترس نیست [1].

رینوویروس چیست؟

رینوویروس (Rhinovirus) شایع‌ترین علت سرماخوردگی است [2]. StatPearls سهم آن را ۵۰ تا ۸۰ درصد موارد سرماخوردگی می‌داند و می‌گوید این ویروس بیش از ۱۶۰ زیرگروه دارد [3]. ایمنی‌ای که بعد از هر بار ابتلا ایجاد می‌شود از شما در برابر همه‌ی این زیرگروه‌ها محافظت نمی‌کند و برای همین ممکن است بارها سرما بخورید [3].

برای رینوویروس داروی ضدویروس مؤثری وجود ندارد. پس درمان فقط تسکین علائم است و آنتی‌بیوتیک کمکی نمی‌کند [3][4]. علائم، راه انتقال و تفاوت سرماخوردگی با آنفلوآنزا را در مطلب سرماخوردگی (Common Cold) چیست؟ بخوانید.

گروه‌های داروهای سرماخوردگی در یک نگاه

داروی بدون نسخه‌ی سرماخوردگی را بهتر است بر اساس علامتی که آزارتان می‌دهد انتخاب کنید، نه بر اساس نام تجاری. بسیاری از فرآورده‌ها چند ماده‌ی مؤثر دارند، پس همیشه بخش «مواد مؤثر» برچسب را بخوانید [13].

کارت‌های زیر چهار ماده‌ی مؤثر پرکاربرد ضداحتقان و آنتی‌هیستامین را خلاصه می‌کنند.

ضداحتقان‌ها (داروهای وازوکانستریکتور)

داروهای وازوکانستریکتور (منقبض‌کننده‌ی عروق) یعنی چه؟

«وازوکانستریکتور» یعنی دارویی که رگ‌ها را تنگ می‌کند. ضداحتقان‌ها با تنگ کردن رگ‌های بینی، تورم داخل بینی و سینوس‌ها را کم می‌کنند و تنفس را راحت‌تر می‌کنند [8][9]. StatPearls هم سودوافدرین و اسپری اوکسی‌متازولین را داروهای آدرنرژیکی می‌داند که سینوس‌های وریدی بینی را منقبض می‌کنند [3]. این داروها دو شکل اصلی دارند [8]:

• خوراکی (قرص، کپسول، شربت یا پودر)، مثل سودوافدرین و فنیل‌افرین
• اسپری یا قطره‌ی بینی، مثل زایلومتازولین و اوکسی‌متازولین

این داروها فقط رگ‌های بینی را تنگ نمی‌کنند و برای همین می‌توانند فشار خون را بالا ببرند [9]. مرور Cochrane نشان داد چند نوبت مصرف ضداحتقان شاید اثر مثبت کوچکی بر احساس گرفتگی بینی در بزرگسالان داشته باشد. اهمیت بالینی این اثر روشن نیست و درباره‌ی کودکان شواهد کافی وجود ندارد [7].

سودوافدرین

سودوافدرین (Pseudoephedrine) ضداحتقان خوراکی است. NHS عوارض شایع آن را خشکی دهان، سرگیجه و بی‌خوابی می‌داند [8]. یک متاآنالیز نشان داد سودوافدرین فشار خون سیستولیک و ضربان قلب را کمی ولی معنادار بالا می‌برد. این افزایش در افراد با فشار خون کنترل‌شده هم دیده شد و با دوزهای بالاتر و فرم‌های سریع‌رهش بیشتر بود [10].

آژانس دارویی اروپا (EMA) در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد سودوافدرین با خطر نادر دو عارضه‌ی جدی مغزی، یعنی PRES و RCVS، همراه است. طبق این تصمیم، داروهای حاوی سودوافدرین نباید در فشار خون شدید یا کنترل‌نشده و در بیماری شدید کلیه مصرف شوند [11]. اگر بعد از مصرف آن سردرد ناگهانی و شدید، تهوع، استفراغ، گیجی، تشنج یا اختلال دید پیدا کردید، دارو را قطع کنید و فوراً به پزشک مراجعه کنید [11].

سودوافدرین را همراه اسپری‌های ضداحتقان مثل زایلومتازولین یا اوکسی‌متازولین مصرف نکنید. اگر داروی ضدافسردگی (از جمله مهارکننده‌های MAO)، داروی قلب یا داروی فشار خون مصرف می‌کنید، اول با داروساز مشورت کنید [34].

فنیل‌افرین خوراکی؛ وضعیت در سال ۲۰۲۶

فنیل‌افرین (Phenylephrine) خوراکی در بسیاری از قرص‌ها و پودرهای ترکیبی سرماخوردگی وجود دارد. کمیته‌ی مشورتی FDA در سپتامبر ۲۰۲۳ به اتفاق آرا نتیجه گرفت که داده‌های علمی، اثربخشی دوز فعلی فنیل‌افرین خوراکی را به‌عنوان ضداحتقان بینی تأیید نمی‌کند [12]. FDA در ۷ نوامبر ۲۰۲۴ رسماً پیشنهاد داد این ماده از فهرست مواد مؤثر ضداحتقان بدون نسخه حذف شود. دلیل این پیشنهاد بی‌اثری بود، نه نگرانی ایمنی [12][14].

