هپاتیت A

علت و ویژگی‌ها

هپاتیت A یک بیماری کبدی حاد است که توسط ویروس HAV ایجاد می‌شود. این نوع هپاتیت مزمن نمی‌شود و بیشتر از طریق مصرف آب یا غذای آلوده منتقل می‌شود. پس از بهبود، فرد معمولاً ایمنی طولانی‌مدت پیدا می‌کند.

بر اساس برآورد WHO، در سال ۲۰۲۳ حدود ۳۵٬۵۶۹ مرگ در جهان به هپاتیت A نسبت داده شده است.

راه‌های انتقال هپاتیت A

• خوردن آب یا غذای آلوده به مدفوع فرد بیمار
• تماس نزدیک با فرد مبتلا، به‌ویژه در خانواده یا مراکز نگهداری
• رعایت نکردن بهداشت دست‌ها
• برخی تماس‌های جنسی که احتمال تماس با مدفوع را افزایش می‌دهند

علائم هپاتیت A

علائم می‌تواند شامل تب، بی‌اشتهایی، تهوع، اسهال، درد شکمی، ادرار تیره و زردی پوست و چشم‌ها باشد. کودکان خردسال اغلب بدون علامت هستند، اما بزرگسالان معمولاً علائم واضح‌تر و شدیدتری دارند.

پیشگیری از هپاتیت A

• شستن دست‌ها با آب و صابون، به‌ویژه پس از دستشویی و قبل از غذا
• مصرف آب سالم و غذای بهداشتی
• واکسیناسیون در گروه‌های توصیه‌شده یا افراد در معرض خطر
• رعایت بهداشت در سفر به مناطق با شیوع بالاتر

هپاتیت B

علت و ویژگی‌ها

هپاتیت B توسط ویروس HBV ایجاد می‌شود و یکی از مهم‌ترین عفونت‌های ویروسی کبد در جهان است. این ویروس می‌تواند باعث عفونت حاد یا مزمن شود. هپاتیت B مزمن در صورت عدم کنترل، ممکن است به سیروز کبدی و سرطان کبد منجر شود.

WHO تخمین می‌زند که در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۴۰ میلیون نفر با عفونت مزمن هپاتیت B زندگی می‌کنند و این بیماری سالانه بیش از ۱.۱ میلیون مرگ ناشی از سیروز و سرطان کبد ایجاد می‌کند.

راه‌های انتقال هپاتیت B

• انتقال از مادر به نوزاد هنگام زایمان
• تماس با خون فرد آلوده
• رابطه جنسی محافظت‌نشده
• استفاده مشترک از سرنگ، سوزن یا ابزار تزریق
• استفاده از ابزار غیراستریل در خالکوبی، پیرسینگ، دندانپزشکی یا اقدامات درمانی
• آسیب سوزنی در محیط‌های درمانی

احتمال مزمن شدن هپاتیت B

سن ابتلا مهم‌ترین عامل در مزمن شدن بیماری است. اگر نوزاد در زمان تولد آلوده شود، احتمال مزمن شدن می‌تواند تا ۹۵٪ برسد؛ اما در بزرگسالان، کمتر از ۵٪ موارد به عفونت مزمن تبدیل می‌شود.

پیشگیری از هپاتیت B

واکسن هپاتیت B یکی از مؤثرترین واکسن‌های موجود است. WHO توصیه می‌کند دوز اول این واکسن در ۲۴ ساعت اول پس از تولد تزریق شود و سپس دوزهای بعدی طبق برنامه واکسیناسیون ادامه یابد. این واکسن همچنین به‌طور غیرمستقیم از هپاتیت D نیز پیشگیری می‌کند.

هپاتیت C

علت و ویژگی‌ها

هپاتیت C توسط ویروس HCV ایجاد می‌شود. این نوع هپاتیت معمولاً از طریق تماس با خون آلوده منتقل می‌شود و در بسیاری از افراد می‌تواند به عفونت مزمن تبدیل شود.

بر اساس WHO، حدود ۵۰ میلیون نفر در جهان به‌طور مزمن با هپاتیت C زندگی می‌کنند و سالانه حدود یک میلیون مورد جدید ابتلا ثبت می‌شود. هپاتیت C در حال حاضر واکسن ندارد، اما درمان‌های جدید ضدویروسی می‌توانند در بیش از ۹۵٪ موارد باعث درمان شوند.

راه‌های انتقال هپاتیت C

• استفاده مشترک از سرنگ یا وسایل تزریق
• دریافت خون یا فرآورده‌های خونی غربال‌نشده
• استفاده از ابزار پزشکی یا دندانپزشکی غیراستریل
• خالکوبی یا پیرسینگ با ابزار آلوده
• تماس جنسی همراه با احتمال تماس خونی، اگرچه احتمال آن کمتر از انتقال خونی است

هپاتیت C از چه راه‌هایی منتقل نمی‌شود؟

هپاتیت C از طریق موارد زیر منتقل نمی‌شود:

• شیر مادر
• غذا یا آب
• در آغوش گرفتن
• دست دادن
• بوسیدن معمولی
• سرفه یا عطسه
• استفاده مشترک از ظروف غذا

مزمن شدن هپاتیت C

حدود ۳۰٪ از افراد مبتلا در ۶ ماه اول عفونت را خودبه‌خود پاک‌سازی می‌کنند. طبق برآورد WHO، حدود ۷۰٪ افراد دچار عفونت مزمن HCV می‌شوند. در صورت عدم درمان، بخشی از این افراد طی سال‌ها ممکن است به فیبروز، سیروز یا سرطان کبد مبتلا شوند.

