سوءهاضمه (Dyspepsia) چیست؟ علائم، علت و درمان سوءهاضمه‌ی عملکردی

چند لقمه که می‌خورید سیر و سنگین می‌شوید، یا بالای شکمتان می‌سوزد؛ آندوسکوپی هم کرده‌اید و جوابش طبیعی بوده، اما ناراحتی هنوز هست. پزشکان به این حالت اغلب «سوءهاضمه‌ی عملکردی» می‌گویند؛ مشکلی واقعی و شایع که خیالی نیست و راه‌های درمانی مشخصی دارد. این‌جا در طبیب‌یاب، با تکیه بر راهنماهای بالینی گوارش، از معنی کلمه‌ی dyspepsia تا علائم هشدار و درمان را کنار هم گذاشته‌ایم.

پاسخ کوتاه

• سوءهاضمه یا dyspepsia نام گروهی از علائم در بالای شکم است: درد یا سوزش، زود سیر شدن، پُری آزاردهنده بعد از غذا، و گاهی نفخ، تهوع یا آروغ. خودش یک بیماری نیست، بلکه یک علامت است [1].
• شایع‌ترین علت سوءهاضمه‌ی طولانی، نوع عملکردی است؛ یعنی علائم واقعی‌اند، اما در آندوسکوپی و آزمایش‌ها بیماری‌ای که آن‌ها را توضیح دهد پیدا نمی‌شود [2][4].
• علت‌های دیگر زخم معده، ریفلاکس، برخی داروها مثل ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی، عفونت هلیکوباکتر پیلوری و به‌ندرت سرطان است [1][2][4].
• سوءهاضمه‌ی عصبی اسم عامیانه‌ی همین نوع عملکردی است. استرس و اضطراب می‌توانند علائم را بدتر کنند، چون مغز و روده با هم در ارتباط‌اند [4][6].
• فوری به پزشک مراجعه کنید اگر سوءهاضمه با سختی یا درد بلع، کاهش وزن ناخواسته، استفراغ مکرر، استفراغ خونی، مدفوع سیاه، یا درد قفسه‌ی سینه، فک یا بازو همراه است [2].

سوءهاضمه (Dyspepsia) چیست و dyspepsia یعنی چه؟

«سوءهاضمه» معادل فارسی کلمه‌ی پزشکی dyspepsia (دیس‌پپسی) است که در انگلیسی indigestion یا upset stomach هم گفته می‌شود [1]. Cleveland Clinic کلمه‌ی dyspepsia را «هضم مختل» معنی می‌کند [7].

dyspepsia اسم یک بیماری خاص نیست. اسم مجموعه‌ای از علائم است که معمولاً با هم می‌آیند و از ناحیه‌ی بالای شکم (اپی‌گاستر)، یعنی بین ناف و انتهای جناغ، حس می‌شوند [1][12]. این علائم ممکن است گاه‌گاهی باشند، یا مزمن شوند و چند هفته یا چند ماه مرتب تکرار شوند [1].

سوءهاضمه همیشه به غذا خوردن ربط ندارد [1]. شایع است: در آمریکا تا 20% مردم هر سال آن را تجربه می‌کنند [1].

سوءهاضمه با سوزش سر دل (ریفلاکس) یکی نیست

سوزش پشت جناغ سینه که به سمت گلو بالا می‌آید (heartburn) علامت اصلی ریفلاکس است [13]. طبق معیارهای بین‌المللی رم، این سوزش جزو علائم سوءهاضمه به حساب نمی‌آید، هرچند اغلب همراه آن است [4][5].

با این حال، در مراقبت‌های اولیه گاهی تعریف گسترده‌تری به کار می‌رود که سوزش سر دل و برگشت اسید را هم شامل می‌شود [8]. به همین دلیل ممکن است در منابع مختلف فهرست علائم کمی فرق کند.

علائم سوءهاضمه

علائم اصلی سوءهاضمه این‌هاست [1][2]:

• درد، سوزش یا ناراحتی در بالای شکم؛
• زود سیر شدن در وسط غذا (سیری زودرس)؛
• احساس پُری آزاردهنده بعد از خوردن مقدار کمی غذا؛
• نفخ بالای شکم، تهوع یا آروغ.

در معیارهای رم، چهار علامت اصلی سوءهاضمه درد اپی‌گاستر، سوزش اپی‌گاستر، پُری بعد از غذا و سیری زودرس است. نفخ، آروغ و تهوع هم ممکن است همراه باشند [4][5].

چند نکته به تشخیص کمک می‌کند:

• استفراغ علامت معمول سوءهاضمه نیست و پزشک را به فکر علت دیگری می‌اندازد [4][5].
• اگر درد با دفع مدفوع یا گاز بهتر می‌شود، معمولاً جزو سوءهاضمه به حساب نمی‌آید و بیشتر به روده مربوط است [5].
• دل‌درد عمومی (درد پراکنده‌ی شکم) یا کمردرد معمولاً علامت سوءهاضمه نیست و ممکن است به یبوست مربوط باشد [6].

علت سوءهاضمه چیست؟

بیشتر سوءهاضمه‌های مزمن از نوع عملکردی‌اند [2]. در یک مرور مطالعات جمعیتی که برای افراد مبتلا به سوءهاضمه آندوسکوپی انجام شده بود، 13% ازوفاژیت فرسایشی (التهاب و ساییدگی دیواره‌ی مری)، 8% زخم گوارشی و کمتر از 0.5% سرطان مری یا معده داشتند و بقیه بیماری ساختاری نداشتند [4].

