پای پرانتزی و پای ضربدری در کودکان: چه زمانی طبیعی است و چه زمانی نگران‌کننده؟

بسیاری از والدین با دیدن شکل خاص پاهای فرزند خردسال خود در دوران رشد نگران می‌شوند. دو حالت شایع در این زمینه «پای پرانتزی» (Genu Varum) و «پای ضربدری» (Genu Valgum) هستند. در اکثر موارد این تغییرات بخشی طبیعی از فرآیند رشد اسکلتی کودک محسوب می‌شوند و خودبه‌خود اصلاح می‌گردند، اما در برخی موارد می‌توانند نشانهٔ یک بیماری زمینه‌ای باشند.

پای پرانتزی (Genu Varum) چیست؟

در پای پرانتزی، وقتی کودک پاهایش را کنار هم و صاف نگه می‌دارد، فاصله‌ای مشخص بین زانوها دیده می‌شود در حالی که مچ پاها به هم چسبیده‌اند (Genu Varum). پای پرانتزی در نوپایان بسیار شایع و در اکثر موارد بخشی طبیعی از رشد است ([منبع: OrthoInfo/AAOS]). به دلیل وضعیت قرارگیری جنین در رحم، تقریباً همهٔ نوزادان با درجاتی از پای پرانتزی به دنیا می‌آیند ([منبع: Nemours KidsHealth]).

روند طبیعی اصلاح در کودکان

در پای پرانتزی فیزیولوژیک (طبیعی)، این انحراف معمولاً از حدود سن ۱۸ ماهگی شروع به بهبود می‌کند و تا سنین ۳ تا ۴ سالگی به‌طور کامل اصلاح شده و پاها ظاهری طبیعی پیدا می‌کنند ([منبع: OrthoInfo/AAOS]). در ادامهٔ روند رشد، بسیاری از کودکان به‌طور طبیعی وارد مرحلهٔ «پای ضربدری» می‌شوند و پاها تا حدود ۷ سالگی به وضعیت پایدار و کمی ضربدری طبیعی می‌رسند ([منبع: StatPearls – NCBI]).

پای ضربدری (Genu Valgum) چیست؟

در پای ضربدری، زانوها به سمت داخل متمایل شده و به هم نزدیک یا برخورد می‌کنند، در حالی که مچ پاها از هم فاصله دارند (Genu Valgum). این حالت با اندازه‌گیری فاصلهٔ بین قوزک‌های داخلی پا (Intermalleolar Distance) هنگامی که زانوها به هم چسبیده‌اند ارزیابی می‌شود؛ فاصله‌ای بیش از ۸ سانتی‌متر بیماری‌زا (پاتولوژیک) در نظر گرفته می‌شود ([منبع: StatPearls – NCBI]).

روند طبیعی و سن شیوع

پای ضربدری فیزیولوژیک معمولاً از حدود ۲ سالگی ظاهر می‌شود، در سنین ۳ تا ۴ سالگی به بیشترین شدت خود می‌رسد، و سپس به‌تدریج کاهش یافته و تا حدود ۷ سالگی به وضعیت پایدار و کمی ضربدری طبیعی می‌رسد ([منبع: StatPearls – NCBI]). بیشتر کودکان مبتلا به این حالت هیچ علامت یا محدودیت عملکردی ندارند ([منبع: StatPearls – NCBI]).

جدول مقایسه‌ای روند طبیعی سنی

منبع جدول: [OrthoInfo/AAOS و StatPearls – NCBI]

علل بیماری‌زا (پاتولوژیک) انحراف زانو

گاهی انحراف زانو ناشی از یک بیماری زمینه‌ای است، نه صرفاً یک مرحلهٔ طبیعی رشد. مهم‌ترین این علل عبارت‌اند از:

راشیتیسم (کمبود ویتامین D)

