پاهایتان را هر روز می‌شویید، ولی تا کفش را درمی‌آورید بوی تند و آزاردهنده‌ای بلند می‌شود؟ یا شاید روی پاشنه و جلوی کف پایتان سوراخ‌های ریز و کم‌عمقی دیده‌اید که وقتی پا خیس است بیشتر به چشم می‌آیند؟ بیشتر وقت‌ها این بو از تجزیه‌ی عرق به‌دست باکتری‌های پوست است و حفره‌های ریز کف پا ممکن است نشانه‌ی یک عفونت باکتریایی سطحی به نام کراتولیز حفره‌ای باشند که درمان مشخصی دارد [1][6][7].
خلاصه در یک نگاه
- علت اصلی بوی بد پا: باکتری‌های پوست و داخل کفش، عرق را تجزیه می‌کنند و ترکیبات بودار، از جمله اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر مثل اسید ایزووالریک، می‌سازند [7][9][10].
- کراتولیز حفره‌ای: عفونت باکتریایی سطحی کف پا با حفره‌های ریز (حدود ۱ تا ۳ میلی‌متر) روی پاشنه و جلوی کف پا، بوی بسیار تند، تعریق و گاهی لزج شدن پوست [1].
- درمان کراتولیز: آنتی‌بیوتیک موضعی (مثل کلیندامایسین، اریترومایسین، موپیروسین یا فوزیدیک اسید) یا بنزوئیل پراکسید به تجویز پزشک، همراه با خشک نگه داشتن پا و ضدتعریق؛ معمولاً در ۲ تا ۴ هفته بهتر می‌شود [1][2][3].
- مراقبت روزانه: شستن روزانه، خشک کردن کامل (حتی بین انگشتان)، جوراب و کفش تمیز و قابل تنفس، یک جفت کفش را دو روز پشت سر هم نپوشیدن، و پودر پا یا ضدتعریق [6][7].
- جوش شیرین و چای کیسه‌ای: در منابع معتبری که بررسی کردیم، شاهدی برای آن‌ها پیدا نشد [6][7][8].
- به پزشک مراجعه کنید اگر بو با مراقبت درست بهتر نشد، کف پا حفره‌دار است، تعریق شدید دارید، نشانه‌ی عفونت قارچی دیده می‌شود یا دیابت دارید [6][7][13][16].
بوی بد پا از کجا می‌آید؟
پا جای پرعرقی است: کلیولند کلینیک می‌گوید هر پا به‌طور متوسط بیش از ۲۵۰ هزار غده‌ی عرق دارد [7] و غدد عرق اکرین بیشتر از هر جای دیگر در کف دست و کف پا متمرکزند [12]. عرق اکرین به‌خودی‌خود معمولاً بی‌بوست [11]؛ بو وقتی ایجاد می‌شود که باکتری‌های روی پوست و داخل کفش آن را تجزیه کنند و فراورده‌ای اسیدی با بویی شبیه سرکه بسازند [7]. بوی پا ممکن است شبیه پنیر، کلم یا تخم‌مرغ گندیده هم توصیف شود [7].
در پژوهش‌های آزمایشگاهی، اسید ایزووالریک (یک اسید چرب کوتاه‌زنجیر) در همه‌ی افرادی که پای بدبو داشتند پیدا شد ولی در افراد بدون بوی پا دیده نشد [10]. پژوهش دیگری نشان داد این ماده وقتی ساخته می‌شود که باکتری استافیلوکوک اپیدرمیدیس، که به‌طور طبیعی روی پوست زندگی می‌کند، اسید آمینه‌ی لوسین موجود در عرق را تجزیه کند [9].
کفش بسته، تاریک، گرم و مرطوب بهترین محیط برای رشد باکتری و قارچ است؛ کفش‌های غیرقابل تنفس، جنس‌های مصنوعی و پوشیدن هر روزه‌ی یک جفت کفش این مشکل را بیشتر می‌کنند [7].
تفاوت غدد اکرین و آپوکرین (به‌طور خلاصه)
- غدد اکرین: در بیشتر سطح پوست پخش‌اند، در کف دست و پا بیشترین تعداد را دارند، برای تنظیم دما عرق می‌کنند و عرقشان معمولاً بی‌بوست [11][12]. بوی پا بیشتر به همین عرق و باکتری‌ها مربوط است [7][10].