این فقط یک «دستور پیشنهادی» است. در آخرین نسخه‌ی صفحه‌ی FDA که در اکتبر ۲۰۲۶ بررسی شد، هنوز دستور نهایی صادر نشده بود و فروش این فرآورده‌ها مجاز بود [13]. اگر دستور نهایی صادر شود، تولیدکنندگان باید فرمول را عوض کنند یا محصول را از بازار جمع کنند [12]. این تصمیم فقط به شکل خوراکی مربوط است و اسپری بینی فنیل‌افرین را شامل نمی‌شود [12].

در قرص‌های ترکیبی، فنیل‌افرین بر اثر مواد دیگر مثل استامینوفن تأثیری ندارد [12]. پس اگر هدفتان باز شدن بینی است، روی فنیل‌افرین خوراکی حساب نکنید و گزینه‌های دیگر را با داروساز بررسی کنید [13].

اسپری‌های ضداحتقان بینی (اوکسی‌متازولین و زایلومتازولین)

اسپری‌های ضداحتقان مثل اوکسی‌متازولین (Oxymetazoline) و زایلومتازولین (Xylometazoline) مستقیم داخل بینی اثر می‌کنند [8]. مشکل اصلی آن‌ها احتقان برگشتی است. اگر بیشتر یا طولانی‌تر از مدت توصیه‌شده مصرف شوند، گرفتگی بینی ممکن است بدتر شود یا بعد از بهبود دوباره برگردد [15].

مدت مجاز در منابع یکسان نیست. MedlinePlus می‌گوید اسپری اوکسی‌متازولین را بیشتر از ۳ روز مصرف نکنید و اگر بعد از ۳ روز بهتر نشدید، آن را قطع کنید و با پزشک تماس بگیرید [15]. StatPearls هم احتقان برگشتی را با مصرف بیش از ۳ روز مرتبط می‌داند [3]. NHS برای اسپری‌ها و قطره‌های ضداحتقان سقف ۵ روز را می‌گوید [8]. ملاک نهایی برچسب همان فرآورده‌ای است که خریده‌اید.

اسپری اوکسی‌متازولین برای کودکان زیر ۶ سال، جز با توصیه‌ی پزشک، مناسب نیست [15].

آنتی‌هیستامین‌ها و قرص‌های ترکیبی

آنتی‌هیستامین‌ها بیشتر برای آبریزش بینی و عطسه به کار می‌روند. مرور Cochrane روی ۱۸ کارآزمایی نشان داد این داروها به‌تنهایی در بزرگسالان فقط در یکی دو روز اول اثر کوچکی بر شدت کلی علائم دارند و این اثر در روزهای بعد دیده نمی‌شود [16]. اثر آن‌ها بر گرفتگی بینی، آبریزش و عطسه از نظر بالینی قابل توجه نبود و برای کودکان شواهدی از اثربخشی پیدا نشد [16].

همین اثر جزئی هم بیشتر به آنتی‌هیستامین‌های نسل اول (خواب‌آور) مثل کلرفنیرامین مربوط است [16][17]. نسل دوم (کم‌خواب‌آور) مثل لوراتادین در کارآزمایی‌های سرماخوردگی اثری نشان نداد [17]. کلرفنیرامین می‌تواند خواب‌آلودگی و خشکی دهان ایجاد کند. تا وقتی نمی‌دانید چه اثری روی شما دارد، رانندگی نکنید و با ماشین‌آلات کار نکنید. الکل عوارض آن را بیشتر می‌کند [19]. برای آشنایی با انواع این داروها، راهنمای انتخاب آنتی‌هیستامین را ببینید.

مرور Cochrane دیگری نشان داد ترکیب آنتی‌هیستامین با ضداحتقان یا مسکن در بزرگسالان و کودکان بزرگ‌تر کمی سود کلی دارد. همین ترکیب‌ها عارضه‌ی بیشتری هم دارند و در کودکان خردسال شواهدی از اثربخشی ندارند [18]. اگر قرص ترکیبی می‌خرید، مطمئن شوید همه‌ی اجزای آن را لازم دارید [6].

داروهای سرفه: دکسترومتورفان و گایافنزین

دکسترومتورفان (Dextromethorphan) ضدسرفه و گایافنزین (Guaifenesin) خلط‌آور است. مرور Cochrane روی ۲۹ کارآزمایی به این نتیجه رسید که شواهد خوبی له یا علیه اثربخشی داروهای بدون نسخه‌ی سرفه وجود ندارد [20]. در بزرگسالان نتایج کارآزمایی‌های ضدسرفه متغیر بود و از سه کارآزمایی گایافنزین فقط یکی سود نشان داد. در کودکان، ضدسرفه‌ها و آنتی‌هیستامین‌ها بهتر از دارونما نبودند [20].

StatPearls هم می‌گوید دکسترومتورفان، تنها یا همراه گایافنزین، نه در کودکان اثربخشی نشان داده و نه در بزرگسالان اثربخشی قطعی. به گفته‌ی همین منبع، کدئین را در کودکان نباید مصرف کرد [3]. NHS هم یادآوری می‌کند که بعضی داروهای سرفه نباید به کودکان زیر ۱۲ سال داده شوند [39].