علت‌های شناخته‌شده‌ی سوءهاضمه:

• زخم معده و اثنی‌عشر (زخم گوارشی): از شایع‌ترین علت‌های مشخص است [2]. بیشتر بخوانید: زخم معده؛ علل، علائم هشداردهنده و رویکردهای درمانی.
• عفونت هلیکوباکتر پیلوری و برخی عفونت‌های دیگر: مثل سالمونلا، اشریشیا کلی، کمپیلوباکتر، ژیاردیا یا نوروویروس [2].
• داروها: ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی (NSAIDs)، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، مکمل آهن، داروهای پوکی استخوان، کورتیکواستروئیدها و آگونیست‌های گیرنده‌ی GLP-1 (داروهای دیابت یا چاقی) [2]. NICE داروهای قلبی مثل مسدودکننده‌های کانال کلسیم و نیترات‌ها و نیز تئوفیلین را هم نام می‌برد [8]. هیچ دارویی را خودتان قطع نکنید؛ اگر فکر می‌کنید دارویی معده‌تان را اذیت می‌کند، با پزشک صحبت کنید [10]. درباره‌ی ضدالتهاب‌ها بیشتر بخوانید: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID)؛ کاربرد، مکانیسم اثر و عوارض مهم.
• گاستریت (التهاب معده): [1].
• ریفلاکس و فتق هیاتال: NHS برگشت اسید معده را علت شایع ناراحتی گوارشی می‌داند [6]. ریفلاکس و سوءهاضمه‌ی عملکردی اغلب با هم هستند [4].
• سرطان معده: کمتر شایع است، اما یکی از دلایلی است که سوءهاضمه‌ی طولانی باید بررسی شود [1][6].

عوامل دیگری هم احتمال سوءهاضمه را بیشتر می‌کنند: زن بودن، استرس، سیگار و مصرف ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی [1]. در بعضی افراد غذاها و نوشیدنی‌های خاصی علائم را شروع یا بدتر می‌کنند، هرچند خود غذا علت اصلی سوءهاضمه به حساب نمی‌آید [2].

پزشک همچنین باید بیماری قلبی و بیماری کیسه‌ی صفرا را در نظر داشته باشد، چون ممکن است با سوءهاضمه اشتباه شوند [8]. Cleveland Clinic هشدار می‌دهد که گاهی حمله‌ی قلبی شبیه سوءهاضمه حس می‌شود [7].

سوءهاضمه‌ی عملکردی (Functional Dyspepsia) چیست؟

وقتی سوءهاضمه مزمن است و هیچ مشکل یا بیماری گوارشی که علائم را توضیح دهد پیدا نمی‌شود، به آن سوءهاضمه‌ی عملکردی می‌گویند [1].

امروزه سوءهاضمه‌ی عملکردی جزو اختلالات تعامل روده و مغز (Disorders of Gut-Brain Interaction) دسته‌بندی می‌شود؛ یعنی مشکل در نحوه‌ی کار کردن و هماهنگی مغز و دستگاه گوارش است [2][4]. راهنمای انجمن گوارش بریتانیا (BSG) تأکید می‌کند که طبیعی بودن آزمایش‌ها به این معنی نیست که علائم دلیلی ندارد [4].

چند واقعیت مهم:

• با معیارهای رم ۴، حدود 7% مردم سوءهاضمه‌ی عملکردی دارند [4].
• از کسانی که در آمریکا برای سوءهاضمه به پزشک مراجعه می‌کنند، حدود ۷ نفر از هر ۱۰ نفر سوءهاضمه‌ی عملکردی تشخیص می‌گیرند [1].
• در زنان، افراد جوان‌تر و کسانی که سندرم روده‌ی تحریک‌پذیر دارند شایع‌تر است [4].
• خطر سرطان یا مرگ را بالا نمی‌برد، اما می‌تواند کیفیت زندگی را به‌طور جدی پایین بیاورد [4].

معیارهای رم ۴ (Rome IV) و انواع سوءهاضمه‌ی عملکردی

بنیاد رم (Rome Foundation) معیارهای بین‌المللی تشخیص اختلالات عملکردی گوارش را تعیین می‌کند. طبق نسخه‌ی چهارم این معیارها، سوءهاضمه‌ی عملکردی یعنی دست‌کم یکی از این علائم آزاردهنده باشد [5]:

• پُری آزاردهنده بعد از غذا؛
• سیری زودرس آزاردهنده؛
• درد آزاردهنده‌ی اپی‌گاستر؛
• سوزش آزاردهنده‌ی اپی‌گاستر.

و در بررسی‌ها، از جمله آندوسکوپی فوقانی، بیماری ساختاری که این علائم را توضیح دهد پیدا نشود [5].

این علائم باید در ۳ ماه اخیر وجود داشته و دست‌کم ۶ ماه پیش شروع شده باشند [5]. «آزاردهنده» در رم ۴ یعنی آن‌قدر شدید که روی کارهای معمول روزانه اثر بگذارد [4][5].

بنیاد رم برای کار روزمره‌ی بالینی معیار ساده‌تری هم پیشنهاد کرده است: وجود همین علائم آزاردهنده برای بیش از ۸ هفته، در کسی که علامت هشدار ندارد [4].

سندرم درد اپی‌گاستر (EPS) و سندرم ناراحتی پس از غذا (PDS)

سوءهاضمه‌ی عملکردی دو زیرگروه دارد [4][5]:

• سندرم درد اپی‌گاستر (Epigastric Pain Syndrome): درد یا سوزش آزاردهنده‌ی اپی‌گاستر، دست‌کم ۱ روز در هفته. درد ممکن است با غذا شروع شود، با غذا بهتر شود، یا در حالت ناشتا باشد [5].
• سندرم ناراحتی پس از غذا (Postprandial Distress Syndrome): پُری آزاردهنده بعد از غذا و/یا سیری زودرس آزاردهنده (آن‌قدر که نتوانید یک وعده‌ی معمولی را تمام کنید)، دست‌کم ۳ روز در هفته [5].