- غدد آپوکرین: در زیر بغل، ناحیه‌ی تناسلی و مقعد و پستان قرار دارند و از بلوغ فعال می‌شوند؛ شایع‌ترین نوع بوی بد بدن در بزرگسالان از همین غدد است و معمولاً به زیر بغل یا ناحیه‌ی تناسلی و مقعد محدود می‌ماند [11].
اگر بیشتر نگران بوی زیر بغل یا بوی بد کشاله‌ی ران هستید، توضیح کامل‌تر نقش این دو نوع غده و راه‌های کنترل آن را در مقاله‌ی بوی بد عرق؛ علل زیستی و راه‌های کاهش آن بخوانید.
کراتولیز حفره‌ای چیست؟
کراتولیز حفره‌ای (Pitted Keratolysis) یک عفونت باکتریایی سطحی پوست است که با حفره‌های دهانه‌مانند و بوی بد مشخص می‌شود و بیشتر نواحی تحمل وزن در کف پا را درگیر می‌کند؛ درگیری کف دست نادر است [1]. باکتری‌هایی مثل گونه‌های کورینه‌باکتریوم، کیتوکوکوس سدنتاریوس (Kytococcus sedentarius)، درماتوفیلوس کنگولنسیس، اکتینومایسس و استرپتومایسس در آن نقش دارند [1][4].
این باکتری‌ها در محیط گرم و مرطوب زیاد می‌شوند و آنزیم‌هایی (پروتئاز) می‌سازند که لایه‌ی شاخی پوست (لایه‌ی سطحی کراتین) را می‌خورند و حفره ایجاد می‌کنند [1]. بوی بسیار تند این بیماری به ترکیبات گوگردی (تیول‌ها، سولفیدها و تیواسترها) نسبت داده می‌شود که همین باکتری‌ها تولید می‌کنند [1][2]. کلیولند کلینیک هم بوی کیتوکوکوس سدنتاریوس را گوگردی و شبیه تخم‌مرغ گندیده توصیف کرده است [7].
علائم: سوراخ سوراخ شدن کف پا
- حفره‌های ریز به قطر حدود ۱ تا ۳ میلی‌متر در لایه‌ی سطحی پوست، معمولاً در هر دو پا و بیشتر روی جلوی کف پا و پاشنه [1].
- حفره‌ها ممکن است به هم بپیوندند و فرورفتگی‌های نامنظم یا شیار بسازند؛ گاهی قهوه‌ای دیده می‌شوند و پا را «کثیف» نشان می‌دهند [1].
- حفره‌ها وقتی پا خیس است واضح‌ترند [1].
- تعریق زیاد، لزج شدن پوست و بوی بد پا از نشانه‌های همراه هستند [1].
- بسیاری از افراد علامت دیگری ندارند، ولی ممکن است خارش یا درد هنگام راه رفتن ایجاد شود [1].
در یک مطالعه روی ۴۰ دانشجوی نیروی دریایی مبتلا به کراتولیز حفره‌ای، بیشترین شکایت‌ها تعریق زیاد پا (95%)، خارش (87.5%)، درد پا (85%) و بوی بد (82%) بود [4]. این ارقام فقط مربوط به همان گروه کوچک است و قابل تعمیم به همه نیست.
علت و عوامل خطر کراتولیز حفره‌ای
- رطوبت طولانی کف پا: تعریق زیاد (هایپرهیدروز)، خیس ماندن مکرر پا در آب و کفش بسته در هوای گرم [1][2].
- کفش‌های بسته و نفوذناپذیر مثل چکمه‌ی لاستیکی یا کفش پلاستیکی، به‌ویژه برای مدت طولانی [1].
- شغل و فعالیت: ورزشکاران، نظامیان، کارگران صنعتی، معدنچیان، کشاورزان، ملوانان و ماهیگیران و کسانی که پایشان مدام خیس است [1][4].
- عوامل دیگر: دیابت، بهداشت ناکافی پا، هوای گرم و مرطوب، چاقی و ضعف سیستم ایمنی [1].
- جنس و سن: در مردان شایع‌تر است ولی در همه‌ی سنین دیده می‌شود [1].