عسل برای سرفه

عسل یکی از معدود گزینه‌های خانگی است که شواهد نسبی دارد. مرور Cochrane نشان داد عسل احتمالاً سرفه‌ی کودکان را بیشتر از درمان نکردن، دیفن‌هیدرامین و دارونما کم می‌کند و تفاوت آن با دکسترومتورفان کم است یا وجود ندارد [23]. CDC عسل را برای تسکین سرفه در بزرگسالان و کودکان دست‌کم یک‌ساله پیشنهاد می‌کند [1]. به کودک زیر ۱ سال عسل ندهید، چون خطر بوتولیسم نوزادی دارد [22].

مسکن‌ها و تب‌برها: استامینوفن و ایبوپروفن

استامینوفن (پاراستامول) و ایبوپروفن تب، گلودرد، سردرد و بدن‌درد را کم می‌کنند، ولی بیماری را درمان نمی‌کنند [1]. مرور Cochrane نشان داد داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDها) مثل ایبوپروفن ناخوشی ناشی از سرماخوردگی را تا حدی کم می‌کنند، ولی شواهد روشنی برای اثر بر علائم تنفسی ندارند [24]. مقایسه‌ی این دو دارو را در مطلب تفاوت استامینوفن و ایبوپروفن؛ کدام مسکن برای چه دردی؟ بخوانید.

استامینوفن تکراری نخورید. FDA می‌گوید صدها داروی نسخه‌ای و بدون نسخه استامینوفن دارند و مصرف بیش از حد آن می‌تواند به آسیب شدید کبد برسد [25]. بیش از یک داروی بدون نسخه‌ی حاوی استامینوفن مصرف نکنید. روی بعضی برچسب‌ها به‌جای نام کامل، مخفف‌هایی مثل APAP نوشته می‌شود [25]. اگر بیماری کبدی دارید یا روزانه سه نوشیدنی الکلی یا بیشتر مصرف می‌کنید، پیش از مصرف با پزشک صحبت کنید [25].

آسپیرین برای کودکان و نوجوانان ممنوع است. به کودکان زیر ۱۶ سال، جز با تجویز پزشک، آسپیرین ندهید [5][26]. آسپیرین با سندرم ری (Reye’s syndrome) مرتبط است. این بیماری بسیار نادر است ولی اگر سریع درمان نشود، می‌تواند به مغز آسیب جدی بزند [26].

ویتامین C و زینک

ویتامین C: مرور Cochrane نشان داد مصرف منظم ویتامین C در جمعیت عمومی خطر سرماخوردگی را کم نمی‌کند [27]. در کسانی که مرتب آن را مصرف می‌کردند، مدت سرماخوردگی در بزرگسالان حدود ۸ درصد و در کودکان حدود ۱۴ درصد کوتاه‌تر بود. شروع ویتامین C بعد از آغاز علائم اثر ثابتی نداشت [27]. استثنا افرادی هستند که در معرض فعالیت بدنی بسیار شدید قرار دارند، مثل دوندگان ماراتن. مصرف منظم ممکن است برای آن‌ها مفید باشد [27]. NHS هم می‌گوید شواهد کمی وجود دارد که مکمل‌هایی مثل ویتامین C از سرماخوردگی پیشگیری کنند یا بهبود را سریع‌تر کنند [5].

زینک: مرور Cochrane در سال ۲۰۲۴ نشان داد زینک احتمالاً از سرماخوردگی پیشگیری نمی‌کند، ولی شاید مدت سرماخوردگی در جریان را کم کند. در عوض عوارض غیرجدی در مصرف‌کنندگان بیشتر بود و مطالعه‌ها از نظر نوع مصرف و نتایج بسیار ناهمگون بودند [28]. NIH ODS می‌گوید نتایج کارآزمایی‌ها متناقض است. قرص مکیدنی یا شربت زینک اگر کمی بعد از شروع علائم مصرف شود، ظاهراً مدت علائم را کم می‌کند ولی شدت آن را نه [29]. Mayo Clinic توصیه می‌کند پیش از مصرف زینک با پزشک مشورت کنید [6].

هشدار: فرآورده‌های زینک داخل بینی (ژل یا اسپری) مصرف نکنید. طبق Mayo Clinic، FDA توصیه می‌کند از آن‌ها استفاده نشود، چون ممکن است حس بویایی از بین برود [6]. در یک مجموعه‌ی موردی، ۱۷ بیمار پس از مصرف ژل زینک داخل بینی دچار کاهش یا از دست رفتن بویایی شدند [30].