بعضی بیماران معیارهای هر دو زیرگروه را دارند. این هم‌پوشانی به‌خصوص در بیمارانی که به متخصص ارجاع می‌شوند شایع است [4].

چرا سوءهاضمه‌ی عملکردی ایجاد می‌شود؟

سوءهاضمه‌ی عملکردی یک علت واحد ندارد. پژوهش‌ها چند سازوکار را نشان داده‌اند، اما همه‌ی آن‌ها در همه‌ی بیماران دیده نمی‌شود [4]:

• اختلال حرکت معده: در بخشی از بیماران معده دیرتر تخلیه می‌شود، یا قسمت بالای معده بعد از غذا به‌خوبی شل نمی‌شود تا جا برای غذا باز شود. این مشکل با زود سیر شدن و پُری بعد از غذا ارتباط دارد [4].
• حساسیت بیش از حد احشایی: معده و اثنی‌عشر به کشیدگی، اسید یا چربی بیشتر از حد معمول واکنش نشان می‌دهند و کار طبیعی هضم ممکن است دردناک یا ناخوشایند حس شود [2][4].
• التهاب خفیف در اثنی‌عشر: در بعضی بیماران تعداد سلول‌های ایمنی مثل ائوزینوفیل‌ها و ماست‌سل‌ها در دیواره‌ی معده و اثنی‌عشر بیشتر است [4].
• پس از عفونت روده: بعد از یک گاستروانتریت حاد، احتمال ابتلا به سوءهاضمه‌ی عملکردی در ۶ ماه یا بیشتر پس از آن نزدیک به سه برابر است. این حالت را «سوءهاضمه‌ی عملکردی پس از عفونت» می‌گویند [4].
• هلیکوباکتر پیلوری: ارتباط این باکتری با سوءهاضمه در جامعه وجود دارد، اما متوسط است [4]. اگر بعد از ریشه‌کنی موفق باکتری علائم برطرف شود، علائم به خود عفونت نسبت داده می‌شود. اگر علائم با وجود ریشه‌کنی موفق ادامه یابد، تشخیص سوءهاضمه‌ی عملکردی است [15].
• پردازش مغزی و عوامل روانی: در ادامه توضیح داده شده است.
• ژنتیک و میکروب‌های روده: زمینه‌ی خانوادگی و تغییر میکروب‌های معده و روده‌ی کوچک هم مطرح‌اند، اما شواهد هنوز قطعی نیست [2][4].

سوءهاضمه‌ی عصبی؛ نقش استرس، اضطراب و محور مغز و روده

«سوءهاضمه‌ی عصبی» اسم یک بیماری جداگانه نیست و در طبقه‌بندی رم ۴ اختلالی به این نام وجود ندارد [5]. مردم معمولاً این اسم را برای همان سوءهاضمه‌ی عملکردی به کار می‌برند، به‌خصوص وقتی با استرس بدتر می‌شود.

مغز و دستگاه گوارش از راه عصب واگ و نخاع دائماً با هم پیام ردوبدل می‌کنند. در سوءهاضمه‌ی عملکردی، پردازش این پیام‌ها در مغز ممکن است مختل باشد. به همین دلیل، تحریک معده یا استرس می‌تواند علائم را شروع یا بدتر کند [4].

این ارتباط دوطرفه است. در یک مطالعه‌ی جمعیتی ۱۲ ساله در استرالیا، اضطراب بیشتر در شروع مطالعه احتمال ایجاد اختلالات عملکردی گوارش را در سال‌های بعد بیشتر می‌کرد. از آن طرف، کسانی که در ابتدا اختلال گوارشی داشتند، در پایان مطالعه اضطراب و افسردگی بیشتری داشتند [16].

استرس می‌تواند محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال را فعال کند. این تغییرات ممکن است روی التهاب موضعی، نفوذپذیری دیواره‌ی روده و میکروب‌های روده اثر بگذارد [4]. اضطراب و افسردگی در بیماران مبتلا به سوءهاضمه‌ی عملکردی شایع‌اند، اما هنوز ثابت نشده که علت آن باشند [4].

این علائم خیالی نیستند. وقتی پزشک از نقش استرس حرف می‌زند، منظورش این نیست که «همه‌اش در ذهن شماست». منظور این است که سیستم عصبی روده حساس‌تر شده و مغز و معده روی هم اثر می‌گذارند. راهنمای BSG توصیه می‌کند پزشک همین را به زبان ساده برای بیمار توضیح دهد [4]. اگر اضطراب زیادی دارید، درمان آن می‌تواند بخشی از برنامه باشد. بیشتر بخوانید: اختلالات اضطرابی در بزرگسالان؛ تفاوت با استرس، علائم، علل و درمان.

علائم سوءهاضمه‌ی عصبی

علائم سوءهاضمه‌ی عصبی همان علائم سوءهاضمه‌ی عملکردی است: درد یا سوزش بالای شکم، زود سیر شدن، پُری بعد از غذا، نفخ بالای شکم، تهوع و آروغ [1][5]. تفاوت در این است که فرد متوجه می‌شود در دوره‌های پراسترس یا اضطراب بدتر می‌شوند. NHS هم استرس و اضطراب را از عوامل ایجاد یا تشدید ناراحتی گوارشی می‌داند [6].