هپاتیت D

علت و ویژگی‌ها

هپاتیت D توسط ویروس HDV ایجاد می‌شود. این ویروس یک ویروس وابسته است؛ یعنی فقط در حضور ویروس هپاتیت B می‌تواند تکثیر شود. بنابراین تنها افرادی که HBV دارند یا هم‌زمان به HBV آلوده می‌شوند، در معرض ابتلا به HDV هستند.

WHO تخمین می‌زند حدود ۱۲ میلیون نفر، یعنی تقریباً ۵٪ از افراد مبتلا به هپاتیت B مزمن، به هپاتیت D نیز آلوده هستند.

هم‌عفونتی و سوپراینفکشن

در هپاتیت D دو حالت مهم وجود دارد:

• هم‌عفونتی (Coinfection): ابتلای هم‌زمان به HBV و HDV؛ معمولاً حاد و خودمحدودشونده است.
• سوپراینفکشن (Superinfection): ابتلا به HDV در فردی که از قبل هپاتیت B مزمن دارد؛ در ۷۰ تا ۹۰٪ موارد مزمن می‌شود و شدیدترین شکل هپاتیت ویروسی مزمن به‌شمار می‌رود.

راه‌های انتقال هپاتیت D

• تماس با خون آلوده
• استفاده مشترک از وسایل تزریق
• رابطه جنسی محافظت‌نشده
• انتقال مادر به کودک، هرچند نادرتر است

پیشگیری از هپاتیت D

چون HDV بدون HBV نمی‌تواند تکثیر شود، واکسیناسیون هپاتیت B بهترین راه پیشگیری از هپاتیت D است.

هپاتیت E

علت و ویژگی‌ها

هپاتیت E توسط ویروس HEV ایجاد می‌شود و در بیشتر افراد به‌صورت بیماری حاد و خودمحدودشونده بروز می‌کند. با این حال، این بیماری در برخی گروه‌ها، به‌ویژه زنان باردار، می‌تواند خطرناک‌تر باشد.

WHO تخمین می‌زند در سال ۲۰۲۱ حدود ۱۹.۴۷ میلیون مورد جدید هپاتیت E و حدود ۳٬۴۵۰ مرگ مرتبط با آن رخ داده است. در زنان باردار، به‌خصوص در سه‌ماهه سوم، خطر مرگ‌ومیر می‌تواند به ۲۰ تا ۲۵٪ برسد.

راه‌های انتقال هپاتیت E

• آب آشامیدنی آلوده به مدفوع انسان
• غذای آلوده
• مصرف گوشت خام یا نیم‌پخته، به‌ویژه در برخی ژنوتیپ‌ها
• شرایط بهداشتی نامناسب

پیشگیری از هپاتیت E

• مصرف آب سالم
• رعایت بهداشت غذا
• پرهیز از مصرف گوشت خام یا نیم‌پخته
• شستن دست‌ها
• توجه ویژه به بهداشت در دوران بارداری و سفر به مناطق پرخطر

واکسن هپاتیت E در چین تأیید شده است، اما در ایران در دسترس عمومی نیست.

علائم عمومی هپاتیت ویروسی

علائم هپاتیت بسته به نوع ویروس، سن فرد، وضعیت ایمنی و حاد یا مزمن بودن بیماری متفاوت است. برخی افراد، به‌ویژه مبتلایان به هپاتیت B و C مزمن، ممکن است سال‌ها بدون علامت باشند.

علائم شایع هپاتیت عبارت‌اند از:

• خستگی و بی‌حالی شدید
• کاهش اشتها
• تهوع و استفراغ
• درد یا ناراحتی در قسمت راست بالای شکم
• تب خفیف
• ادرار تیره
• مدفوع روشن
• زردی پوست و سفیدی چشم‌ها
• درد عضلانی یا مفصلی در برخی موارد

وجود این علائم همیشه به معنی هپاتیت نیست، اما در صورت ادامه‌دار بودن یا همراهی با زردی، مراجعه به پزشک ضروری است.

هپاتیت چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص هپاتیت معمولاً با ترکیبی از شرح حال، معاینه و آزمایش خون انجام می‌شود. پزشک ممکن است درباره تماس با خون، سابقه تزریق، رابطه جنسی، سفر، مصرف دارو، مصرف الکل، سابقه خانوادگی و وضعیت واکسیناسیون سؤال کند.