تشخیص کراتولیز حفره‌ای
تشخیص معمولاً بالینی است؛ یعنی پزشک با دیدن شکل خاص حفره‌ها و بوی مشخص آن تشخیص می‌دهد [1][2]. چند نکته‌ی تکمیلی:
- لامپ وود (Wood’s lamp): برخی باکتری‌های عامل، اگر پا تازه شسته نشده باشد، زیر نور این لامپ فلورسانس نشان می‌دهند و ممکن است وسعت حفره‌ها بیشتر از آنچه در نور معمولی دیده می‌شود آشکار شود [2]. پزشک ممکن است زیر بغل و کشاله‌ی ران را هم برای عفونت‌های باکتریایی همراه (مثل اریتراسما) بررسی کند؛ اریتراسما زیر لامپ وود فلورسانس قرمز مرجانی دارد [1].
- تراشه‌ی پوست برای رد عفونت قارچی، و نمونه‌برداری (بیوپسی) فقط اگر تشخیص مطمئن نباشد؛ کشت باکتری به‌ندرت لازم است [1].
- درموسکوپی: در مطالعه‌ی بالا، درموسکوپ حفره‌ها را بهتر از معاینه با چشم غیرمسلح نشان داد [4].
تفاوت کراتولیز حفره‌ای با پای ورزشکار، کراتولیز اکسفولیاتیو و تعریق ساده
| وضعیت | علت | نشانه‌ی افتراقی |
|---|---|---|
| کراتولیز حفره‌ای | عفونت باکتریایی سطحی لایه‌ی شاخی [1] | حفره‌های ریز روی پاشنه و جلوی کف پا، بوی بسیار تند، تعریق [1][2] |
| پای ورزشکار (تینه‌آ پدیس) | عفونت قارچی [16] | لکه‌های سفید خارش‌دار بین انگشتان، پوسته، ترک یا تاول؛ بدون حفره و معمولاً با بوی کمتر از کراتولیز [2][16] |
| کراتولیز اکسفولیاتیو | ناشناخته؛ عفونی نیست [5] | پوسته‌ریزی کانونی بیشتر در کف دست (کمتر کف پا) که با تاول‌های ریز پر از هوا شروع می‌شود؛ آزمایش قارچ منفی است [5] |
| تعریق شدید ساده (هایپرهیدروز) | فعالیت زیاد غدد عرق [12] | پای همیشه خیس، بدون رشد باکتریایی و حفره‌ی کراتولیز [2] |
کراتولیز اکسفولیاتیو با وجود شباهت اسم، بیماری دیگری است: پوسته‌ریزی سطحی و کانونی که بیشتر در کف دست و کمتر در کف پا دیده می‌شود، علتش معلوم نیست، با آب، صابون و شوینده‌ها بدتر می‌شود و ممکن است در کسانی که کف دستشان زیاد عرق می‌کند شایع‌تر باشد [5]. برخلاف اگزمای دست، با کرم‌های کورتونی بهتر نمی‌شود [5]؛ پس تشخیص درست را به متخصص پوست بسپارید.
درمان کراتولیز حفره‌ای (کرم کراتولیز)
- آنتی‌بیوتیک موضعی: کلیندامایسین، اریترومایسین، موپیروسین یا فوزیدیک اسید [1][3]؛ دوره‌ی درمان معمولاً ۲ تا ۴ هفته است [1]. آنچه در جست‌وجوها «کرم کراتولیز» نامیده می‌شود معمولاً همین داروهای موضعی هستند و انتخاب نوع دارو با پزشک است [1].
- بنزوئیل پراکسید: ضدمیکروب است و به لایه‌برداری سطحی هم کمک می‌کند؛ به‌تنهایی یا همراه آنتی‌بیوتیک موضعی استفاده می‌شود [1][2].
- کنترل تعریق: خیسی ناشی از تعریق زیاد باید با ضدتعریق مؤثر کنترل شود [2]. مرور مطالعات نشان داد ترکیب داروی ضدمیکروب با اقداماتی مثل ضدتعریق بهترین نتیجه را داشته است، هرچند شواهد بیشتر از گزارش موردی و مطالعات کوچک است و اجماعی درباره‌ی بهترین روش وجود ندارد [3].
