لینک صفحه جهت اشتراک گذاری کپی شد

تداخلات دارویی مرگبار و خطرناک؛ لیست و جدول داروهایی که نباید با هم مصرف شوند

دسته بندی: راهنمای مصرف ایمن دارو 15 تیر 1405 2668 بازدید
تداخلات دارویی مرگبار و خطرناک؛ لیست و جدول داروهایی که نباید با هم مصرف شوند

اگر هم‌زمان چند دارو مصرف می‌کنید، طبیعی است بپرسید کدام‌ها را نباید با هم خورد. بعضی ترکیب‌های دارویی، مثل مسکن‌های افیونی همراه با داروهای آرام‌بخش بنزودیازپینی، ممکن است تنفس را کند کنند و حتی به کما و مرگ برسند [2][3]. در این مطلب فهرست مهم‌ترین تداخل‌های خطرناک را با منبع آورده‌ایم و گفته‌ایم علائم هشدار کدام‌اند و چه وقت باید فوراً کمک گرفت.

خلاصه در یک نگاه

  • خطرناک‌ترین ترکیب‌ها طبق هشدارهای رسمی این‌ها هستند:
    • مسکن‌های افیونی (مثل ترامادول، کدئین و مورفین) همراه با بنزودیازپین‌ها (مثل آلپرازولام و دیازپام) یا الکل، که ممکن است خواب‌آلودگی عمیق، کند شدن تنفس، کما و مرگ ایجاد کنند [2][3].
    • داروهای ضدافسردگی MAOI همراه با SSRIها، مپریدین، دکسترومتورفان یا غذاهای پرتیرامین [9].
    • سیلدنافیل همراه با نیترات‌های قلبی [15].
    • وارفارین همراه با مسکن‌های ضدالتهاب و بسیاری داروهای دیگر [6].
    • سیمواستاتین همراه با برخی آنتی‌بیوتیک‌ها و ضدقارچ‌ها [12].
  • فاصله زمانی همیشه کمک نمی‌کند. برای بعضی تداخل‌ها فاصله چندساعته کافی است (مثل سیپروفلوکساسین و آنتی‌اسیدها [29])، ولی برای بعضی دیگر فاصله دو تا پنج هفته لازم است (مثل MAOI و ضدافسردگی‌ها [9][11]) یا فاصله اصلاً اثری ندارد (مثل کلوپیدوگرل و امپرازول [14]).
  • علائم هشدار شامل این موارد است: کند یا سخت شدن تنفس، خواب‌آلودگی شدید، تب و بی‌قراری و لرزش، سردرد شدید ناگهانی، مدفوع سیاه یا استفراغ خونی و تپش یا بی‌نظمی قلب. در این حالت فوراً با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.
  • هیچ دارویی را خودسرانه قطع، اضافه یا جابه‌جا نکنید. تصمیم با پزشک یا داروساز است.

تداخل دارویی یعنی چه؟

تداخل دارویی یعنی یک دارو، غذا، نوشیدنی یا بیماری زمینه‌ای روی اثر داروی دیگر اثر بگذارد. نتیجه ممکن است این باشد که دارو کم‌اثر شود، عارضه غیرمنتظره بدهد یا اثرش بیش از حد قوی شود. بعضی از این تداخل‌ها می‌توانند آسیب جدی بزنند [1].

سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) سه نوع اصلی تداخل را از هم جدا می‌کند [1]:

  • دارو–دارو: مثلاً مصرف همزمان یک قرص خواب‌آور و یک داروی ضدحساسیت ممکن است سرعت واکنش را کم کند و رانندگی را خطرناک کند [1].
  • دارو–غذا یا نوشیدنی: مثلاً الکل همراه با بعضی داروها ممکن است باعث خستگی و کندی واکنش شود [1]. آب گریپ‌فروت هم نمونه شناخته‌شده دیگری است [13].
  • دارو–بیماری: مثلاً ضداحتقان‌های بینی در فردی که فشار خون بالا دارد ممکن است عارضه بدهند [1].

FDA همچنین هشدار می‌دهد که چند داروی بدون نسخه ممکن است ماده مؤثر یکسانی داشته باشند و مصرف همزمان آن‌ها خطر مصرف بیش از حد دارد [1].

جدول تداخلات دارویی مرگبار و خطرناک (۲۰ ترکیب مهم)

این جدول فهرست کامل نیست. فقط ترکیب‌هایی را آورده که در برچسب رسمی دارو یا منابع دولتی سلامت صریحاً هشدار دارند. ستون «سطح هشدار» همان عبارتی است که منبع به کار برده است.