سرم نمکی و مراقبت‌های حمایتی

بیشتر علائم سرماخوردگی با گذشت زمان خودبه‌خود بهتر می‌شوند [1]. این کارها به بهتر شدن حالتان کمک می‌کند:

• استراحت کافی و نوشیدن مایعات فراوان [1]
• اسپری یا قطره‌ی سرم نمکی بینی؛ برای کودکان خردسال، خارج کردن ترشح با پوآر (پمپ لاستیکی) [1][31]
• دستگاه بخور تمیز یا بخور سرد؛ برای کودکان از بخور گرم استفاده نکنید، چون ممکن است تورم بینی را بیشتر کند [1][31]
• استنشاق بخار دوش آب گرم؛ کودک را در حمام کنار بخار دوش نگه دارید و از کاسه‌ی آب داغ برای کودک استفاده نکنید، چون خطر سوختگی دارد [1][5]
• قرص مکیدنی گلو برای بزرگسالان؛ به کودکان زیر ۴ سال قرص مکیدنی ندهید [1]
• غرغره‌ی آب‌نمک برای گلودرد بزرگسالان؛ برای کودکان مناسب نیست [5]
• پرهیز از الکل و نوشیدنی‌های کافئین‌دار، چون کم‌آبی را بدتر می‌کنند [6]

احتیاط در کودکان، سالمندان، فشار خون بالا و بارداری

این چهار گروه بیش از بقیه در معرض عوارض داروهای سرماخوردگی هستند. پیش از دادن یا مصرف هر داروی بدون نسخه، برچسب را بخوانید و با داروساز یا پزشک مشورت کنید [13].

داروی سرماخوردگی برای کودکان

داروهای سرفه و سرماخوردگی مسیر طبیعی سرماخوردگی را تغییر نمی‌دهند و آن را زودتر خوب نمی‌کنند. بیشتر کودکان خودشان بهتر می‌شوند [31]. FDA مصرف داروهای بدون نسخه‌ی سرفه و سرماخوردگی را برای کودکان زیر ۲ سال توصیه نمی‌کند، چون ممکن است عوارض جدی و تهدیدکننده‌ی حیات، مثل کند شدن تنفس، ایجاد کنند [31]. به گفته‌ی FDA، در کودکان زیر ۲ سال هیچ فرآورده‌ی حاوی ضداحتقان یا آنتی‌هیستامین نباید مصرف شود و در گزارش‌ها تشنج، ضربان قلب تند و مرگ ثبت شده است [32].

تولیدکنندگان به‌طور داوطلبانه روی این داروها نوشته‌اند «در کودکان زیر ۴ سال مصرف نشود» [31][32]. آکادمی اطفال آمریکا (AAP) این داروها را زیر ۴ سال توصیه نمی‌کند و در ۴ تا ۶ سالگی فقط با توصیه‌ی پزشک کودک مجاز می‌داند [22]. AAFP هم مصرف این داروها را زیر ۴ سال، به دلیل نبود سود و خطر عوارض، توصیه نمی‌کند [21]. CDC داروهای بدون نسخه‌ی سرفه و سرماخوردگی را برای کودکان زیر ۶ سال توصیه نمی‌کند [1]. NHS می‌گوید کودکان زیر ۶ سال نباید ضداحتقان مصرف کنند [5].

به‌طور خلاصه: FDA زیر ۲ سال را ممنوع می‌داند، برچسب‌ها زیر ۴ سال را منع می‌کنند و CDC و NHS (برای ضداحتقان‌ها) تا ۶ سالگی را هم شامل احتیاط و پرهیز می‌دانند [31][1][5].

برای تب و درد کودک، استامینوفن یا ایبوپروفن قابل استفاده است. مقدار دارو را از پزشک یا داروساز بپرسید، با پیمانه‌ی همان دارو اندازه بگیرید و هرگز داروی بزرگسالان را به کودک ندهید [1][31]. FDA همچنین توصیه می‌کند داروهای هومیوپاتی سرفه و سرماخوردگی را به کودکان زیر ۴ سال ندهید [31]. برای مراقبت از تب کودک، مطلب تب در کودکان؛ راهنمای مراقبت و نشانه‌های هشدار را ببینید.

FDA می‌گوید در این موارد با پزشک کودک تماس بگیرید [31]:

• تب ۳۸ درجه‌ی سانتی‌گراد (100.4 فارنهایت) یا بیشتر در نوزاد ۲ ماهه یا کوچک‌تر
• تب حدود ۳۹ درجه (102 فارنهایت) یا بیشتر در هر سنی
• کبود شدن لب‌ها
• تنفس سخت یا تند، باز و بسته شدن پره‌های بینی، خس‌خس یا پیدا شدن دنده‌ها هنگام نفس کشیدن
• سردرد شدید
• نخوردن و ننوشیدن همراه نشانه‌های کم‌آبی مثل کم شدن ادرار
• بی‌قراری یا خواب‌آلودگی بیش از حد
• گوش‌درد پایدار
• بدتر شدن حال کودک

شربت سودوافدرین برای کودکان

سودوافدرین برای کودکان خردسال مناسب نیست. MedlinePlus می‌گوید فرآورده‌های بدون نسخه‌ی سودوافدرین را به کودکان زیر ۴ سال ندهید و در ۴ تا ۱۱ سالگی با احتیاط و دقیقاً طبق برچسب مصرف شود [33]. NHS سخت‌گیرتر است و می‌گوید سودوافدرین، از جمله در داروهای ترکیبی سرفه و سرماخوردگی، نباید به کودکان ۵ ساله و کوچک‌تر داده شود. برای ۶ تا ۱۱ سالگی هم پیش از مصرف قرص باید از پزشک یا داروساز پرسید [34].