استرس هیچ‌وقت توضیح کافی برای علائم هشدار نیست. اگر کاهش وزن، استفراغ مکرر، خونریزی یا سختی بلع دارید، باید بررسی شوید، حتی اگر زیر فشار روانی هستید [2].

تفاوت سوءهاضمه‌ی عملکردی با ریفلاکس و زخم معده

علائم این سه مشکل ممکن است شبیه هم باشد و فقط از روی علائم نمی‌توان آن‌ها را با اطمینان از هم جدا کرد [4]. آندوسکوپی طبیعی هم ریفلاکس را رد نمی‌کند: در بیشتر کسانی که با علائم معمول ریفلاکس آندوسکوپی می‌شوند، دیواره‌ی مری طبیعی است [14]. حدود یک‌سوم بیماران مبتلا به سوءهاضمه‌ی عملکردی علائم ریفلاکس هم دارند [4]. بیشتر بخوانید: ریفلاکس معده به مری (GERD)؛ علت سوزش سر دل و درمان.

سوءهاضمه‌ی عملکردی با سندرم روده‌ی تحریک‌پذیر هم زیاد هم‌زمان می‌شود. فرق اصلی این است که درد سوءهاضمه‌ی عملکردی در بالای شکم است و به اجابت مزاج ربطی ندارد [4]. بیشتر بخوانید: سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)؛ علائم، انواع و مدیریت.

تشخیص سوءهاضمه؛ چه کسی آندوسکوپی لازم دارد؟

تشخیص با شرح حال شروع می‌شود. پزشک درباره‌ی نوع و مدت علائم، رابطه با غذا، داروهایی که مصرف می‌کنید (به‌خصوص ضدالتهاب‌ها)، سابقه‌ی اضطراب یا افسردگی، و سابقه‌ی خانوادگی سرطان گوارش یا عفونت هلیکوباکتر می‌پرسد [9]. در معاینه نفخ، حساسیت یا توده‌ی شکم و زردی چشم و پوست را بررسی می‌کند [9].

همه‌ی بیماران آندوسکوپی لازم ندارند. راهنماها می‌گویند:

• راهنمای مشترک کالج گوارش آمریکا و انجمن گوارش کانادا (ACG/CAG 2017): برای افراد ۶۰ سال و بالاتر آندوسکوپی فوقانی پیشنهاد می‌شود. کسانی که خطر سرطان بالاتری دارند، مثلاً کودکی‌شان را در کشوری با شیوع بالای سرطان معده گذرانده‌اند یا سابقه‌ی خانوادگی دارند، ممکن است در سن پایین‌تر آندوسکوپی شوند. در افراد زیر ۶۰ سال، علامت هشدار به‌تنهایی خودبه‌خود به معنی آندوسکوپی نیست و پزشک موردبه‌مورد تصمیم می‌گیرد [3].
• راهنمای BSG 2022 (بر پایه‌ی معیارهای NICE): سختی بلع در هر سنی، و در افراد ۵۵ سال و بالاتر سوءهاضمه همراه کاهش وزن، دلیل آندوسکوپی فوری است. در کسانی که بالای ۴۰ سال‌اند و از منطقه‌ی پرخطر سرطان معده می‌آیند یا سابقه‌ی خانوادگی سرطان مری و معده دارند هم آندوسکوپی فوری توصیه می‌شود [4].

dyspepsia در آندوسکوپی یعنی چه؟

اگر روی برگه‌ی درخواست یا گزارش آندوسکوپی کلمه‌ی dyspepsia را دیده‌اید، معمولاً این کلمه دلیل انجام آندوسکوپی (اندیکاسیون) را نشان می‌دهد؛ یعنی «بیمار علائم سوءهاضمه دارد». خودش تشخیص یک آسیب یا بیماری نیست [1][17]. هدف آندوسکوپی در این بیماران پیدا کردن یا رد کردن علت‌هایی مثل گاستریت، زخم گوارشی یا سرطان است [9].

بنابراین نتیجه‌ی اصلی را باید در بخش «یافته‌ها» و «تشخیص» گزارش و در جواب نمونه‌برداری (بیوپسی) دید. در آندوسکوپی ممکن است از دیواره‌ی معده و اثنی‌عشر نمونه گرفته شود تا آسیب‌شناس دنبال هلیکوباکتر پیلوری و بیماری‌های دیگر بگردد [9].

اگر علائم سوءهاضمه دارید و آندوسکوپی هیچ بیماری‌ای که علائم را توضیح دهد نشان ندهد، طبق ACG/CAG تشخیص شما سوءهاضمه‌ی عملکردی است [3][5]. این وضعیت شایع است: حدود 80% افراد مبتلا به سوءهاضمه بعد از آندوسکوپی همین تشخیص را می‌گیرند [4]. تفسیر نهایی گزارش را با پزشکی که آندوسکوپی را درخواست کرده انجام دهید.

آزمایش هلیکوباکتر پیلوری (آزمایش و درمان)

ACG/CAG توصیه می‌کند افراد زیر ۶۰ سال با یک آزمایش غیرتهاجمی برای هلیکوباکتر پیلوری بررسی شوند و اگر جواب مثبت بود، درمان شوند [3]. BSG و NICE هم همین راهبرد «آزمایش و درمان» را توصیه می‌کنند [4][8].