# ترکیب چه اتفاقی ممکن است بیفتد سطح هشدار در منبع منبع
1 مسکن‌های افیونی (ترامادول، کدئین، مورفین و…) + بنزودیازپین‌ها (آلپرازولام، دیازپام، کلونازپام و…) خواب‌آلودگی عمیق، سرکوب تنفس، کما و مرگ هشدار جعبه‌ای (Boxed Warning) FDA [2][3]
2 افیونی‌ها یا بنزودیازپین‌ها + الکل همان خطرهای ردیف ۱، به‌علاوه افزایش خطر مصرف بیش از حد هشدار جعبه‌ای در برچسب ترامادول، هشدار NIAAA [3][5][2]
3 گاباپنتین یا پره‌گابالین + افیونی‌ها یا سایر داروهای آرام‌بخش مشکلات جدی تنفسی، به‌ویژه در سالمندان و بیماران ریوی هشدار ایمنی FDA (دسامبر ۲۰۱۹) [4]
4 وارفارین + مسکن‌های ضدالتهاب (ایبوپروفن، ناپروکسن، دیکلوفناک، مفنامیک اسید و…) یا آسپرین و کلوپیدوگرل افزایش خطر خونریزی پایش دقیق بیمار. خود وارفارین هشدار جعبه‌ای «خونریزی شدید یا کشنده» دارد [6][7]
5 وارفارین + برخی آنتی‌بیوتیک‌ها و ضدقارچ‌ها (مترونیدازول، کوتریموکسازول، فلوکونازول، سیپروفلوکساسین، کلاریترومایسین، اریترومایسین و…) تغییر INR و احتمال افزایش اثر وارفارین پایش دقیق INR هنگام شروع یا قطع [6]
6 وارفارین + ضدافسردگی‌های SSRI/SNRI (سیتالوپرام، سرترالین، فلوکستین، ونلافاکسین و…) افزایش خطر خونریزی پایش دقیق [6]
7 ضدافسردگی‌های MAOI (فنلزین، ترانیل‌سیپرومین و…) + SSRI/SNRI (فلوکستین، سرترالین، سیتالوپرام، ونلافاکسین و…) واکنش‌های جدی شامل تب بالا، سفتی عضلات، پرش عضلانی و مرگ منع مصرف (Contraindicated) [9]
8 MAOI + مپریدین (پتیدین) یا دکسترومتورفان (در شربت‌های ضدسرفه) بی‌قراری، تشنج، هذیان، تب بسیار بالا، کلاپس گردش خون، کما و مرگ (گزارش‌شده با مپریدین) منع مصرف [9]
9 MAOI + غذاهای پرتیرامین (پنیر کهنه، سوسیس خشک، عصاره مخمر، آبجو و شراب و…) یا ضداحتقان‌ها و داروهای سرماخوردگی بحران فشار خون که گاهی کشنده بوده است باید پرهیز شود (تا دو هفته پس از قطع دارو) [9][10]
10 ترامادول + SSRI، SNRI، ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای، تریپتان‌ها (داروهای میگرن) یا MAOI سندرم سروتونین که بالقوه تهدیدکننده حیات است، و تشنج هشدار برچسب FDA [3][8]
11 سیمواستاتین + ایتراکونازول، کتوکونازول، کلاریترومایسین، اریترومایسین، مهارکننده‌های پروتئاز HIV، جمفیبروزیل، سیکلوسپورین یا مقدار زیاد آب گریپ‌فروت آسیب عضلانی (میوپاتی یا رابدومیولیز)، گاهی نارسایی کلیه، و موارد نادر مرگ منع مصرف [12][13]
12 کلوپیدوگرل (پلاویکس) + امپرازول یا ازومپرازول کاهش قابل‌توجه اثر ضدپلاکتی کلوپیدوگرل «از مصرف همزمان پرهیز شود» [14]
13 کلوپیدوگرل + NSAIDها، وارفارین یا SSRI/SNRI افزایش خطر خونریزی (از جمله خونریزی گوارشی با NSAID) هشدار برچسب FDA [14]
14 سیلدنافیل (ویاگرا) + نیترات‌ها (نیتروگلیسیرین، ایزوسورباید) یا «پاپرز» (آمیل نیتریت) یا ریوسیگوات تشدید افت فشار خون منع مصرف [15][16][17]
15 داروهای فشار خون از گروه ACEi/ARB (انالاپریل، لیزینوپریل، لوزارتان و…) + اسپیرونولاکتون، مکمل پتاسیم یا نمک‌های جایگزینِ پتاسیم‌دار بالا رفتن پتاسیم خون، بی‌نظمی ضربان قلب و در موارد شدید ایست قلبی با پزشک هماهنگ شود [19][20]
16 لیتیوم + NSAIDها، ادرارآورها، ACEiها یا برخی آنتی‌بیوتیک‌ها (مترونیدازول، کوتریموکسازول، تری‌متوپریم) تغییر سطح لیتیوم خون و خطر مسمومیت با لیتیوم با پزشک هماهنگ شود [21][22]
17 دیگوکسین + آمیودارون، وراپامیل، کلاریترومایسین، اریترومایسین یا ایتراکونازول افزایش سطح دیگوکسین و خطر مسمومیت، از جمله آریتمی‌های خطرناک اندازه‌گیری سطح دیگوکسین و تنظیم دوز توسط پزشک [23]
18 مترونیدازول + الکل تهوع و استفراغ، دل‌درد، گرگرفتگی، تپش قلب و سردرد الکل تا ۲ روز پس از پایان درمان مصرف نشود [24][5]
19 متفورمین + الکل افزایش خطر اسیدوز لاکتیک (نادر ولی تهدیدکننده حیات) یا افت قند خون هشدار برچسب [26]
20 علف چای (گل راعی) + قرص ضدبارداری، وارفارین، سیکلوسپورین، برخی داروهای HIV، دیگوکسین یا ضدافسردگی‌ها کاهش اثر داروهای حیاتی، یا عوارض سروتونینی جدی همراه با ضدافسردگی‌ها هشدار NIH [27]

یک ترکیب مهم دیگر که در جدول نیامده ولی زیاد پیش می‌آید، مصرف همزمان دو فرآورده حاوی استامینوفن است، مثلاً قرص استامینوفن همراه با شربت یا پودر سرماخوردگی ترکیبی. این کار ممکن است آسیب کبدی ایجاد کند که گاهی به پیوند کبد نیاز پیدا می‌کند یا باعث مرگ می‌شود [28]. در بخش کودکان و سالمندان بیشتر توضیح داده شده است.