- آنتی‌بیوتیک خوراکی: فقط برای موارد مقاوم و به تصمیم پزشک [1]؛ شاهدی وجود ندارد که آنتی‌بیوتیک خوراکی به‌تنهایی کافی باشد [3].
- مدت بهبود: با درمان، بیماری اغلب در ۲ تا ۴ هفته برطرف می‌شود و پیش‌آگهی عالی است؛ بدون درمان ممکن است سال‌ها با دوره‌های بهبود و عود ادامه پیدا کند [1].
همه‌ی این داروها نسخه‌ای‌اند یا باید با نظر پزشک مصرف شوند؛ نوع دارو، طول درمان و نحوه‌ی مصرف را فقط پزشک تعیین می‌کند.
پیشگیری از برگشت کراتولیز حفره‌ای
- کفش اندازه و قابل تنفس بپوشید و پوشیدن طولانی کفش بسته و نفوذناپذیر را کم کنید [1][2].
- جوراب نخی و جاذب رطوبت بپوشید، آن را مرتب عوض کنید و جوراب‌ها را در آب داغ (حدود ۶۰ درجه) بشویید [1].
- پاها را روزی دو بار با صابون یا شوینده‌ی ضدعفونی‌کننده بشویید و کاملاً خشک کنید [1].
- ضدتعریق را به‌طور منظم روی پا بزنید و اگر تعریق شدید دارید، آن را درمان کنید [1].
- کفش مشترک نپوشید و هر روز کفی خشک بگذارید [1].
- مدت خیس ماندن پا در آب را کم کنید [2].
علت‌های دیگر بوی بد پا
- تعریق زیاد: هوای گرم، ورزش، ایستادن طولانی، اضافه‌وزن، تغییرات هورمونی، برخی داروها و هایپرهیدروز تعریق پا را بیشتر می‌کنند [6]. در هایپرهیدروز کف پا، پوست مستعد عفونت‌هایی مثل پای ورزشکار و کراتولیز حفره‌ای و بوی ناخوشایند است [12].
- پای ورزشکار (عفونت قارچی پا): معمولاً با لکه‌های سفید خارش‌دار بین انگشتان، پوسته‌ریزی، ترک یا تاول همراه است و در رختکن و دوش عمومی منتقل می‌شود [16]. کلیولند کلینیک بوی آن را ناخوشایند، پنیری یا مخمری توصیف کرده است [7]. درباره‌ی انواع عفونت قارچی پوست در مقاله‌ی قارچ پوستی چیست؟ بیشتر بخوانید. پای ورزشکار درمان‌نشده ممکن است به ناخن برسد و عفونت قارچی ناخن ایجاد کند [16]؛ برای تغییر رنگ ناخن پا مقاله‌ی علت زرد شدن ناخن دست و پا را ببینید.
- عفونت باکتریایی پوست بعد از تاول، ناخن فرورفته یا بریدگی [7].
- کفش و جوراب: کفش بسته و غیرقابل تنفس، جنس مصنوعی و پوشیدن هر روزه‌ی یک جفت کفش [7].
- داروها: برخی ضدافسردگی‌ها (سه‌حلقه‌ای‌ها و SSRIها)، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، برخی داروهای دیابت و کورتون‌ها ممکن است تعریق را بیشتر کنند [6][7]. اگر به عارضه‌ی دارو شک دارید، دارو را خودسرانه قطع نکنید و با پزشک صحبت کنید [7].
بوی بد پا نشانه چه بیماری است؟
بیشتر وقت‌ها بوی پا نشانه‌ی بیماری خاصی نیست و با مراقبت ساده بهتر می‌شود [6]. ولی کلیولند کلینیک چاقی، بیماری کلیه یا کبد، بیماری‌های تیروئید و دیابت را از وضعیت‌هایی می‌داند که می‌توانند در بوی پا نقش داشته باشند [7]. در دیابت، تعریق زیاد و آسیب عصبی که زخم‌های پا را پنهان می‌کند هم مطرح است و پاها باید مرتب بررسی شوند [7]؛ برای آشنایی بیشتر، راهنمای جامع دیابت را بخوانید. بیماری‌های متابولیک نادر هم می‌توانند بوی غیرعادی کل بدن ایجاد کنند، که با بوی موضعی پا فرق دارد [11].