این آزمایش‌ها شامل آزمایش تنفسی اوره، آزمایش آنتی‌ژن مدفوع، آزمایش خون یا نمونه‌برداری در آندوسکوپی است [9]. اگر داروی مهارکننده‌ی پمپ پروتون (PPI) مصرف می‌کنید، حتماً به پزشک بگویید. طبق NICE، بین قطع این دارو و آزمایش تنفسی یا مدفوع باید ۲ هفته فاصله باشد [8]. تصمیم درباره‌ی قطع دارو با پزشک است.

آزمایش‌های دیگر

• BSG برای افراد ۵۵ سال و بالاتر شمارش کامل خون، و برای کسانی که علائم روده‌ی تحریک‌پذیر هم دارند آزمایش خون بیماری سلیاک را توصیه می‌کند [4].
• برای افراد ۶۰ سال و بالاتر که درد شکم و کاهش وزن دارند، BSG سی‌تی‌اسکن فوری شکم را برای رد سرطان پانکراس توصیه می‌کند [4].
• آزمایش تخلیه‌ی معده و پایش ۲۴ ساعته‌ی اسید مری برای علائم معمول سوءهاضمه‌ی عملکردی به‌طور معمول لازم نیست [3][4].

علائم هشدار سوءهاضمه؛ چه زمانی فوری به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر سوءهاضمه با هرکدام از این علائم همراه است، فوراً به پزشک مراجعه کنید [2]:

• درد قفسه‌ی سینه، فک، گردن یا بازو؛
• تنگی نفس؛
• سختی یا درد هنگام بلع؛
• استفراغ مکرر یا استفراغ خونی؛
• مدفوع سیاه و قیری؛
• درد شدید و مداوم شکم؛
• نفخ یا تورم طولانی شکم؛
• کاهش وزن ناخواسته یا بی‌اشتهایی؛
• زرد شدن چشم یا پوست.

این موارد هم باید زود با پزشک بررسی شوند [6]:

• سوءهاضمه‌ای که مدام برمی‌گردد؛
• درد شدید؛
• کم‌خونی فقر آهن؛
• احساس توده در شکم؛
• خون در مدفوع.

با اورژانس تماس بگیرید اگر سوءهاضمه با احساس فشار یا سنگینی در قفسه‌ی سینه، درد فک، بازو یا بالای پشت، تنگی نفس، تعریق یا خستگی همراه است. این علائم ممکن است نشانه‌ی حمله‌ی قلبی باشد [7]. خونریزی شدید گوارشی هم ارجاع همان روز به متخصص لازم دارد [8].

اگر سوءهاضمه‌تان بهتر نمی‌شود، حتی بدون علامت هشدار هم به پزشک مراجعه کنید [2].

درمان سوءهاضمه‌ی عملکردی

درمان سوءهاضمه‌ی عملکردی معمولاً بیماری را «ریشه‌کن» نمی‌کند، اما می‌تواند علائم و کیفیت زندگی را بهتر کند. بیشتر درمان‌ها اثر متوسطی دارند و ممکن است چند روش را امتحان کنید تا روش مناسب پیدا شود [4]. انتخاب دارو، مقدار و مدت مصرف فقط با پزشک است.

قدم اول: توضیح بیماری و رابطه‌ی خوب با پزشک

BSG توصیه می‌کند پزشک تشخیص را با اطمینان و به زبان ساده توضیح دهد: این یک اختلال تعامل روده و مغز است که با غذا، استرس و واکنش‌های فکری و احساسی به علائم تحت تأثیر قرار می‌گیرد [4]. این توضیح و رابطه‌ی همدلانه خودش بخشی از درمان است و ممکن است مراجعه‌های مکرر را کم کند [4].

ریشه‌کنی هلیکوباکتر پیلوری

اگر آزمایش هلیکوباکتر مثبت باشد، درمان ریشه‌کنی (ترکیبی از آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای دیگر) اولین قدم است [3][4][10]. این درمان در بخشی از بیماران علائم را بهتر می‌کند، اما عوارض جانبی آن از دارونما بیشتر است [4]. BSG تأیید ریشه‌کنی بعد از درمان را فقط برای افرادی که خطر سرطان معده‌شان بالاتر است لازم می‌داند [4].

داروهای کاهنده‌ی اسید

برای کسانی که هلیکوباکتر ندارند، یا علائمشان بعد از ریشه‌کنی ادامه دارد، داروهای کاهنده‌ی اسید پیشنهاد می‌شود [3][4]:

• مهارکننده‌های پمپ پروتون (PPI): در سوءهاضمه‌ی عملکردی مؤثرند. مقدار بیشتر اثر بیشتری ندارد، پس پزشک کمترین مقداری را که علائم را کنترل کند تجویز می‌کند [4]. بیشتر بخوانید: امپرازول و مهارکننده‌های پمپ پروتون (PPI)؛ کاربرد، مکانیسم و عوارض.
• مسدودکننده‌های گیرنده‌ی H2: ممکن است مؤثر باشند و معمولاً به‌خوبی تحمل می‌شوند [4].

آنتی‌اسیدها و آلژینات‌ها شواهد کمی برای سوءهاضمه‌ی عملکردی دارند [4]. NICE مصرف طولانی، مکرر و مداوم آنتی‌اسید را توصیه نمی‌کند، چون فقط علائم را برای مدت کوتاه آرام می‌کند [8]. اگر برای سوءهاضمه دارو لازم دارید و داروهای بدون نسخه کمک نکرده، به پزشک مراجعه کنید [10].