جدول تصویری نمونه‌هایی از تداخلات دارویی مهم: وارفارین و مسکن‌های NSAID، SSRI و MAOI، بنزودیازپین و مسکن افیونی، گریپ‌فروت و استاتین، علف چای و داروها

توضیح مهم‌ترین تداخلات مرگبار

۱. مسکن‌های افیونی + بنزودیازپین‌ها + الکل: خطر توقف تنفس

FDA در اوت ۲۰۱۶ درباره مصرف همزمان داروهای افیونی و بنزودیازپین‌ها هشدار داد و بعدها بر آن تأکید کرد. دلیل هشدار این بود که این ترکیب با سرکوب شدید تنفس و مرگ همراه بوده است [2]. برچسب رسمی ترامادول هم در کادر هشدار جعبه‌ای می‌گوید مصرف افیونی‌ها با بنزودیازپین‌ها یا سایر مضعف‌های سیستم عصبی مرکزی، از جمله الکل، ممکن است به خواب‌آلودگی عمیق، سرکوب تنفس، کما و مرگ برسد [3]. مؤسسه ملی سوءمصرف الکل آمریکا (NIAAA) هم برای الکل همراه با بنزودیازپین‌ها یا مسکن‌های افیونی این خطرها را فهرست کرده است: خواب‌آلودگی، افزایش خطر مصرف بیش از حد، کند شدن یا سخت شدن تنفس و اختلال حرکتی [5].

  • ترامادول یک مسکن افیونی است. MedlinePlus می‌گوید مصرف برخی داروها یا الکل همراه آن، خطر مشکلات تنفسی، خواب‌آلودگی، کما و عوارض تهدیدکننده حیات را بیشتر می‌کند [31]. درباره خود این دارو مقاله ترامادول چیست را بخوانید.
  • داروهای ضداضطراب مثل آلپرازولام و کلونازپام بنزودیازپین هستند. در راهنمای قرص‌های ضد اضطراب احتیاط‌های آن‌ها آمده است.
  • اگر تنفس فرد کند یا سخت شد، فوراً کمک پزشکی بگیرید [2].

۲. گاباپنتین یا پره‌گابالین + مسکن‌های افیونی

FDA در دسامبر ۲۰۱۹ هشدار داد که گاباپنتین و پره‌گابالین ممکن است مشکلات جدی تنفسی ایجاد کنند. این خطر در افرادی بیشتر است که همزمان افیونی یا سایر داروهای آرام‌بخش مصرف می‌کنند، بیماری ریوی مثل COPD دارند یا سالمند هستند [4]. علائمی که FDA برای مراجعه فوری ذکر کرده این‌هاست: گیجی، خواب‌آلودگی شدید، تنفس کند و سطحی یا سخت، پاسخ ندادن و کبودی لب‌ها و انگشتان [4].

۳. وارفارین: دارویی با بیشترین تداخل‌های خطرناک

برچسب FDA وارفارین (کومادین) یک هشدار جعبه‌ای دارد: این دارو می‌تواند خونریزی شدید یا کشنده ایجاد کند و داروها و تغییرات رژیم غذایی روی INR (آزمایش پایش اثر وارفارین) اثر می‌گذارند [6]. مهم‌ترین گروه‌های تداخل‌کننده طبق همین برچسب:

  • داروهای افزاینده خطر خونریزی: مسکن‌های ضدالتهاب (ایبوپروفن، ناپروکسن، دیکلوفناک، سلکوکسیب، مفنامیک اسید و…)، ضدپلاکت‌ها (آسپرین، کلوپیدوگرل) و ضدافسردگی‌های SSRI/SNRI (سیتالوپرام، فلوکستین، سرترالین، ونلافاکسین و…) [6]. MedlinePlus هم توصیه می‌کند بدون مشورت با پزشک، آسپرین یا NSAIDهایی مثل ایبوپروفن و ناپروکسن را همراه وارفارین شروع نکنید [7]. درباره این گروه در راهنمای داروهای NSAID بیشتر بخوانید.
  • داروهای تغییردهنده متابولیسم وارفارین: در برچسب، داروهایی مثل آمیودارون، فلوکونازول، مترونیدازول، کوتریموکسازول، سیپروفلوکساسین، کلاریترومایسین و اریترومایسین جزو مهارکننده‌های آنزیم‌های کبدی آمده‌اند که می‌توانند اثر وارفارین را زیاد کنند و INR را بالا ببرند. داروهایی مثل ریفامپین و کاربامازپین هم می‌توانند اثر آن را کم کنند [6].
  • آنتی‌بیوتیک‌ها و ضدقارچ‌ها: به گفته برچسب، تغییر INR با این داروها گزارش شده است. پس هنگام شروع یا قطع هر آنتی‌بیوتیک یا ضدقارچ، INR باید با دقت پایش شود [6].
  • گیاهان و غذا: سیر و جینکو ممکن است خودشان خونریزی ایجاد کنند. کوآنزیم Q10، علف چای و جین‌سنگ ممکن است اثر وارفارین را کم کنند [6]. MedlinePlus توصیه می‌کند مقدار ویتامین K در رژیم غذایی هفته‌به‌هفته ثابت بماند و درباره گریپ‌فروت و الکل با پزشک مشورت شود [7].

MedlinePlus می‌گوید خطر خونریزی با وارفارین در افراد بالای ۶۵ سال بیشتر است [7].

۴. داروهای MAOI: حساس‌ترین گروه از نظر تداخل

داروهای مهارکننده مونوآمین‌اکسیداز (MAOI) مثل فنلزین، ضدافسردگی‌های قدیمی‌تری هستند. طبق برچسب FDA فنلزین (Nardil) [9]:

  • با ضدافسردگی‌های سروتونرژیک (فلوکستین، فلووکسامین، پاروکستین، سرترالین، سیتالوپرام، ونلافاکسین) واکنش‌های جدی گزارش شده است، شامل تب بالا، سفتی عضلات، پرش‌های عضلانی و مرگ. به همین دلیل مصرف همزمان آن‌ها منع شده است.
  • با مپریدین (پتیدین) حتی یک دوز منفرد با بی‌قراری، تشنج، هذیان، تب بسیار بالا، کلاپس گردش خون، کما و مرگ همراه بوده است. این ترکیب منع مصرف دارد. مصرف همزمان با دکسترومتورفان (ماده رایج شربت‌های ضدسرفه) هم ممنوع است.
  • با داروهای محرک (آمفتامین‌ها، متیل‌فنیدیت و…)، ضداحتقان‌های بینی و داروهای سرماخوردگی و غذاهای پرتیرامین، خطر «بحران فشار خون» وجود دارد و این بحران گاهی کشنده بوده است.
  • غذاهایی که طبق برچسب باید تا دو هفته پس از قطع دارو هم کنار گذاشته شوند: پنیرها (به‌جز پنیر کاتیج و خامه‌ای)، ماست، ماهی شور یا ترشی‌شده، جگر، سوسیس خشک و سالامی، پوسته باقلا، کلم ترش، آبجو و شراب (حتی نوع بدون الکل یا کم‌الکل)، عصاره مخمر و گوشت، مقدار زیاد شکلات و کافئین، و هر غذای پروتئینی فاسد یا کهنه‌شده [9]. MedlinePlus هم فهرست مشابهی از منابع تیرامین دارد و توصیه می‌کند فهرست دقیق را از پزشک یا متخصص تغذیه بگیرید [10].
  • علائم بحران فشار خون طبق برچسب: سردرد پس‌سر که ممکن است به جلوی سر برسد، تپش قلب، سفتی یا درد گردن، تهوع و استفراغ، تعریق، گشاد شدن مردمک و حساسیت به نور [9].

۵. سندرم سروتونین: ترامادول، تریپتان‌ها و ضدافسردگی‌ها

سندرم سروتونین وقتی رخ می‌دهد که دو یا چند دارو که روی سطح سروتونین اثر دارند با هم مصرف شوند. مثال‌ها: تریپتان‌های ضدمیگرن (سوماتریپتان، ریزاتریپتان و…) همراه با SSRIها (سیتالوپرام، اسیتالوپرام، فلوکستین، پاروکستین، سرترالین) یا SNRIها (دولوکستین، ونلافاکسین و…)، و MAOIها همراه با مپریدین، فنتانیل یا دکسترومتورفان [8]. MedlinePlus می‌گوید علائم در عرض چند دقیقه تا چند ساعت شروع می‌شود و بدون درمان می‌تواند کشنده باشد [8].

برچسب FDA ترامادول هم تصریح می‌کند که سندرم سروتونین، که «بالقوه تهدیدکننده حیات» است، به‌خصوص با مصرف همزمان این داروها گزارش شده است: SSRI، SNRI، ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای، تریپتان‌ها، میرتازاپین، ترازودون و MAOIها (از جمله لینزولید و متیلن بلو وریدی) [3]. خطر تشنج با ترامادول هم در کنار MAOIها و داروهای کاهنده آستانه تشنج بیشتر می‌شود [3]. درباره SSRIها مقاله داروهای ضدافسردگی SSRI را ببینید.

این دارو را خودسرانه قطع نکنید. MedlinePlus تأکید می‌کند نگرانی را اول با پزشک در میان بگذارید [8].

۶. سیمواستاتین + برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، ضدقارچ‌ها و گریپ‌فروت

طبق برچسب FDA سیمواستاتین (Zocor)، مصرف همزمان این دارو با مهارکننده‌های قوی آنزیم CYP3A4 منع شده است. این مهارکننده‌ها شامل ایتراکونازول، کتوکونازول، پوزاکونازول، اریترومایسین، کلاریترومایسین، تلیترومایسین، مهارکننده‌های پروتئاز HIV و نفازودون هستند. جمفیبروزیل، سیکلوسپورین و دانازول هم همین منع را دارند. دلیل این است که سطح دارو بالا می‌رود و خطر آسیب عضلانی (میوپاتی) و رابدومیولیز زیاد می‌شود. رابدومیولیز گاهی با نارسایی حاد کلیه همراه است و موارد نادر مرگ هم گزارش شده است [12]. همین برچسب می‌گوید از مصرف مقدار زیاد آب گریپ‌فروت (بیش از یک کوارت در روز، یعنی حدود ۰٫۹۵ لیتر) همراه سیمواستاتین باید پرهیز شود [12].

FDA توضیح می‌دهد که آب گریپ‌فروت آنزیم CYP3A4 روده را مهار می‌کند و مقدار دارو در خون بیش از حد بالا می‌رود. از نمونه داروهای متأثر، این‌ها را نام برده است: برخی استاتین‌ها (سیمواستاتین، آتورواستاتین)، نیفدیپین، سیکلوسپورین، آمیودارون و بوسپیرون. پرتقال سویل، پوملو و تانجلو هم اثر مشابهی دارند [13]. در مقابل، گریپ‌فروت جذب فکسوفنادین (یک آنتی‌هیستامین) را کم می‌کند و آن را کم‌اثر می‌کند [13]. درباره این داروها مقاله استاتین‌ها را بخوانید.

۷. کلوپیدوگرل (پلاویکس) + امپرازول

کلوپیدوگرل برای فعال شدن به آنزیم کبدی CYP2C19 نیاز دارد. برچسب FDA پلاویکس صریحاً می‌گوید از مصرف همزمان آن با امپرازول یا ازومپرازول پرهیز شود. نکته مهم این است که امپرازول اثر ضدپلاکتی کلوپیدوگرل را چه همزمان و چه با ۱۲ ساعت فاصله به‌طور قابل‌توجهی کم کرده است. طبق برچسب، دکس‌لانزوپرازول، لانزوپرازول و پنتوپرازول اثر کمتری داشته‌اند [14]. همین برچسب هشدار می‌دهد که مصرف کلوپیدوگرل با NSAIDها خطر خونریزی گوارشی را بالا می‌برد و با وارفارین یا SSRI/SNRI هم خطر خونریزی بیشتر می‌شود [14]. انتخاب یا تعویض داروی معده فقط با نظر پزشک انجام شود. مقاله امپرازول و داروهای PPI را هم ببینید.