بوی پا در زنان، مردان، کودکان و نوجوانان
- زنان: تغییرات هورمونی بلوغ، بارداری و یائسگی می‌تواند تعریق را بیشتر کند و به بوی پا دامن بزند [6][7]. سازوکار بو در زنان و مردان یکی است: عرق، باکتری و کفش بسته [7].
- مردان: کراتولیز حفره‌ای در مردان شایع‌تر است [1][4] و بوی بد بدن (برومهیدروز) هم در کل در مردان بیشتر دیده می‌شود [11]. کلیولند کلینیک سن و جنس را از عوامل مؤثر بر میزان تعریق می‌داند [7]. شغل‌هایی که پا را ساعت‌ها در کفش بسته نگه می‌دارند هم عامل خطرند [1][4].
- کودکان و نوجوانان: تغییرات هورمونی بلوغ تعریق را بیشتر می‌کند [6][7] و هایپرهیدروز اولیه تقریباً همیشه در کودکی یا نوجوانی شروع می‌شود [12]. کراتولیز حفره‌ای هم در همه‌ی سنین دیده می‌شود [1]. اصول مراقبت همان اصول بزرگسالان است. اگر برای کودک پودر استفاده می‌کنید، مراقب باشید پودر استنشاق نشود [15].
بوی بد کف دست و کشاله‌ی ران
کف دست هم مثل کف پا بیشترین تراکم غدد عرق اکرین را دارد [12]. بنابراین تعریق زیاد کف دست می‌تواند مشکل‌ساز باشد. کراتولیز حفره‌ای به‌ندرت کف دست را درگیر می‌کند [1] و پوسته‌ریزی کف دست ممکن است کراتولیز اکسفولیاتیو باشد [5]. بوی کشاله‌ی ران و زیر بغل بیشتر به غدد آپوکرین مربوط است [11]؛ جزئیات آن در مقاله‌ی بوی بد عرق آمده است.
راه‌های مستند کاهش بوی بد پا
این توصیه‌ها از NHS (سرویس سلامت ملی بریتانیا) و کلیولند کلینیک هستند [6][7][8]:
- پا را دست‌کم روزی یک بار بشویید، اگر می‌توانید با صابون ضدباکتری، و بین انگشتان را هم بسابید [6][8].
- پا را کاملاً خشک کنید، به‌ویژه بعد از حمام و شنا [8]؛ بین انگشتان را با ضربه‌های آرام خشک کنید و حوله‌ی پا را جدا نگه دارید [16].
- پوست سفت را با سوهان پا یا سنگ پا بگیرید و ناخن‌ها را کوتاه و تمیز نگه دارید [6][8].
- از پودر پا یا ضدتعریق استفاده کنید؛ طبق کلیولند کلینیک حتی ضدتعریق معمولی زیر بغل هم می‌تواند به کنترل رطوبت کمک کند [6][8].
- جوراب و کفش قابل تنفس (مثل نخ یا چرم) بپوشید [6][7].
- یک جفت جوراب یا کفش را دو روز پشت سر هم نپوشید؛ اگر هایپرهیدروز دارید، جوراب را دست‌کم روزی دو بار عوض کنید [6].
- بگذارید کفش کاملاً خشک شود، دو جفت کفش را به نوبت بپوشید و کفش تنگ نپوشید [6][7].
- کفی کفش را ضدعفونی کنید: کفی را درآورید، کمی اسپری ضدعفونی‌کننده‌ی الکلی بزنید و بگذارید کامل خشک شود [8].
- کفش و جوراب مشترک نپوشید و در باشگاه، استخر و سونا دمپایی بپوشید [7].
- اگر هایپرهیدروز دارید، الکل و غذای تند را کم کنید [6].
درمان خانگی بوی بد پا: جوش شیرین، سرکه و چای کیسه‌ای
در صفحه‌های NHS و کلیولند کلینیک درباره‌ی بوی پا که برای این مقاله بررسی شد، هیچ توصیه یا شاهدی برای جوش شیرین یا چای کیسه‌ای پیدا نشد [6][7][8]؛ پس نمی‌توانیم آن‌ها را توصیه کنیم. کلیولند کلینیک به نقل از یک متخصص پا، خیساندن پا در آب گرم با نمک اپسوم یا سرکه‌ی رقیق را به‌عنوان راهی خانگی برای کم کردن رطوبت و باکتری ذکر کرده است. این توصیه بر پایه‌ی نظر متخصص است، نه کارآزمایی بالینی. سرکه را روی زخم، خراش یا بریدگی یا اگر پوست را تحریک می‌کند نباید استفاده کرد [8]. همین منبع یادآوری می‌کند که پا همیشه کمی بو دارد و راه‌های خانگی معمولاً فقط شدت بو را کم می‌کنند [8].