راشیتیسم (Rickets) بیماری‌ای است که استخوان‌های کودک را ضعیف و نرم می‌کند و باعث خمیدگی و بدشکلی آن‌ها می‌شود؛ یکی از نشانه‌های اسکلتی آن پای پرانتزی است. این بیماری زمانی رخ می‌دهد که بدن کودک ویتامین D کافی دریافت نکند یا نتواند آن را به‌درستی مصرف کند، که در نهایت به اختلال در جذب کلسیم و فسفر می‌انجامد ([منبع: Mayo Clinic]). سایر نشانه‌ها شامل تأخیر رشد، تأخیر در مهارت‌های حرکتی، ضعف عضلانی و درد در ستون فقرات، لگن و پاها است ([منبع: Mayo Clinic]). با درمان (مکمل ویتامین D و کلسیم)، بیشتر علائم مانند درد استخوان و ضعف عضلانی طی چند هفته و کمبود ویتامین D طی ۶ تا ۸ هفته بهبود می‌یابد، هرچند اصلاح خمیدگی استخوان ممکن است ماه‌ها طول بکشد ([منبع: Cleveland Clinic]).

بیماری بلانت (Blount’s Disease)

بیماری بلانت اختلالی در صفحهٔ رشد استخوان درشت‌نی (Tibia) است که در نوپایان و نوجوانان رخ می‌دهد. در کودک زیر ۲ سال، گاهی تشخیص افتراقی بیماری بلانت نوپایی از پای پرانتزی فیزیولوژیک دشوار است و نیاز به بررسی تخصصی دارد؛ اما تا حدود ۳ سالگی، در بیماری بلانت انحراف بدتر می‌شود در حالی که نوع فیزیولوژیک بهبود می‌یابد ([منبع: OrthoInfo/AAOS]).

شکستگی و اختلال بعد از تروما

آسیب یا شکستگی قبلی در استخوان درشت‌نی می‌تواند منجر به بدشکلی ثانویه زانو شود؛ پدیدهٔ کوزن (Cozen) یک بدشکلی ضربدری پس از شکستگی‌های بخش فوقانی درشت‌نی است ([منبع: StatPearls – NCBI]).

دیسپلازی اسکلتی و سایر بیماری‌های متابولیک

برخی بیماری‌های متابولیک استخوان مانند استئودیستروفی کلیوی (Renal Osteodystrophy) و راشیتیسم هیپوفسفاتمیک، و نیز دیسپلازی‌های اسکلتی (مانند Ellis-van Creveld و Spondyloepiphyseal Dysplasia) می‌توانند باعث پای ضربدری دوطرفه شوند. علل یک‌طرفه نیز می‌تواند شامل تومور، عفونت یا تروما باشد ([منبع: StatPearls – NCBI]).

پرچم‌های قرمز: چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در اغلب موارد نیازی به درمان نیست و صرفاً پیگیری کافی است، اما وجود هر یک از نشانه‌های زیر باید توسط پزشک بررسی شود:

• انحراف یک‌طرفه یا نامتقارن: بروز پای پرانتزی یا ضربدری تنها در یک پا می‌تواند نشانهٔ بیماری بلانت، راشیتیسم یا سایر علل موضعی مانند تومور، عفونت یا تروما باشد ([منبع: OrthoInfo/AAOS؛ StatPearls – NCBI]).
• ادامه‌دار بودن پای پرانتزی بعد از ۳ سالگی: خمیدگی پا بعد از سن معمول یا در یک پای واحد می‌تواند نشانهٔ بیماری‌های جدی‌تر مانند بیماری بلانت باشد ([منبع: OrthoInfo/AAOS]).
• پیشرفت یا وخامت تدریجی: وخیم‌تر شدن انحراف در طول زمان به‌جای بهبود آن ([منبع: OrthoInfo/AAOS؛ StatPearls – NCBI]).
• باقی‌ماندن پای ضربدری فراتر از سن مورد انتظار رشد فیزیولوژیک (حدود ۷ سالگی): اگر پای ضربدری تا این سن بهبود نیابد یا شدیدتر شود، ارزیابی بیشتر لازم است ([منبع: StatPearls – NCBI]).
• قد کوتاه‌تر از حد انتظار: قد زیر صدک دهم (Below 10th Percentile) همراه با انحراف زانو از پرچم‌های قرمز است ([منبع: StatPearls – NCBI]).
• درد مفصلی یا ناراحتی همراه، به‌ویژه در نوجوانان ([منبع: OrthoInfo/AAOS]).
• سابقهٔ تروما یا عفونت در ناحیهٔ زانو یا ساق پا ([منبع: StatPearls – NCBI]).