۸. سیلدنافیل (ویاگرا) + نیترات‌های قلبی

برچسب FDA ویاگرا می‌گوید سیلدنافیل اثر افت فشار نیترات‌ها را تشدید می‌کند. به همین دلیل مصرف آن در کسانی که به هر شکل نیترات یا نیتریت آلی مصرف می‌کنند منع شده است. مصرف همزمان با محرک‌های گوانیلات سیکلاز مثل ریوسیگوات هم منع دارد [15]. MedlinePlus نمونه نیترات‌ها را نیتروگلیسیرین، ایزوسورباید دی‌نیترات و ایزوسورباید مونونیترات ذکر کرده و «پاپرز» (آمیل نیتریت و بوتیل نیترات) را هم در همین فهرست آورده است [16]. به گفته NHS، مصرف سیلدنافیل همراه پاپرز یا مواد غیرقانونی مثل آمفتامین، اکستازی و کوکائین خطر عوارض جدی را بالا می‌برد [17]. NHS به مصرف‌کنندگان قرص نیتروگلیسیرین زیرزبانی (GTN) هم توصیه می‌کند اگر هر داروی اختلال نعوظ (سیلدنافیل، تادالافیل، وردنافیل، آوانافیل) مصرف می‌کنند، به پزشک یا داروساز اطلاع دهند [18].

۹. داروهای فشار خون + اسپیرونولاکتون یا پتاسیم

MedlinePlus داروهای مهارکننده ACE، مسدودکننده‌های گیرنده آنژیوتانسین (ARB) و اسپیرونولاکتون را از علل دارویی رایج بالا رفتن پتاسیم خون می‌داند. مکمل پتاسیم و نمک‌های جایگزین هم این خطر را بیشتر می‌کنند. عوارض آن ممکن است شامل بی‌نظمی ضربان قلب و حتی ایست قلبی باشد [19]. MedlinePlus به مصرف‌کنندگان لیزینوپریل توصیه می‌کند مصرف مکمل پتاسیم را به پزشک بگویند و پیش از استفاده از نمک‌های جایگزینِ پتاسیم‌دار با او مشورت کنند [20].

۱۰. لیتیوم + مسکن‌ها و ادرارآورها

NHS می‌گوید این داروها ممکن است سطح لیتیوم خون را تغییر دهند [21]:

  • مسکن‌های NSAID (آسپرین، ایبوپروفن، سلکوکسیب، دیکلوفناک)
  • ادرارآورها (فوروزماید، بندروفلومتیازید)
  • مهارکننده‌های ACE (انالاپریل، لیزینوپریل، رامیپریل)
  • برخی ضدافسردگی‌ها
  • برخی آنتی‌بیوتیک‌ها (مترونیدازول، کوتریموکسازول، تری‌متوپریم)
  • داروهای صرع (کاربامازپین، فنی‌توئین)

نشانه‌های زیاد شدن لیتیوم در خون طبق NHS [22]:

  • تهوع و اسهال و دل‌درد
  • تاری دید
  • تشنگی و ادرار زیاد
  • گیجی
  • لرزش و ضعف یا پرش عضلات
  • اختلال در صحبت کردن

در این حالت NHS مراجعه فوری به اورژانس را توصیه می‌کند [22].

۱۱. دیگوکسین + وراپامیل، آمیودارون یا کلاریترومایسین

دیگوکسین «پنجره درمانی باریک» دارد، یعنی فاصله دوز مؤثر و دوز سمی کم است. برچسب FDA می‌گوید هنگام شروع، تغییر یا قطع داروهای تداخل‌کننده، سطح خونی دیگوکسین و علائم مسمومیت باید بیشتر پایش شود [23]. طبق جدول همین برچسب، با آمیودارون غلظت سرمی دیگوکسین حدود ۷۰٪، با وراپامیل ۵۰ تا ۷۵٪، با اریترومایسین حدود ۱۰۰٪ و با ایتراکونازول حدود ۸۰٪ بالا رفته است. با کلاریترومایسین هم سطح زیر منحنی (AUC) حدود ۷۰٪ افزایش داشته است [23]. علائم مسمومیت با دیگوکسین شامل بی‌اشتهایی، تهوع، استفراغ، تغییرات بینایی و انواع آریتمی قلبی است [23].

۱۲. الکل + مترونیدازول، متفورمین و استامینوفن

  • مترونیدازول: NHS توصیه می‌کند در طول درمان و تا ۲ روز پس از پایان آن الکل مصرف نشود. علائم احتمالی تهوع و استفراغ، دل‌درد، گرگرفتگی، تپش قلب و سردرد است [24]. NHS وارفارین، لیتیوم و دی‌سولفیرام را هم از داروهای تداخل‌کننده با مترونیدازول نام برده است [25]. جزئیات بیشتر در مقاله قرص مترونیدازول آمده است.
  • متفورمین: MedlinePlus می‌گوید نوشیدن الکل خطر اسیدوز لاکتیک را زیاد می‌کند یا ممکن است قند خون را پایین بیاورد [26].
  • استامینوفن: MedlinePlus توصیه می‌کند کسی که روزانه سه نوشیدنی الکلی یا بیشتر مصرف می‌کند استامینوفن نخورد [28]. NIAAA ترکیب الکل و استامینوفن را با آسیب کبدی مرتبط می‌داند [5].
  • مسکن‌های NSAID: طبق NIAAA، مصرف آن‌ها همراه الکل با زخم، خونریزی معده و آسیب کبدی مرتبط است [5].

۱۳. علف چای (گل راعی): «گیاهی» یعنی بی‌خطر نیست

مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا (NCCIH) می‌گوید علف چای ممکن است اثر این داروها را کم کند [27]:

  • قرص‌های ضدبارداری
  • وارفارین
  • سیکلوسپورین (داروی ضدرد پیوند)
  • برخی داروهای HIV (مثل ایندیناویر و نویراپین)
  • برخی داروهای قلبی (دیگوکسین، ایوابرادین)
  • برخی داروهای سرطان

مصرف علف چای همراه برخی ضدافسردگی‌ها هم ممکن است عوارض جدی سروتونینی ایجاد کند [27]. به گفته NCCIH، این تداخل‌ها می‌توانند اثر داروهای نجات‌بخش را ضعیف کنند [27].