پماد یا اسپری بوی بد پا
داروساز می‌تواند درباره‌ی صابون‌ها، پودرها و کرم‌های ضدباکتری، دئودورانت پا، کفی‌های دارویی و جوراب‌های ضدباکتری راهنمایی کند [6]. اگر علت عفونت قارچی باشد، کرم، اسپری یا پودر ضدقارچ لازم است و معمولاً چند هفته طول می‌کشد تا اثر کند [16]. اگر علت کراتولیز حفره‌ای باشد، به داروی ضدباکتری موضعی نیاز است که پزشک تجویز می‌کند [1]. پس «پماد رفع بوی بد پا» یک داروی واحد نیست و انتخاب درست به علت بستگی دارد.
درمان قطعی بوی بد پا وجود دارد؟
بوی معمولی پا را نمی‌توان کاملاً از بین برد، ولی با مراقبت درست معمولاً کم می‌شود [8]. وقتی علت مشخصی مثل کراتولیز حفره‌ای یا پای ورزشکار وجود دارد، باید همان علت درمان شود: کراتولیز حفره‌ای با درمان اغلب در ۲ تا ۴ هفته خوب می‌شود [1] و داروهای ضدقارچ پای ورزشکار معمولاً چند هفته طول می‌کشد تا اثر کنند [16].
درمان تعریق شدید پا (هایپرهیدروز کف پا)
اگر تعریق دست‌کم ۶ ماه ادامه داشته، هفته‌ای حداقل یک بار رخ می‌دهد، در کارهای روزانه اختلال ایجاد می‌کند، شب‌ها هم عرق می‌کنید، سابقه‌ی خانوادگی دارید یا برای بیماری دیگری دارو مصرف می‌کنید، NHS توصیه می‌کند به پزشک مراجعه کنید [13]. اگر علت مشخصی پیدا نشود و مراقبت‌های ساده کمکی نکنند، معمولاً متخصص پوست درمان را ادامه می‌دهد [13]. گزینه‌ها:
- ضدتعریق قوی‌تر: ضدتعریق‌ها نمک‌های آلومینیوم دارند [12][14]. ضدتعریق‌های بدون نسخه فقط برای تعریق خفیف مؤثرند [14] و پزشک ممکن است نوع قوی‌تر را پیشنهاد کند [6][13].
- یونتوفورز (Iontophoresis): پا در آب قرار می‌گیرد و جریان الکتریکی ضعیفی از آن عبور می‌کند [12][13]. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) این دستگاه را برای تعریق دست و پا تأیید کرده است [14].
- تزریق بوتولینوم توکسین: آکادمی پوست آمریکا آن را برای پا هم ذکر کرده و اثرش در پا حدود ۳ تا ۶ ماه است [14]. انجمن بین‌المللی هایپرهیدروز می‌گوید تزریق در پا ممکن است دردناک باشد و اثرش معمولاً حدود ۳ تا ۴ ماه می‌ماند [15]. درم‌نت آن را برای زیر بغل تأییدشده و برای نواحی دیگر خارج از اندیکاسیون رسمی می‌داند [12].
- داروهای خوراکی کاهنده‌ی تعریق با تجویز پزشک [13][14]. در سالمندان باید با احتیاط مصرف شوند [12].
- جراحی سمپاتکتومی برای تعریق پا توصیه نمی‌شود [15].
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
- بوی پا با مراقبت درست بهتر نشده یا زندگی روزمره‌تان را تحت تأثیر قرار داده است [6].
- روی کف پا حفره‌های ریز می‌بینید یا به کراتولیز حفره‌ای یا عفونت قارچی/باکتریایی شک دارید؛ زیاد صبر نکنید [7].
- عفونت قارچی با داروهای بدون نسخه بهتر نشده، درد زیاد دارید، پا یا ساق داغ، قرمز و دردناک شده یا عفونت به جای دیگری مثل دست رسیده است [16].