روش‌های تشخیصی رایج شامل موارد زیر هستند:

• آزمایش آنزیم‌های کبدی ALT و AST: برای بررسی التهاب یا آسیب کبدی
• آزمایش بیلی‌روبین و عملکرد کبد: برای ارزیابی شدت درگیری کبد
• آزمایش‌های سرولوژی: برای تشخیص آنتی‌ژن یا آنتی‌بادی انواع هپاتیت
• PCR یا تست بار ویروسی: برای تشخیص و اندازه‌گیری DNA یا RNA ویروس، به‌ویژه در هپاتیت B و C
• سونوگرافی کبد: برای بررسی ساختار کبد و علائم آسیب مزمن
• فیبرواسکن یا ارزیابی فیبروز: برای بررسی میزان سفتی و فیبروز کبد
• بیوپسی کبد: فقط در موارد خاص و با نظر پزشک

تشخیص زودهنگام در هپاتیت B و C اهمیت زیادی دارد، چون این عفونت‌ها ممکن است سال‌ها بی‌علامت باشند اما به‌تدریج به کبد آسیب بزنند.

درمان هپاتیت

درمان هپاتیت به نوع ویروس، شدت بیماری، حاد یا مزمن بودن، وضعیت کبد و شرایط فرد بستگی دارد. هیچ درمانی نباید بدون نظر پزشک شروع یا قطع شود.

درمان هپاتیت A

هپاتیت A معمولاً درمان ضدویروسی اختصاصی ندارد و با مراقبت حمایتی بهبود می‌یابد. استراحت، مصرف مایعات، تغذیه مناسب و پرهیز از الکل و داروهای آسیب‌رسان به کبد اهمیت دارد.

درمان هپاتیت B

در هپاتیت B حاد معمولاً درمان حمایتی کافی است. در هپاتیت B مزمن، پزشک ممکن است از داروهای ضدویروسی مانند تنوفوویر یا انتکاویر برای کنترل تکثیر ویروس و کاهش خطر سیروز و سرطان کبد استفاده کند. درمان ممکن است طولانی‌مدت باشد و نیاز به پیگیری منظم دارد.

درمان هپاتیت C

هپاتیت C با داروهای ضدویروسی مستقیم یا DAAs در بیشتر بیماران قابل درمان است. این داروها معمولاً خوراکی هستند و در بیش از ۹۵٪ موارد باعث پاک‌سازی ویروس می‌شوند.

درمان هپاتیت D

درمان هپاتیت D محدودتر و پیچیده‌تر است و باید توسط متخصص گوارش، کبد یا عفونی پیگیری شود. در برخی موارد از درمان‌های مبتنی بر اینترفرون یا داروهای تخصصی‌تر استفاده می‌شود.

درمان هپاتیت E

هپاتیت E در بیشتر افراد خودبه‌خود بهبود می‌یابد. اما در زنان باردار، افراد دارای نقص ایمنی یا بیماران پیوندی، نیاز به مراقبت جدی‌تر وجود دارد.

عوارض احتمالی هپاتیت

اگر هپاتیت مزمن به‌موقع تشخیص داده نشود یا درمان و پیگیری مناسب انجام نشود، می‌تواند به عوارض جدی منجر شود، از جمله:

• فیبروز کبدی
• سیروز کبدی
• نارسایی کبد
• سرطان کبد یا کارسینوم هپاتوسلولار
• خونریزی گوارشی ناشی از فشار خون پورت
• تجمع مایع در شکم یا آسیت
• اختلالات کلیوی یا خونی در برخی موارد

پیشگیری، تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند خطر این عوارض را به‌طور چشمگیری کاهش دهد.

آیا بیماران مبتلا به هپاتیت عمر طبیعی دارند؟

بسیاری از افراد مبتلا به هپاتیت، به‌ویژه اگر بیماری زود تشخیص داده شود و تحت پیگیری مناسب باشند، می‌توانند زندگی طولانی و طبیعی داشته باشند. هپاتیت A و E معمولاً بدون عارضه پایدار بهبود می‌یابند. هپاتیت C در بیشتر موارد با درمان‌های جدید قابل درمان است. هپاتیت B نیز اگرچه همیشه به‌طور کامل ریشه‌کن نمی‌شود، اما با دارو و پایش منظم قابل کنترل است.

در مقابل، اگر هپاتیت مزمن به سیروز، نارسایی کبد یا سرطان کبد برسد، کیفیت زندگی و طول عمر تحت تأثیر قرار می‌گیرد. بنابراین آزمایش، پیگیری و درمان به‌موقع اهمیت زیادی دارد.

هپاتیت در کودکان و بزرگسالان

هپاتیت در کودکان و بزرگسالان می‌تواند تفاوت‌هایی داشته باشد. کودکان در برخی انواع هپاتیت، به‌ویژه هپاتیت A، ممکن است علائم خفیف‌تر یا حتی بدون علامت داشته باشند. اما در هپاتیت B، ابتلا در دوران نوزادی خطر مزمن شدن بسیار بالاتری دارد.

در بزرگسالان، علائم حاد ممکن است واضح‌تر باشد و در صورت ابتلا به هپاتیت مزمن، خطر پیشرفت به عوارض کبدی با گذر زمان افزایش می‌یابد. دوز داروها، روش درمان و برنامه پیگیری در کودکان و بزرگسالان متفاوت است و باید توسط پزشک تعیین شود.

کدام نوع هپاتیت واکسن دارد؟