FDA هر فرآورده‌ی حاوی ضداحتقان را برای زیر ۲ سال ممنوع می‌داند [32]. مرور Cochrane هم اثربخشی و ایمنی ضداحتقان‌ها را در کودکان مشخص‌نشده می‌داند [7]. پس شربت سودوافدرین را خودسرانه به کودک ندهید. اگر داروساز یا پزشک آن را برای کودک بزرگ‌تر مناسب دانست، فقط فرآورده‌ی مخصوص کودکان را مصرف کنید [31][33].

سالمندان

آنتی‌هیستامین‌های نسل اول مثل کلرفنیرامین و دیفن‌هیدرامین در فهرست معیارهای Beers انجمن سالمندی آمریکا آمده‌اند. این داروها اثر آنتی‌کولینرژیک قوی دارند و با افزایش سن کندتر از بدن دفع می‌شوند. خطر گیجی، خشکی دهان و یبوست ایجاد می‌کنند و مصرف تجمعی داروهای آنتی‌کولینرژیک با افزایش خطر زمین خوردن، دلیریوم و زوال عقل همراه است [35]. MedlinePlus هم می‌گوید سالمندان معمولاً نباید کلرفنیرامین مصرف کنند، چون به اندازه‌ی داروهای جایگزین ایمن یا مؤثر نیست [19].

بسیاری از سالمندان بیماری قلبی، فشار خون بالا، دیابت، گلوکوم یا بزرگی پروستات دارند. NHS می‌گوید در این بیماری‌ها پیش از مصرف ضداحتقان باید با پزشک یا داروساز صحبت کرد [8]. اگر داروهای دیگری مصرف می‌کنید، حتماً آن‌ها را به داروساز بگویید [1].

فشار خون بالا

Mayo Clinic می‌گوید داروهای سرماخوردگی برای افراد دارای فشار خون بالا ممنوع نیستند، ولی باید با دقت انتخاب شوند [9]. ضداحتقان‌ها بیشترین نگرانی را دارند، چون با تنگ کردن رگ‌ها فشار خون را بالا می‌برند. اگر فشار خونتان شدید یا کنترل‌نشده است، ضداحتقان مصرف نکنید [9]. EMA هم سودوافدرین را در فشار خون شدید یا کنترل‌نشده ممنوع کرده است [11].

توصیه‌های Mayo Clinic برای این افراد [9]:

• برچسب را برای ضداحتقان‌ها بررسی کنید: سودوافدرین، افدرین، فنیل‌افرین، نافازولین و اوکسی‌متازولین.
• به مقدار سدیم دارو هم دقت کنید.
• از NSAIDهایی مثل ایبوپروفن و ناپروکسن پرهیز کنید، چون ممکن است فشار خون را بالا ببرند. برای تب و درد، Mayo استامینوفن یا آسپیرین را پیشنهاد می‌کند.
• برای گرفتگی بینی از اسپری سرم نمکی استفاده کنید.
• اگر علائم بدتر شد یا بیش از ۱۰ روز طول کشید، با پزشک تماس بگیرید.

برای کنترل فشار خون، مطلب فشار خون بالا (Hypertension)؛ عوامل خطر، پایش و سبک زندگی را بخوانید.

بارداری و شیردهی

بیشتر داروهایی که در بارداری مصرف می‌شوند از جفت عبور می‌کنند و به جنین می‌رسند. NHS می‌گوید پیش از مصرف هر دارو، حتی مسکن، با داروساز، ماما یا پزشک مشورت کنید [36]. NHS همچنین می‌گوید:

• در بارداری ضداحتقان مصرف نکنید [8].
• سودوافدرین در بارداری توصیه نمی‌شود، چون ممکن است خون‌رسانی به جنین را کم کند. در شیردهی هم معمولاً توصیه نمی‌شود و ممکن است شیر را کم کند [34].
• از ایبوپروفن در بارداری پرهیز کنید، مگر پزشک یا داروساز توصیه کند [37].

درباره‌ی تب‌بر در بارداری، NHS پاراستامول را معمولاً بهترین مسکن در بارداری و شیردهی می‌داند [37]. FDA در سپتامبر ۲۰۲۵ روند تغییر برچسب استامینوفن را به دلیل شواهدی از ارتباط احتمالی مصرف در بارداری با اوتیسم و ADHD آغاز کرد. FDA در همان اطلاعیه گفت رابطه‌ی علّی ثابت نشده است، استامینوفن تنها داروی بدون نسخه‌ی تأییدشده برای تب در بارداری است و تب بالا در بارداری هم برای جنین خطر دارد [38]. پس تب‌بر را در بارداری با پزشک یا ماما انتخاب کنید و تب بالا را هم بی‌توجه رها نکنید [36][38]. سرم نمکی، استراحت و مایعات کافی در این دوران هم گزینه‌های کم‌خطری هستند [1].