داروهای پروکینتیک

پروکینتیک‌ها به تخلیه‌ی سریع‌تر معده کمک می‌کنند [10]. بعضی از آن‌ها ممکن است در سوءهاضمه‌ی عملکردی مؤثر باشند، اما اثرشان در گروه‌های دارویی مختلف فرق دارد و بسیاری از آن‌ها در همه‌ی کشورها در دسترس نیستند [4]. برخی پروکینتیک‌های قدیمی‌تر و در دسترس‌تر برای این بیماری کارآزمایی کافی ندارند و نگرانی‌هایی درباره‌ی عوارض قلبی یا عصبی آن‌ها وجود دارد [4]. پس این داروها فقط با تجویز و پیگیری پزشک مصرف می‌شوند.

داروهای تعدیل‌کننده‌ی مغز و روده

اگر داروهای خط اول کمک نکنند، پزشک ممکن است ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای (TCA) با مقدار کم را تجویز کند [3][4]. این داروها در این‌جا برای درمان افسردگی نیستند. با مقدار کم، حساسیت عصب‌های معده را کم می‌کنند و روی حرکت و حس دستگاه گوارش اثر می‌گذارند [4].

این داروها زمان می‌برند تا اثر کنند. ممکن است در هفته‌های اول خواب‌آلودگی بدهند که معمولاً کم می‌شود. پزشک قبل از شروع باید دلیل تجویز و عوارض را توضیح دهد [4]. داروهای ضدافسردگی از گروه SSRI برای علائم کلی سوءهاضمه‌ی عملکردی شواهد اثربخشی ندارند [4].

درمان‌های روان‌شناختی

درمان‌های رفتاری روده و مغز می‌توانند هم علائم گوارشی و هم کیفیت زندگی را بهتر کنند [4]:

• درمان شناختی-رفتاری (CBT) و درمان فراشناختی؛
• هیپنوتراپی متمرکز بر روده؛
• روان‌درمانی بین‌فردی با رویکرد روان‌پویشی؛
• روش‌های مدیریت استرس.

شواهد این روش‌ها در سوءهاضمه‌ی عملکردی هنوز محدود است و BSG همه را با توصیه‌ی ضعیف آورده است [4]. NICE هم می‌گوید درمان‌های روان‌شناختی ممکن است علائم را در کوتاه‌مدت کم کنند [8]. BSG تأکید می‌کند این درمان‌ها فقط برای کسانی نیست که مشکل روانی دارند [4]. NIDDK مدیتیشن، تمرین‌های آرام‌سازی و مشاوره را هم برای کاهش استرس نام می‌برد [10].

سوءهاضمه‌ی شدید یا مقاوم به درمان

اگر علائم شدید است و به درمان‌ها جواب نمی‌دهد، BSG توصیه می‌کند [4]:

• یک تیم چندتخصصی (متخصص گوارش، متخصص تغذیه، روان‌شناس) درگیر درمان شوند؛
• از داروهای مخدر (اپیوئیدها) و جراحی پرهیز شود؛
• اگر بیمار وزن کم کرده و غذا را محدود کرده، از نظر اختلالات خوردن بررسی شود؛
• متخصص تغذیه زود وارد شود تا رژیم بیش از حد سخت‌گیرانه نشود.

رژیم غذایی و سبک زندگی در سوءهاضمه

هیچ رژیم غذایی خاصی (از جمله رژیم کم‌فودمپ) شواهد کافی برای درمان سوءهاضمه‌ی عملکردی ندارد [4]. اما شناختن غذاهایی که علائم شما را بدتر می‌کنند کمک می‌کند. محرک‌ها در افراد مختلف فرق دارد [11].

غذاها و نوشیدنی‌هایی که بیشتر گزارش شده‌اند [4][11]:

• غذاهای چرب و سرخ‌کردنی؛
• نوشیدنی‌های گازدار؛
• قهوه و نوشیدنی‌های کافئین‌دار؛
• الکل؛
• غذاهای تند؛
• محصولات گندم، لبنیات، گوشت قرمز، مرکبات و آب‌میوه.

توصیه‌های عملی:

• وعده‌های کوچک‌تر بخورید و غذاهای پرچرب و سنگین را کم کنید [7].
• وعده‌ی اصلی را چند ساعت قبل از خواب بخورید [7][8].
• چای، قهوه، نوشابه و الکل را کم کنید [6].
• سیگار نکشید و اگر اضافه‌وزن دارید، وزن کم کنید [6][8].
• ضدالتهاب‌هایی مثل ایبوپروفن یا آسپرین را بدون تجویز پزشک مصرف نکنید [6].
• ورزش هوازی منظم داشته باشید؛ BSG آن را برای همه‌ی بیماران توصیه می‌کند [4].
• رژیم را بیش از حد محدود نکنید. حذف گسترده‌ی غذاها ممکن است به سوءتغذیه یا عادت‌های غذایی نادرست برسد [4]. برای تغییر رژیم با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید [11].
• روغن نعناع و روغن زیره در منابع ذکر شده‌اند، اما مصرف هر مکمل گیاهی باید قبلاً با پزشک هماهنگ شود [10][11].

سیر بیماری؛ آیا سوءهاضمه‌ی عملکردی خوب می‌شود؟

سوءهاضمه‌ی عملکردی برای بیشتر افراد یک مشکل مزمن است که دوره‌های بهتر و بدتر دارد [4][7]. در حدود دو‌سوم بیماران علائم طولانی‌مدت باقی می‌ماند. در بعضی افراد هم علائم به شکل یک اختلال عملکردی دیگر گوارش (مثل روده‌ی تحریک‌پذیر) تغییر می‌کند [4].

خبر خوب این است که سوءهاضمه‌ی عملکردی خطر سرطان یا مرگ را بالا نمی‌برد [4]. هدف درمان این است که علائم کنترل شود و بتوانید زندگی عادی داشته باشید [4]. با گذشت زمان معمولاً خودتان بهتر می‌فهمید چه چیزی علائمتان را بهتر یا بدتر می‌کند [7].