موارد دیگر: NHS فهرست بلندی از داروهایی دارد که روی متوتروکسات اثر می‌گذارند، از جمله NSAIDها، داروهای سرماخوردگی، کوتریموکسازول و تری‌متوپریم [32]. کسی که متوتروکسات مصرف می‌کند باید پیش از هر داروی جدید با پزشک یا داروساز مشورت کند.

علائم تداخل دارویی چیست؟

تداخل دارویی علامت ثابتی ندارد. علائم به نوع تداخل بستگی دارد. جدول زیر نشانه‌هایی را آورده که منابع رسمی برای هر گروه ذکر کرده‌اند:

نوع خطر نشانه‌های هشدار منبع
سرکوب تنفس (افیونی + بنزودیازپین، الکل، گاباپنتینوئید) خواب‌آلودگی شدید، گیجی، تنفس کند و سطحی یا سخت، پاسخ ندادن، کبودی لب‌ها [2][4]
خونریزی (وارفارین، ضدپلاکت، NSAID) خون‌دماغ، خونریزی لثه، سرفه یا استفراغ خونی، کبودی آسان، ادرار صورتی یا قرمز یا قهوه‌ای تیره، مدفوع قرمز یا سیاه قیری [7]
سندرم سروتونین بی‌قراری، حرکات غیرعادی چشم، اسهال، تپش قلب، توهم، تب، عدم هماهنگی، تهوع و استفراغ، رفلکس‌های تشدیدشده، تغییر سریع فشار خون [8]
بحران فشار خون (MAOI) سردرد شدید پس‌سر، تپش قلب، سفتی گردن، تهوع و استفراغ، تعریق، گشادی مردمک، حساسیت به نور [9]
پتاسیم بالا درد قفسه سینه، تنگی نفس، تهوع، تپش یا بی‌نظمی قلب، نبض کند و ضعیف، کلاپس ناگهانی [19]
مسمومیت با دیگوکسین بی‌اشتهایی، تهوع، استفراغ، تغییر بینایی، آریتمی [23]
مسمومیت با لیتیوم تهوع و اسهال، تاری دید، تشنگی، گیجی، لرزش و پرش عضلات، اختلال گفتار [22]
اسیدوز لاکتیک (متفورمین) خستگی و ضعف شدید، تهوع و استفراغ، دل‌درد، تنفس عمیق و تند، سرگیجه، ضربان تند یا کند، درد عضلانی، احساس سرما [26]

فاصله زمانی تداخل دارویی؛ آیا چند ساعت فاصله کافی است؟

پاسخ کوتاه این است: «تداخل دارویی یعنی چند ساعت؟» جواب ثابتی ندارد و به نوع تداخل بستگی دارد.

  • تداخل‌هایی که با فاصله گذاشتن کم می‌شوند. این‌ها معمولاً به جذب دارو در روده مربوط‌اند:
  • سیپروفلوکساسین: MedlinePlus می‌گوید آنتی‌اسیدها یا مولتی‌ویتامین‌های حاوی کلسیم، منیزیم، آلومینیوم، روی یا آهن، و سوکرالفیت را دست‌کم ۶ ساعت قبل یا ۲ ساعت بعد از سیپروفلوکساسین مصرف کنید. سیپروفلوکساسین را هم تنها با لبنیات یا آب‌میوه غنی‌شده با کلسیم نخورید [29].
  • لووتیروکسین: مکمل کلسیم یا آهن دست‌کم ۴ ساعت قبل یا بعد از لووتیروکسین مصرف شود [30].
  • تداخل‌هایی که فاصله چندساعته برایشان بی‌اثر است:
  • کلوپیدوگرل و امپرازول: اثر ضدپلاکتی حتی با ۱۲ ساعت فاصله هم کاهش یافته است [14].
  • MAOI و ضدافسردگی‌ها: بین قطع MAOI و شروع SSRI (یا برعکس) دست‌کم ۱۴ روز فاصله لازم است. برای شروع MAOI پس از قطع فلوکستین دست‌کم ۵ هفته فاصله لازم است [9][11]. MedlinePlus می‌گوید فنلزین ممکن است تا چند هفته پس از قطع در بدن بماند [10].
  • مترونیدازول و الکل: الکل تا ۲ روز پس از آخرین دوز هم ممنوع است [24].
  • افیونی + بنزودیازپین، وارفارین + NSAID و سیمواستاتین + کلاریترومایسین: این‌ها تداخل‌های «اثری» یا «متابولیک» هستند. در منابع بالا راه‌حل آن‌ها فاصله گذاشتن نیست، بلکه تصمیم پزشک است: پرهیز، انتخاب داروی جایگزین یا پایش دقیق [3][6][12].

برای اینکه بدانید داروهای شما باید چقدر فاصله داشته باشند، برگه راهنمای دارو (بروشور) را بخوانید و از داروساز بپرسید.

تداخلات دارویی خطرناک در کودکان و سالمندان

کودکان:

  • ترامادول برای همه کودکان زیر ۱۲ سال منع مصرف دارد [3]. MedlinePlus هشدار می‌دهد ترامادول ممکن است به دیگرانی که داروی شما را می‌خورند، به‌خصوص کودکان، آسیب بزند یا باعث مرگ شود [31].
  • فرآورده‌های ترکیبی سرفه و سرماخوردگی حاوی استامینوفن نباید به کودکان زیر ۲ سال داده شوند. در کودکان ۲ تا ۱۱ سال هم فقط با احتیاط و طبق برچسب مصرف شوند [28].
  • در یک زمان بیش از یک فرآورده حاوی استامینوفن به کودک ندهید [28]. داروهای بدون نسخه مختلف ممکن است ماده مؤثر یکسانی داشته باشند [1]. راهنمای مصرف ایمن داروهای بدون نسخه را هم بخوانید.