نکات داروساز: برچسب را بخوانید و ماده‌ی مؤثر تکراری نخورید

بسیاری از داروهای سرفه و سرماخوردگی چند ماده‌ی مؤثر دارند و مصرف دو دارو با ماده‌ی یکسان می‌تواند به مصرف بیش از حد برسد [13][31]. این نکات را رعایت کنید:

• هر بار پیش از مصرف، بخش «مواد مؤثر» برچسب را بخوانید [13].
• بیش از یک ضداحتقان را هم‌زمان مصرف نکنید. بسیاری از داروهای سرفه و سرماخوردگی خودشان ضداحتقان دارند [8].
• مسکن حاوی استامینوفن را با شربت یا قرص سرماخوردگی‌ای که آن هم استامینوفن دارد هم‌زمان مصرف نکنید [25][31].
• اگر قرص پاراستامول یا ایبوپروفن مصرف می‌کنید، داروی سرفه و سرماخوردگی دیگری را بدون مشورت اضافه نکنید [5].
• داروهای نسخه‌ای و مکمل‌هایی را که مصرف می‌کنید به داروساز بگویید [1].
• دارو را فقط طبق برچسب مصرف کنید. استفاده‌ی بیشتر یا نادرست ممکن است آسیب جدی بزند [6].

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

CDC می‌گوید در این موارد برای خودتان یا کودکتان به پزشک مراجعه کنید [1]:

• تنفس سخت یا تند
• کم‌آبی
• تبی که بیش از ۴ روز طول بکشد
• علائمی که بیش از ۱۰ روز بدون بهبود ادامه پیدا کنند
• علائمی مثل تب یا سرفه که بهتر شوند و دوباره برگردند یا بدتر شوند
• بدتر شدن بیماری‌های مزمن

NHS این موارد را هم اضافه می‌کند: تنگی نفس یا درد قفسه‌ی سینه، سرفه‌ی بیش از ۳ هفته و سرماخوردگی در افراد دارای بیماری مزمن یا سیستم ایمنی ضعیف [5]. اگر در معرض خطر بیماری شدید ناشی از کووید-۱۹ یا آنفلوآنزا هستید، حتی با علائم خفیف فوراً با پزشک تماس بگیرید، چون داروهای ضدویروس زودهنگام بهتر اثر می‌کنند [1].

اگر علائم شما یا کودکتان با این فهرست جور درمی‌آید، می‌توانید از طریق طبیب‌یاب برای متخصص داخلی نوبت بگیرید.

پرسش‌های متداول

بهترین داروی سرماخوردگی چیست؟

هیچ داروی واحدی «بهترین» نیست، چون هیچ دارویی سرماخوردگی را درمان نمی‌کند [1]. دارو را بر اساس علامت انتخاب کنید: مسکن برای درد و تب [1][24]، ضداحتقان برای گرفتگی بینی در بزرگسالان [7] و عسل برای سرفه در افراد بالای یک سال [1][23]. قرص چندجزئی را فقط وقتی بخرید که همه‌ی اجزای آن را لازم دارید [6][13].

داروهای وازوکانستریکتور چیست؟

داروهای وازوکانستریکتور همان ضداحتقان‌ها هستند که با تنگ کردن رگ‌های بینی تورم را کم می‌کنند و بینی را باز می‌کنند [8][9]. نمونه‌های آن سودوافدرین و فنیل‌افرین خوراکی و اسپری‌های اوکسی‌متازولین و زایلومتازولین هستند [8]. چون رگ‌های بدن را هم تنگ می‌کنند، ممکن است فشار خون را بالا ببرند [9].

رینوویروس چیست؟

رینوویروس شایع‌ترین ویروس عامل سرماخوردگی است [2]. طبق StatPearls، ۵۰ تا ۸۰ درصد موارد سرماخوردگی کار این ویروس است و بیش از ۱۶۰ زیرگروه دارد [3]. داروی ضدویروس مؤثری برای آن وجود ندارد و آنتی‌بیوتیک هم روی آن اثری ندارد [3][4].

آیا آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی لازم است؟

نه. آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌ها اثری ندارد و حال شما را بهتر نمی‌کند، حتی اگر ترشح بینی زرد یا سبز باشد [1][4]. فقط اگر پزشک عفونت باکتریایی، مثلاً ذات‌الریه، تشخیص دهد آنتی‌بیوتیک لازم می‌شود [1].

آیا سودوافدرین برای کودکان مناسب است؟

برای کودکان خردسال نه. MedlinePlus مصرف سودوافدرین بدون نسخه را زیر ۴ سال منع می‌کند و NHS آن را برای ۵ سال و کمتر مناسب نمی‌داند [33][34]. FDA هر داروی حاوی ضداحتقان را برای زیر ۲ سال ممنوع می‌داند [32]. برای کودکان بزرگ‌تر هم فقط با مشورت داروساز یا پزشک و با فرآورده‌ی مخصوص کودکان [33][34].

آیا فنیل‌افرین خوراکی مؤثر است؟

طبق بررسی FDA، فنیل‌افرین خوراکی به‌عنوان ضداحتقان بینی مؤثر نیست [12]. FDA در نوامبر ۲۰۲۴ حذف آن را پیشنهاد داد. تا آخرین بررسی ما در اکتبر ۲۰۲۶ دستور نهایی صادر نشده بود و فروش آن هنوز مجاز بود [13]. اسپری بینی فنیل‌افرین شامل این تصمیم نیست [12].