- دیابت یا ضعف سیستم ایمنی دارید [7][16].
- تعریق شما با معیارهای بالا جور درمی‌آید [13].
- فکر می‌کنید بو یا تعریق عارضه‌ی دارو است (دارو را خودسرانه قطع نکنید) [7].
مشاوره با طبیب‌یاب: اگر بوی پا با وجود مراقبت درست ادامه دارد، کف پایتان حفره‌های ریز دارد، تعریق شدید دارید یا نشانه‌های عفونت قارچی مثل خارش و پوسته‌ریزی بین انگشتان دیده می‌شود، به متخصص پوست مراجعه کنید. برای پیدا کردن متخصص و گرفتن نوبت، فهرست متخصصان پوست در طبیب‌یاب را ببینید.
پرسش‌های متداول
کراتولیز حفره‌ای چیست و چرا کف پا سوراخ سوراخ می‌شود؟
کراتولیز حفره‌ای عفونت باکتریایی سطحی کف پاست. باکتری‌هایی مثل کورینه‌باکتریوم و کیتوکوکوس سدنتاریوس در پوست گرم و مرطوب زیاد می‌شوند و با آنزیم‌هایشان لایه‌ی شاخی پوست را می‌خورند؛ نتیجه حفره‌های ریز ۱ تا ۳ میلی‌متری روی پاشنه و جلوی کف پاست که وقتی پا خیس است بیشتر دیده می‌شوند [1][4].
درمان کراتولیز حفره‌ای چقدر طول می‌کشد؟
با درمان مناسب (آنتی‌بیوتیک یا بنزوئیل پراکسید موضعی به تجویز پزشک، همراه با خشک نگه داشتن پا)، بیماری اغلب در ۲ تا ۴ هفته برطرف می‌شود. بدون درمان ممکن است سال‌ها با دوره‌های عود ادامه پیدا کند [1].
کرم کراتولیز حفره‌ای چیست؟
منظور معمولاً آنتی‌بیوتیک‌های موضعی مثل کلیندامایسین، اریترومایسین، موپیروسین یا فوزیدیک اسید یا فراورده‌های بنزوئیل پراکسید است [1][3]. انتخاب دارو و مدت مصرف را پزشک تعیین می‌کند. در کنار آن، کنترل تعریق با ضدتعریق هم بخشی از درمان است [2][3].
کراتولیز اکسفولیاتیو با کراتولیز حفره‌ای چه فرقی دارد؟
کراتولیز حفره‌ای عفونت باکتریایی کف پا با حفره و بوی تند است [1]. کراتولیز اکسفولیاتیو عفونت نیست، علتش ناشناخته است و به شکل پوسته‌ریزی کانونی، بیشتر در کف دست و کمتر در کف پا، دیده می‌شود که با تاول‌های ریز پر از هوا شروع می‌شود [5].
درمان قطعی بوی بد پا چیست؟
هیچ روشی بوی معمولی پا را کاملاً از بین نمی‌برد، ولی شست‌وشو و خشک کردن روزانه، جوراب و کفش مناسب و ضدتعریق معمولاً آن را کم می‌کند [6][8]. اگر علت، کراتولیز حفره‌ای، عفونت قارچی یا هایپرهیدروز باشد، درمان همان علت لازم است [1][13][16].
آیا جوش شیرین بوی بد پا را از بین می‌برد؟
در منابع معتبری که بررسی کردیم شاهدی برای جوش شیرین پیدا نشد [6][7][8]. کلیولند کلینیک از قول یک متخصص پا، خیساندن پا در آب با نمک اپسوم یا سرکه‌ی رقیق را ذکر کرده، که آن هم بر پایه‌ی نظر متخصص است و نباید روی پوست زخمی یا تحریک‌شده استفاده شود [8].
بوی بد پا نشانه چه بیماری است؟
بیشتر وقت‌ها نشانه‌ی بیماری خاصی نیست و به عرق، باکتری و کفش مربوط است [6][7]. ولی کراتولیز حفره‌ای، پای ورزشکار، هایپرهیدروز و وضعیت‌هایی مثل دیابت، چاقی، بیماری کلیه یا کبد و تیروئید و برخی داروها ممکن است در آن نقش داشته باشند [1][7]. اگر بو با مراقبت درست بهتر نشد، به پزشک مراجعه کنید [6].