چه زمانی به متخصص گوارش مراجعه کنیم؟

بیشتر بیماران را پزشک عمومی یا پزشک خانواده می‌تواند تشخیص دهد و درمان کند [4]. مراجعه به متخصص گوارش در این موارد مناسب است [4]:

• تشخیص قطعی نیست یا علائم با الگوی معمول جور نیست؛
• علائم شدید است؛
• درمان‌های اولیه کمک نکرده‌اند؛
• خودتان نظر متخصص را می‌خواهید.

اگر علامت هشدار دارید یا سن و سابقه‌ی خانوادگی‌تان طوری است که آندوسکوپی لازم باشد، معطل نکنید و زودتر مراجعه کنید [3][4].

پرسش‌های متداول

دیس‌پپسی (dyspepsia) چیست؟

دیس‌پپسی یا dyspepsia اسم پزشکی سوءهاضمه است. یعنی گروهی از علائم در بالای شکم، مثل درد یا سوزش، زود سیر شدن، پُری بعد از غذا، نفخ، تهوع یا آروغ. dyspepsia خودش یک بیماری نیست و ممکن است علت‌های مختلفی داشته باشد [1].

معنی dyspepsia چیست؟

dyspepsia در انگلیسی معادل indigestion یا upset stomach است و Cleveland Clinic آن را «هضم مختل» معنی می‌کند [1][7]. در فارسی به آن سوءهاضمه یا ناراحتی معده می‌گویند.

سوءهاضمه یعنی چه و با دل‌درد معمولی چه فرقی دارد؟

سوءهاضمه یعنی ناراحتی یا درد در بالای شکم، معمولاً همراه زود سیر شدن یا پُری بعد از غذا [1]. NHS می‌گوید دل‌درد عمومی یا کمردرد معمولاً علامت سوءهاضمه نیست و ممکن است به یبوست مربوط باشد [6]. دردی که با دفع مدفوع یا گاز بهتر می‌شود هم معمولاً به روده مربوط است [5].

علائم سوءهاضمه چیست؟

علائم اصلی سوءهاضمه درد، سوزش یا ناراحتی بالای شکم، سیری زودرس و پُری آزاردهنده بعد از خوردن مقدار کم غذاست. نفخ، تهوع و آروغ هم ممکن است باشد [1][2]. استفراغ علامت معمول سوءهاضمه نیست و باید بررسی شود [4].

علائم سوءهاضمه‌ی عصبی چیست؟

علائم سوءهاضمه‌ی عصبی همان علائم سوءهاضمه‌ی عملکردی است: درد یا سوزش بالای شکم، زود سیر شدن، پُری بعد از غذا، نفخ، تهوع و آروغ [1][5]. تفاوت این است که در دوره‌های پراسترس بدتر می‌شوند. استرس و اضطراب می‌توانند ناراحتی گوارشی را ایجاد یا بدتر کنند [6].

آیا سوءهاضمه‌ی عصبی واقعی است یا خیالی؟

واقعی است. سوءهاضمه‌ی عملکردی یک اختلال تعامل روده و مغز است. ارتباط این دو دوطرفه است: اضطراب می‌تواند علائم گوارشی را بیشتر کند و علائم گوارشی هم می‌توانند اضطراب را بیشتر کنند [4][16]. طبیعی بودن آزمایش‌ها به این معنی نیست که علائم دلیلی ندارد [4].

سوءهاضمه‌ی عملکردی چیست؟

سوءهاضمه‌ی عملکردی یعنی علائم آزاردهنده‌ی سوءهاضمه (درد یا سوزش اپی‌گاستر، پُری بعد از غذا یا سیری زودرس) بدون بیماری ساختاری که علائم را توضیح دهد، حتی در آندوسکوپی [5]. حدود 7% مردم آن را دارند و شایع‌ترین علت سوءهاضمه‌ی مزمن است [2][4].

معنی dyspepsia در آندوسکوپی چیست؟

در برگه‌ی درخواست یا گزارش آندوسکوپی، dyspepsia معمولاً دلیل انجام آندوسکوپی است؛ یعنی بیمار علائم سوءهاضمه دارد. این کلمه خودش تشخیص یک آسیب نیست [1][17]. نتیجه را باید در بخش یافته‌ها و جواب نمونه‌برداری دید و با پزشک درخواست‌کننده بررسی کرد [9].

اگر آندوسکوپی طبیعی باشد ولی علائم ادامه داشته باشد، یعنی چه؟

اگر آندوسکوپی هیچ بیماری‌ای که علائم را توضیح دهد نشان ندهد، طبق راهنمای ACG/CAG تشخیص سوءهاضمه‌ی عملکردی است [3]. حدود 80% افراد مبتلا به سوءهاضمه بعد از آندوسکوپی همین تشخیص را می‌گیرند [4]. این تشخیص درمان‌های مشخصی دارد.

آیا سوءهاضمه‌ی عملکردی به سرطان معده تبدیل می‌شود؟

نه. سوءهاضمه‌ی عملکردی با افزایش خطر سرطان یا مرگ همراه نیست [4]. اما اگر سن بالاتر، سابقه‌ی خانوادگی سرطان مری یا معده، یا علامت هشدار مثل کاهش وزن، سختی بلع یا خونریزی دارید، پزشک ممکن است آندوسکوپی را لازم بداند [3][4].