اسپری بینی ضداحتقان را چند روز می‌توان مصرف کرد؟

MedlinePlus می‌گوید اسپری اوکسی‌متازولین را بیشتر از ۳ روز مصرف نکنید [15]. NHS برای اسپری‌ها و قطره‌های ضداحتقان سقف ۵ روز را می‌گوید [8]. طبق برچسب همان فرآورده عمل کنید. مصرف طولانی‌تر ممکن است گرفتگی بینی را بدتر کند یا برگرداند [15].

آیا ویتامین C و زینک سرماخوردگی را درمان می‌کنند؟

نه. ویتامین C در جمعیت عمومی از سرماخوردگی پیشگیری نمی‌کند و شروع آن بعد از علائم اثر ثابتی ندارد [27]. زینک شاید مدت سرماخوردگی را کمی کم کند، ولی شواهد ضعیف است و عوارض غیرجدی دارد [28]. فرآورده‌های زینک داخل بینی را مصرف نکنید، چون ممکن است حس بویایی را از بین ببرند [6][30].

در بارداری چه داروی سرماخوردگی می‌توان مصرف کرد؟

پیش از مصرف هر دارو، حتی مسکن، با داروساز، ماما یا پزشک مشورت کنید [36]. NHS ضداحتقان‌ها و سودوافدرین را در بارداری توصیه نمی‌کند و می‌گوید از ایبوپروفن پرهیز کنید، مگر پزشک توصیه کند [8][34][37]. تب‌بر مناسب را پزشک یا ماما انتخاب می‌کند [37][38]. سرم نمکی، استراحت و مایعات کافی کم‌خطرند [1].

داروی سرماخوردگی برای فشار خون بالا کدام است؟

Mayo Clinic می‌گوید اگر فشار خون شدید یا کنترل‌نشده دارید، ضداحتقان مصرف نکنید و برچسب دارو را برای سودوافدرین، فنیل‌افرین و اوکسی‌متازولین بررسی کنید [9]. از ایبوپروفن و ناپروکسن هم پرهیز کنید. برای گرفتگی بینی اسپری سرم نمکی گزینه‌ی مناسبی است [9]. پیش از هر دارو با داروساز مشورت کنید.

سرماخوردگی چند روز طول می‌کشد؟

CDC می‌گوید سرماخوردگی معمولاً کمتر از یک هفته طول می‌کشد [2]. StatPearls مدت علائم را معمولاً ۷ تا ۱۰ روز می‌داند و سرفه ممکن است چند هفته بماند [3]. NHS می‌گوید معمولاً ظرف ۱ تا ۲ هفته بهتر می‌شوید [5]. اگر علائم بیش از ۱۰ روز بدون بهبود ادامه پیدا کرد، به پزشک مراجعه کنید [1].

آیا آنتی‌هیستامین‌های کم‌خواب‌آور برای سرماخوردگی مفیدند؟

شواهد این را نشان نمی‌دهد. آنتی‌هیستامین‌های نسل دوم مثل لوراتادین در کارآزمایی‌های سرماخوردگی اثری بر عطسه و آبریزش نداشتند [17]. مرور Cochrane هم اثر کلی آنتی‌هیستامین‌ها را محدود به یکی دو روز اول و کوچک می‌داند [16].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص و درمان پزشک یا مشاوره‌ی داروساز نیست. هیچ دارویی را بدون مشورت شروع، قطع یا تغییر ندهید. نوع و مقدار دارو، به‌ویژه برای کودکان، سالمندان، افراد دارای فشار خون بالا یا بیماری مزمن و در بارداری و شیردهی، را فقط پزشک یا داروساز تعیین می‌کند.