علت بوی پای زنان چیست؟
سازوکار همان عرق و باکتری است، ولی تغییرات هورمونی بلوغ، بارداری و یائسگی می‌تواند تعریق را بیشتر کند [6][7]. کفش بسته و جنس‌های مصنوعی هم بو را بیشتر می‌کنند [7].
چرا بوی پای مردان بیشتر است؟
منابع بررسی‌شده می‌گویند کراتولیز حفره‌ای و بوی بد بدن در مردان شایع‌ترند [1][11]. سن و جنس روی میزان تعریق اثر دارد [7] و شغل‌هایی که پا را مدت طولانی در کفش بسته نگه می‌دارند هم عامل خطرند [1][4].
علت بوی بد پا در کودکان چیست؟
در کودکان هم علت اصلی عرق، باکتری و کفش بسته است [7]. تغییرات هورمونی بلوغ تعریق را بیشتر می‌کند [6][7]، هایپرهیدروز اولیه معمولاً در کودکی یا نوجوانی شروع می‌شود [12] و کراتولیز حفره‌ای در همه‌ی سنین دیده می‌شود [1]. اگر کف پای کودک حفره‌دار است یا بو با مراقبت بهتر نمی‌شود، او را نزد پزشک ببرید.
تفاوت غدد اکرین و آپوکرین چیست؟
غدد اکرین در بیشتر پوست هستند، در کف دست و پا بیشترین تراکم را دارند و عرق بی‌بو برای تنظیم دما می‌سازند. غدد آپوکرین در زیر بغل، ناحیه‌ی تناسلی و پستان‌اند و از بلوغ فعال می‌شوند [11][12]. توضیح کامل را در مقاله‌ی بوی بد عرق بخوانید.
سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان پزشک نیست. هیچ آنتی‌بیوتیک، کرم یا داروی ضدتعریقی را بدون تجویز پزشک شروع، قطع یا تغییر ندهید.
منابع
- DermNet. Pitted keratolysis. https://dermnetnz.org/topics/pitted-keratolysis
- Keenan WF Jr. Unpleasant Foot Odor and Skin Changes. American Family Physician. 2019;99(10):651-652. https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2019/0515/p651.html
- Bristow IR, Lee YL. Pitted keratolysis: a clinical review. Journal of the American Podiatric Medical Association. 2014;104(2):177-182. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24725039/
- Pattanaprichakul P, et al. The Correlations between Clinical Features, Dermoscopic and Histopathological Findings, and Treatment Outcomes of Patients with Pitted Keratolysis. BioMed Research International. 2021. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8560252/
- DermNet. Keratolysis exfoliativa. https://dermnetnz.org/topics/keratolysis-exfoliativa
- NHS. Smelly feet. https://www.nhs.uk/symptoms/smelly-feet/
- Cleveland Clinic Health Essentials. 7 Reasons Why Your Feet Smell Bad. https://health.clevelandclinic.org/why-feet-smell
- Cleveland Clinic Health Essentials. How To Stop Smelly Feet: 8 Remedies That Work. https://health.clevelandclinic.org/how-to-get-rid-of-smelly-feet
- Ara K, et al. Foot odor due to microbial metabolism and its control. Canadian Journal of Microbiology. 2006;52(4):357-364. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16699586/
- Kanda F, et al. Elucidation of chemical compounds responsible for foot malodour. British Journal of Dermatology. 1990;122(6):771-776. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2369557/
- DermNet. Bromhidrosis. https://dermnetnz.org/topics/bromhidrosis
- DermNet. Hyperhidrosis. https://dermnetnz.org/topics/hyperhidrosis
- NHS. Excessive sweating (hyperhidrosis). https://www.nhs.uk/conditions/excessive-sweating-hyperhidrosis/
- American Academy of Dermatology. Hyperhidrosis: Treatment. https://www.aad.org/public/diseases/a-z/hyperhidrosis-treatment
- International Hyperhidrosis Society. Sweaty Feet. https://www.sweathelp.org/where-do-you-sweat/sweaty-feet.html
- NHS. Athlete’s foot. https://www.nhs.uk/conditions/athletes-foot/