روش‌های تشخیص

پزشک ابتدا معاینهٔ فیزیکی انجام می‌دهد و در صورت شک به علل بیماری‌زا، رادیوگرافی ایستاده (Weight-bearing X-ray) از اندام تحتانی درخواست می‌کند تا بیماری بلانت یا راشیتیسم مشخص شود؛ آزمایش خون نیز برای تأیید راشیتیسم به کار می‌رود ([منبع: OrthoInfo/AAOS؛ StatPearls – NCBI]).

روش‌های درمان

درمان غیرجراحی

• در موارد فیزیولوژیک (طبیعی)، معمولاً فقط پیگیری و مشاهده کافی است و نیازی به درمان نیست ([منبع: OrthoInfo/AAOS؛ StatPearls – NCBI]).
• استفاده از بریس در بیماری بلانت نوپایی می‌تواند مفید باشد؛ اما بریس برای پای ضربدری فیزیولوژیک توصیه نمی‌شود ([منبع: OrthoInfo/AAOS؛ StatPearls – NCBI]).
• در راشیتیسم، درمان با مکمل ویتامین D و کلسیم انجام می‌شود ([منبع: Mayo Clinic]).

درمان جراحی

• «هدایت رشد» (Guided Growth / Hemiepiphysiodesis) با استفاده از پلاک فلزی برای هدایت مسیر رشد طبیعی استخوان در کودکان با صفحات رشد باز ([منبع: OrthoInfo/AAOS]).
• استئوتومی درشت‌نی (Tibial Osteotomy؛ تغییر شکل جراحی استخوان) در موارد شدید یا در کودکانی که رشد اسکلتی‌شان کامل شده است ([منبع: OrthoInfo/AAOS؛ StatPearls – NCBI]).

این مقاله نسخهٔ به‌روزرسانی‌شده و جایگزین مقالهٔ پیشین سایت با همین موضوع است: «انحراف زانو (پای پرانتزی یا پای ضربدری) چیست؟» (اسلاگ قدیمی: پای-پرانتزی)

سلب‌مسئولیت: این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. در صورت مشاهدهٔ هر یک از نشانه‌های هشدار در فرزندتان، حتماً با پزشک متخصص ارتوپدی اطفال مشورت کنید.

منابع

• OrthoInfo/AAOS – Bowed Legs (Genu Varum, Blount’s Disease) (تعریف پای پرانتزی، روند طبیعی اصلاح ۱۸ ماهگی تا ۳-۴ سالگی، بیماری بلانت، پرچم‌های قرمز، تشخیص و درمان)
• StatPearls – NCBI Bookshelf: Genu Valgum (تعریف پای ضربدری، فاصلهٔ بین‌قوزکی بیش از ۸ سانتی‌متر، بازهٔ سنی ۲/۳-۴/۷، علل پاتولوژیک، پرچم‌های قرمز، درمان)
• Nemours KidsHealth – Bow Legs (Genu Varum) (شیوع پای پرانتزی در نوزادان به دلیل وضعیت جنینی در رحم)
• Mayo Clinic – Rickets: Symptoms & Causes (تعریف راشیتیسم، علت، علائم)
• Cleveland Clinic – Rickets (بازهٔ زمانی بهبود: چند هفته برای علائم، ۶ تا ۸ هفته برای کمبود ویتامین D، ماه‌ها برای اصلاح خمیدگی)