منابع

1. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Manage Common Cold (Mar. 11, 2026). https://www.cdc.gov/common-cold/treatment/index.html
2. CDC. About Common Cold (Feb. 19, 2026). https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html
3. Tobin EH, Thomas M, Bomar PA. Upper Respiratory Tract Infections With Focus on The Common Cold. StatPearls, NCBI Bookshelf (last update May 4, 2025). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532961/
4. CDC. Healthy Habits: Antibiotic Do’s and Don’ts. https://www.cdc.gov/antibiotic-use/about/index.html
5. NHS. Common cold (page last reviewed 22 March 2024). https://www.nhs.uk/conditions/common-cold/
6. Mayo Clinic. Cold remedies: What works, what doesn’t, what can’t hurt (July 12, 2024). https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/common-cold/in-depth/cold-remedies/art-20046403
7. Deckx L, De Sutter AI, Guo L, et al. Nasal decongestants in monotherapy for the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2016;10:CD009612 (PMID 27748955). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27748955/
8. NHS. Decongestants (page last reviewed 15 October 2026). https://www.nhs.uk/conditions/decongestants/
9. Mayo Clinic. High blood pressure and cold remedies: Which are safe? (Feb. 28, 2025). https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-pressure/expert-answers/high-blood-pressure/faq-20058281
10. Salerno SM, Jackson JL, Berbano EP. Effect of oral pseudoephedrine on blood pressure and heart rate: a meta-analysis. Arch Intern Med. 2005;165(15):1686-94 (PMID 16087815). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16087815/
11. European Medicines Agency (EMA). Pseudoephedrine-containing medicinal products – referral (CHMP 25 January 2024; EC decision March 2024). https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/referrals/pseudoephedrine-containing-medicinal-products
12. U.S. Food and Drug Administration (FDA). FDA Proposes Ending Use of Oral Phenylephrine as OTC Monograph Nasal Decongestant Active Ingredient After Extensive Review (November 7, 2024). https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-proposes-ending-use-oral-phenylephrine-otc-monograph-nasal-decongestant-active-ingredient-after
13. FDA. Key Information about Nonprescription, Over-the-Counter (OTC), Oral Phenylephrine. https://www.fda.gov/drugs/understanding-over-counter-medicines/key-information-about-nonprescription-over-counter-otc-oral-phenylephrine
14. Federal Register. Amending Over-the-Counter Monograph M012: Cold, Cough, Allergy, Bronchodilator, and Antiasthmatic Drug Products for Over-the-Counter Human Use (Notice, November 8, 2024). https://www.federalregister.gov/documents/2024/11/08/2024-25910/amending-over-the-counter-monograph-m012-cold-cough-allergy-bronchodilator-and-antiasthmatic-drug
15. MedlinePlus. Oxymetazoline Nasal Spray. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a608026.html
16. De Sutter AI, Saraswat A, van Driel ML. Antihistamines for the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(11):CD009345 (PMID 26615034). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26615034/
17. Muether PS, Gwaltney JM Jr. Variant effect of first- and second-generation antihistamines as clues to their mechanism of action on the sneeze reflex in the common cold. Clin Infect Dis. 2001;33(9):1483-8 (PMID 11588693). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11588693/
18. De Sutter AI, et al. Oral antihistamine-decongestant-analgesic combinations for the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2022;1:CD004976 (PMID 35060618). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35060618/
19. MedlinePlus. Chlorpheniramine (last revised 03/15/2026). https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682543.html
20. Smith SM, Schroeder K, Fahey T. Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings. Cochrane Database Syst Rev. 2014;(11):CD001831 (PMID 25420096). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25420096/
21. DeGeorge KC, Ring DJ, Dalrymple SN. Treatment of the Common Cold. Am Fam Physician. 2019;100(5):281-289. https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2019/0901/p281.html
22. American Academy of Pediatrics (HealthyChildren.org). Coughs and Colds: Medicines or Home Remedies? https://www.healthychildren.org/English/health-issues/conditions/chest-lungs/Pages/Coughs-and-Colds-Medicines-or-Home-Remedies.aspx
23. Oduwole O, Udoh EE, Oyo-Ita A, Meremikwu MM. Honey for acute cough in children. Cochrane Database Syst Rev. 2018;4:CD007094 (PMID 29633783). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29633783/
24. Kim SY, Chang YJ, Cho HM, et al. Non-steroidal anti-inflammatory drugs for the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(9):CD006362 (PMID 26387658). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26387658/
25. FDA. Don’t Overuse Acetaminophen (Consumer Update, content current as of 02/01/2024). https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/dont-overuse-acetaminophen
26. NHS. Reye’s syndrome. https://www.nhs.uk/conditions/reyes-syndrome/
27. Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(1):CD000980 (PMID 23440782). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23440782/
28. Nault D, Machingo TA, Shipper AG, et al. Zinc for prevention and treatment of the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2024;5:CD014914 (PMID 38719213). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38719213/
29. NIH Office of Dietary Supplements. Zinc – Fact Sheet for Health Professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Zinc-HealthProfessional/
30. Alexander TH, Davidson TM. Intranasal zinc and anosmia: the zinc-induced anosmia syndrome. Laryngoscope. 2006;116(2):217-20 (PMID 16467707). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16467707/
31. FDA. Should You Give Kids Medicine for Coughs and Colds? (content current as of 11/07/2024). https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/should-you-give-kids-medicine-coughs-and-colds
32. FDA. Use Caution When Giving Cough and Cold Products to Kids (content current as of 02/08/2018). https://www.fda.gov/drugs/safe-use-over-counter-otc-medicines-children/use-caution-when-giving-cough-and-cold-products-kids
33. MedlinePlus. Pseudoephedrine (last revised 06/15/2025). https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682619.html
34. NHS. Pseudoephedrine (page last reviewed 24 September 2026). https://www.nhs.uk/medicines/pseudoephedrine/
35. 2023 American Geriatrics Society Beers Criteria Update Expert Panel. American Geriatrics Society 2023 updated AGS Beers Criteria for potentially inappropriate medication use in older adults. J Am Geriatr Soc. 2023;71(7):2052-2081 (PMID 37139824). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12478568/
36. NHS. Medicines in pregnancy. https://www.nhs.uk/pregnancy/keeping-well/medicines/
37. NHS. Ibuprofen for adults (page last reviewed 27 August 2025). https://www.nhs.uk/medicines/ibuprofen-for-adults/
38. FDA. FDA Responds to Evidence of Possible Association Between Autism and Acetaminophen Use During Pregnancy (September 22, 2025). https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-responds-evidence-possible-association-between-autism-and-acetaminophen-use-during-pregnancy
39. NHS. Cough. https://www.nhs.uk/conditions/cough/