سالمندان:

  • NIAAA می‌گوید با افزایش سن، بدن الکل را کندتر تجزیه می‌کند و سالمندان اغلب چند دارو همزمان مصرف می‌کنند [5].
  • FDA سالمندی را یکی از عوامل خطر مشکلات تنفسی با گاباپنتین و پره‌گابالین می‌داند [4].
  • MedlinePlus می‌گوید ترامادول ممکن است برای افراد ۶۵ سال و بالاتر توصیه نشود [31].
  • خطر خونریزی با وارفارین بالای ۶۵ سال بیشتر است [7].

چه زمانی به پزشک یا اورژانس مراجعه کنیم؟

فوراً با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید اگر:

  • تنفس کند، سطحی یا سخت شده، لب‌ها کبود شده یا فرد بیدار نمی‌شود [2][4].
  • پس از اضافه شدن یک داروی جدید، تب، بی‌قراری شدید، لرزش، تعریق و تپش قلب پیدا شده است (احتمال سندرم سروتونین) [8].
  • فرد MAOI مصرف می‌کند و سردرد شدید ناگهانی، سفتی گردن یا درد قفسه سینه دارد [9].
  • استفراغ خونی، مدفوع سیاه یا خونریزی غیرعادی دیده می‌شود، به‌خصوص در مصرف‌کنندگان وارفارین یا ضدپلاکت‌ها [7].
  • علائم مسمومیت با لیتیوم یا اسیدوز لاکتیک ظاهر شده است [22][26].

در این موارد در اولین فرصت با پزشک یا داروساز تماس بگیرید:

  • پزشک دیگری برایتان داروی جدید نوشته است.
  • آنتی‌بیوتیک یا ضدقارچ را همراه وارفارین شروع یا قطع کرده‌اید [6].
  • می‌خواهید مکمل گیاهی مثل علف چای، سیر یا جینکو را شروع کنید [6][27].

درمان خانگی برای تداخل دارویی وجود ندارد. «از بین بردن تداخل» یعنی پزشک درباره ادامه، تغییر یا پایش داروها تصمیم بگیرد. به هیچ عنوان خودسرانه دارویی را قطع یا اضافه نکنید.

چطور از تداخل دارویی پیشگیری کنیم؟

  1. فهرست کامل داروها را همراه داشته باشید. همه داروهای نسخه‌ای و بدون نسخه، ویتامین‌ها، مکمل‌ها و گیاهان دارویی را در هر ویزیت به پزشک و داروساز بگویید [1][10].
  2. برچسب و بروشور دارو را هر بار بخوانید و بروشور داروهای نسخه‌ای را از داروخانه بخواهید [1].
  3. ماده مؤثر را چک کنید، نه فقط اسم تجاری را. مثلاً ممکن است استامینوفن هم در قرص مسکن باشد و هم در داروی سرماخوردگی [1][28]. درباره داروهای سرماخوردگی هم بخوانید.
  4. درباره غذا و نوشیدنی بپرسید: گریپ‌فروت، الکل و غذاهای پرتیرامین از مهم‌ترین‌ها هستند [1][9][13].
  5. ابزارهای آنلاین بررسی تداخل برای یک بررسی اولیه مفیدند، ولی جای مشاوره با داروساز را نمی‌گیرند. این ابزارها از بیماری‌های زمینه‌ای، دوز داروها و سن شما خبر ندارند. تداخل دارو با بیماری هم نوعی تداخل است [1].
  6. دارو را بدون مشورت قطع یا جایگزین نکنید. حتی داروهایی که تداخل دارند گاهی با پایش دقیق و به تشخیص پزشک با هم تجویز می‌شوند [6][23].

مشاوره با داروساز در طبیب‌یاب: اگر چند دارو همزمان مصرف می‌کنید، پیش از شروع داروی جدید با داروساز مشورت کنید. فهرست داروسازان و رزرو نوبت در طبیب‌یاب. برای پیدا کردن داروخانه در شیراز، فهرست داروخانه‌های شیراز را ببینید.

سؤالات متداول

تداخل دارویی یعنی چه؟

یعنی یک دارو، غذا، نوشیدنی یا بیماری روی اثر داروی دیگر اثر بگذارد. در نتیجه دارو ممکن است کم‌اثر شود، عارضه غیرمنتظره بدهد یا اثرش بیش از حد زیاد شود [1].

خطرناک‌ترین تداخل دارویی کدام است؟

از جدی‌ترین ترکیب‌هایی که هشدار رسمی دارند:

  • افیونی‌ها (مثل ترامادول) همراه با بنزودیازپین‌ها (مثل آلپرازولام) یا الکل، که خطر سرکوب تنفس، کما و مرگ دارد [2][3]
  • MAOIها همراه با SSRIها، مپریدین یا دکسترومتورفان [9]
  • سیلدنافیل همراه با نیترات‌ها [15]
  • سیمواستاتین همراه با مهارکننده‌های قوی CYP3A4 [12]

تداخل دارویی یعنی چند ساعت فاصله؟

عدد ثابتی وجود ندارد. برای بعضی داروها مثل سیپروفلوکساسین و آنتی‌اسیدها چند ساعت فاصله کافی است [29]. برای بعضی دیگر، مثل MAOI و ضدافسردگی‌ها، هفته‌ها فاصله لازم است [9][11]. در بعضی موارد هم مثل کلوپیدوگرل و امپرازول فاصله اثری ندارد [14]. فاصله درست را از داروساز بپرسید.

علائم تداخل دارویی چیست؟

به نوع تداخل بستگی دارد. نمونه‌ها:

  • تنفس کند و خواب‌آلودگی شدید [2][4]
  • خونریزی و کبودی غیرعادی [7]
  • تب، بی‌قراری و لرزش (سندرم سروتونین) [8]
  • سردرد شدید و سفتی گردن (بحران فشار خون) [9]
  • تپش یا بی‌نظمی قلب [19][23]

آیا درمان خانگی برای تداخل دارویی وجود دارد؟

خیر. اگر علائم هشدار دارید با اورژانس تماس بگیرید. در غیر این صورت با پزشک یا داروساز مشورت کنید و دارویی را خودسرانه قطع نکنید.