آیا هلیکوباکتر پیلوری باعث سوءهاضمه می‌شود؟

هلیکوباکتر پیلوری می‌تواند با گاستریت و زخم گوارشی سوءهاضمه ایجاد کند [2][12]. ارتباط آن با سوءهاضمه‌ی عملکردی متوسط است. در افراد آلوده، ریشه‌کنی باکتری در بخشی از بیماران علائم را بهتر می‌کند [4].

آیا سوءهاضمه‌ی عملکردی درمان قطعی دارد؟

درمان قطعی ندارد و بیشتر بیماران دوره‌های بهتر و بدتر دارند [4][7]. اما ریشه‌کنی هلیکوباکتر (در صورت عفونت)، داروهای کاهنده‌ی اسید، ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای با مقدار کم، درمان‌های روان‌شناختی و ورزش منظم می‌توانند علائم را کم کنند [3][4].

چرا پزشک برای سوءهاضمه داروی ضدافسردگی تجویز می‌کند؟

ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای با مقدار کم به‌عنوان تعدیل‌کننده‌ی مغز و روده به کار می‌روند، نه برای درمان افسردگی. این داروها حساسیت عصب‌های معده را کم می‌کنند و روی حرکت دستگاه گوارش اثر دارند [4]. معمولاً وقتی تجویز می‌شوند که داروهای خط اول کمک نکرده باشند [3].

برای سوءهاضمه چه بخوریم و از چه چیزهایی پرهیز کنیم؟

وعده‌های کوچک‌تر بخورید و غذای پرچرب را کم کنید [7]. غذاهای چرب، نوشیدنی گازدار، کافئین، الکل و غذای تند از محرک‌های شایع‌اند [4][11]. رژیم خاصی شواهد کافی ندارد و محدود کردن بیش از حد غذا توصیه نمی‌شود [4].

آیا استرس باعث سوزش معده می‌شود؟

استرس و اضطراب می‌توانند ناراحتی گوارشی را ایجاد یا بدتر کنند [6]. در سوءهاضمه‌ی عملکردی، استرس از راه محور مغز و روده می‌تواند علائم را شروع یا تشدید کند [4]. ولی سوزش مداوم یا همراه علامت هشدار باید با پزشک بررسی شود [2].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جای معاینه و مشاوره با پزشک را نمی‌گیرد. هیچ دارویی را بر اساس این متن شروع، قطع یا جابه‌جا نکنید. اگر سوءهاضمه با درد قفسه‌ی سینه، تنگی نفس، استفراغ خونی، مدفوع سیاه، سختی بلع یا کاهش وزن ناخواسته همراه است، فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.

منابع

1. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Definition & Facts of Indigestion (last reviewed March 2025). https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/indigestion-dyspepsia/definition-facts
2. NIDDK. Symptoms & Causes of Indigestion (last reviewed March 2025). https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/indigestion-dyspepsia/symptoms-causes
3. Moayyedi P, Lacy BE, Andrews CN, Enns RA, Howden CW, Vakil N. ACG and CAG Clinical Guideline: Management of Dyspepsia. Am J Gastroenterol. 2017;112(7):988–1013. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28631728/
4. Black CJ, Paine PA, Agrawal A, et al. British Society of Gastroenterology guidelines on the management of functional dyspepsia. Gut. 2022;71(9):1697–1723. PMC9380508. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9380508/
5. Rome Foundation. Rome IV Criteria (Appendix A: B1. Functional Dyspepsia). https://theromefoundation.org/rome-iv/rome-iv-criteria/
6. NHS. Indigestion (page last reviewed 05 May 2023). https://www.nhs.uk/conditions/indigestion/
7. Cleveland Clinic. Indigestion (Dyspepsia) (last updated 03/18/2025). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/7316-indigestion-dyspepsia
8. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Gastro-oesophageal reflux disease and dyspepsia in adults: investigation and management (CG184), Recommendations (published 3 September 2014, last updated 18 October 2019). https://www.nice.org.uk/guidance/cg184/chapter/Recommendations
9. NIDDK. Diagnosis of Indigestion (last reviewed March 2025). https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/indigestion-dyspepsia/diagnosis
10. NIDDK. Treatment of Indigestion (last reviewed March 2025). https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/indigestion-dyspepsia/treatment
11. NIDDK. Eating, Diet, & Nutrition for Indigestion (last reviewed March 2025). https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/indigestion-dyspepsia/eating-diet-nutrition
12. NIDDK. Symptoms & Causes of Peptic Ulcers (Stomach or Duodenal Ulcers) (last reviewed September 2022). https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/peptic-ulcers-stomach-ulcers/symptoms-causes
13. NIDDK. Symptoms & Causes of GER & GERD (last reviewed July 2020). https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/acid-reflux-ger-gerd-adults/symptoms-causes
14. Katz PO, Dunbar KB, Schnoll-Sussman FH, Greer KB, Yadlapati R, Spechler SJ. ACG Clinical Guideline for the Diagnosis and Management of Gastroesophageal Reflux Disease. Am J Gastroenterol. 2022;117(1):27–56. PMC8754510. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8754510/
15. Malfertheiner P, Megraud F, Rokkas T, et al. Management of Helicobacter pylori infection: the Maastricht VI/Florence consensus report. Gut. 2022;71(9):1724–1762. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35944925/
16. Koloski NA, Jones M, Kalantar J, Weltman M, Zaguirre J, Talley NJ. The brain–gut pathway in functional gastrointestinal disorders is bidirectional: a 12-year prospective population-based study. Gut. 2012;61(9):1284–1290. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22234979/
17. NIDDK. Upper GI Endoscopy (last reviewed October 2023). https://www.niddk.nih.gov/health-information/diagnostic-tests/upper-gi-endoscopy