آیا مکمل‌های گیاهی هم تداخل دارند؟

بله. علف چای ممکن است اثر قرص ضدبارداری، وارفارین و برخی داروهای قلبی و ضدرد پیوند را کم کند [27]. سیر و جینکو هم در کنار وارفارین ممکن است خطر خونریزی را بالا ببرند [6].

آیا سایت‌های بررسی تداخل دارویی آنلاین قابل اعتمادند؟

برای بررسی اولیه مفیدند، ولی شرایط فردی شما را نمی‌دانند. نتیجه را همیشه با داروساز یا پزشک چک کنید.

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای اطلاع‌رسانی عمومی است و فهرست کاملی از تداخلات دارویی نیست. جایگزین مشاوره پزشک یا داروساز هم نیست. هیچ دارویی را بدون مشورت با پزشک شروع، قطع یا جایگزین نکنید. در صورت بروز علائم هشدار، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

منابع

  1. FDA — Drug Interactions: What You Should Know. https://www.fda.gov/drugs/resources-drugs/drug-interactions-what-you-should-know
  2. FDA — FDA requiring Boxed Warning updated to improve safe use of benzodiazepine drug class (2020). https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-requiring-boxed-warning-updated-improve-safe-use-benzodiazepine-drug-class
  3. FDA — ULTRAM (tramadol) Prescribing Information, Revised 08/2017. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2017/020281s039lbl.pdf
  4. FDA — Gabapentin and Pregabalin: Drug Safety Communication – Serious Breathing Problems (2019). https://www.fda.gov/safety/medical-product-safety-information/neurontin-gralise-horizant-gabapentin-and-lyrica-lyrica-cr-pregabalin-drug-safety-communication
  5. NIAAA (NIH) — Harmful Interactions: Mixing Alcohol with Medicines. https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/harmful-interactions-mixing-alcohol-with-medicines
  6. FDA — COUMADIN (warfarin) Prescribing Information, Revised 08/2017. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2017/009218s118lbl.pdf
  7. MedlinePlus — Warfarin. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682277.html
  8. MedlinePlus — Serotonin syndrome. https://medlineplus.gov/ency/article/007272.htm
  9. FDA — NARDIL (phenelzine) Prescribing Information, Revised 05/2007. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2007/011909s038lbl.pdf
  10. MedlinePlus — Phenelzine. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682089.html
  11. MedlinePlus — Fluoxetine. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a689006.html
  12. FDA — ZOCOR (simvastatin) Prescribing Information, Revised 10/2011. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2011/019766s083lbl.pdf
  13. FDA — Grapefruit Juice and Some Drugs Don’t Mix. https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/grapefruit-juice-and-some-drugs-dont-mix
  14. FDA — PLAVIX (clopidogrel) Prescribing Information, Revised 09/2022. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2022/020839s078lbl.pdf
  15. FDA — VIAGRA (sildenafil) Prescribing Information, Revised 08/2017. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2017/020895s049lbl.pdf
  16. MedlinePlus — Sildenafil. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a699015.html
  17. NHS — Sildenafil (Viagra). https://www.nhs.uk/medicines/sildenafil-viagra/
  18. NHS — Taking glyceryl trinitrate (GTN) with other medicines and herbal supplements. https://www.nhs.uk/medicines/glyceryl-trinitrate-gtn/taking-glyceryl-trinitrate-gtn-with-other-medicines-and-herbal-supplements/
  19. MedlinePlus — High potassium level (hyperkalemia). https://medlineplus.gov/ency/article/001179.htm
  20. MedlinePlus — Lisinopril. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a692051.html
  21. NHS — Taking lithium with other medicines and herbal supplements. https://www.nhs.uk/medicines/lithium/taking-lithium-with-other-medicines-and-herbal-supplements/
  22. NHS — Side effects of lithium. https://www.nhs.uk/medicines/lithium/side-effects-of-lithium/
  23. FDA — LANOXIN (digoxin) Prescribing Information, Revised 12/2016. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2016/020405s013lbl.pdf
  24. NHS — Common questions about metronidazole. https://www.nhs.uk/medicines/metronidazole/common-questions-about-metronidazole/
  25. NHS — Taking metronidazole with other medicines and herbal supplements. https://www.nhs.uk/medicines/metronidazole/taking-metronidazole-with-other-medicines-and-herbal-supplements/
  26. MedlinePlus — Metformin. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a696005.html
  27. NCCIH (NIH) — St. John’s Wort. https://www.nccih.nih.gov/health/st-johns-wort
  28. MedlinePlus — Acetaminophen. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a681004.html
  29. MedlinePlus — Ciprofloxacin. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a688016.html
  30. MedlinePlus — Levothyroxine. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682461.html
  31. MedlinePlus — Tramadol. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a695011.html
  32. NHS — Taking methotrexate with other medicines and herbal supplements. https://www.nhs.uk/medicines/methotrexate/taking-methotrexate-with-other-medicines-and-herbal-supplements/
سینا ابراهیمی

سینا ابراهیمی

من سینا ابراهیمی، متولد ۱۳۶۸ و دارای مدرک کارشناسی ارشد داروشناسی هستم و بیش از ۱۰ سال در زمینه پژوهش و نگارش مقالات تخصصی دارویی فعالیت کرده‌ام. علاقه‌مند به بررسی آخرین دستاوردهای دارویی، معرفی داروها و آگاهی‌بخشی علمی در حوزه سلامت هستم و مقالات متعددی در این زمینه منتشر کرده‌ام.

مشاهده همه‌ی مطالب نویسنده

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پزشکان با این تخصص