اگزمای دست؛ علائم، علل و راه‌های کنترل

اگزمای دست (Hand Eczema) یا درماتیت دست، یکی از شایع‌ترین اختلالات پوستی است که پوست کف دست، پشت دست و انگشتان را درگیر می‌کند. بر اساس اطلاعات DermNet NZ، اگزمای دست حدود ۲۰ تا ۳۵ درصد از کل موارد درماتیت را تشکیل می‌دهد و به‌صورت مزمن حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از جمعیت را در طول زندگی درگیر می‌کند؛ این عارضه به‌ویژه در زنان جوان بزرگسال و افرادی با سابقهٔ اگزمای آتوپیک شایع‌تر است.

این وضعیت را نباید با یک مقالهٔ دیگر دربارهٔ «پوسته‌پوسته شدن پوست کنار ناخن» اشتباه گرفت؛ در آن مقاله فقط اشاره‌ای کوتاه به اگزمای دست به‌عنوان یکی از علل احتمالی شده بود، اما در این مقاله به‌طور اختصاصی و جامع دربارهٔ تعریف، انواع، علل و روش‌های علمی کنترل اگزمای دست پرداخته می‌شود.

اگزمای دست چیست؟

اگزمای دست یک اختلال پوستی التهابی حاد یا مزمن است که به دلایل متعدد ایجاد می‌شود و می‌تواند سطح پشتی و کف دست را درگیر کند. این بیماری واگیر نیست و در بسیاری از موارد ترکیبی از عوامل ژنتیکی، اختلال در سد دفاعی پوست و مواجهه با محرک‌های محیطی در بروز آن نقش دارد.

علائم اگزمای دست

علائم اگزمای دست بسته به مرحلهٔ بیماری (حاد یا مزمن) متفاوت است. طبق آکادمی پوست آمریکا (AAD)، اولین نشانه اغلب خشکی و پوسته‌پوسته شدن پوست است که ممکن است با موارد زیر همراه شود:

• قرمزی یا تیرگی پوست در نواحی درگیر
• خارش و احساس سوزش
• ترک‌های عمیق و دردناک، به‌ویژه در نواحی مفصلی انگشتان
• تاول‌های ریز و خارش‌دار (در نوع پومفولیکس)
• خون‌ریزی، ترشح و تشکیل دَلمه در موارد شدیدتر یا همراه با عفونت ثانویه

در فاز حاد بیماری معمولاً قرمزی، تاول و ترشح دیده می‌شود، در حالی که در فاز مزمن، خشکی، پوسته‌ریزی و ضخیم‌شدن پوست (لیکنیفیکاسیون) غالب است؛ این الگو در منابع DermNet NZ توصیف شده است.

انواع و علل اگزمای دست

اگزمای دست بر اساس علت زمینه‌ای به چند دستهٔ اصلی تقسیم می‌شود:

درماتیت تماسی تحریکی (Irritant Contact Dermatitis)

این نوع، شایع‌ترین علت اگزمای دست است و زمانی رخ می‌دهد که تماس مکرر با مواد محرک، سد دفاعی پوست را تخریب می‌کند. طبق AAD، افرادی که دست‌هایشان مکرراً خیس می‌شود (مانند پرستاران، آرایشگران و لوله‌کش‌ها) در معرض خطر بیشتری هستند. مواد شوینده، حلال‌ها و سیمان نیز از محرک‌های شناخته‌شده‌اند.

درماتیت تماسی آلرژیک (Allergic Contact Dermatitis)

در این نوع، سیستم ایمنی نسبت به یک مادهٔ خاص واکنش تأخیری نشان می‌دهد. بر اساس AAD و DermNet NZ، از جمله آلرژن‌های شایع می‌توان به نیکل، عطرها و مواد لاستیکی/لاتکس اشاره کرد؛ به‌عنوان نمونه، کارکنان حوزهٔ سلامت ممکن است نسبت به دستکش‌های لاتکس واکنش آلرژیک نشان دهند.

اگزمای آتوپیک دست

افرادی که سابقهٔ اگزمای آتوپیک (Atopic Dermatitis) در کودکی داشته‌اند، طبق AAD در بزرگسالی مستعد ابتلا به اگزمای دست هستند. این نوع با اختلال زمینه‌ای در عملکرد سد دفاعی پوست مرتبط است.

پومفولیکس یا اگزمای دیس‌هیدروتیک (Dyshidrotic Eczema / Pompholyx)

پومفولیکس نوعی اگزمای دست است که با تاول‌های ریز و عمیق ۱ تا ۲ میلی‌متری روی کف دست، کناره‌های انگشتان و گاهی کف پا مشخص می‌شود. طبق کلینیک کلیولند (Cleveland Clinic)، این تاول‌ها معمولاً طی ۳ تا ۴ هفته ظاهر و برطرف می‌شوند و پس از آن خشکی و ترک‌خوردگی پوست باقی می‌ماند. علت دقیق آن مشخص نیست، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی از جمله رطوبت زیاد، شست‌وشوی مکرر دست، تعریق، عفونت قارچی (مانند قارچ پا)، برخی آلرژن‌ها (نیکل، لوازم آرایشی) و استرس در بروز آن نقش دارند. این نوع در بازهٔ سنی ۲۰ تا ۴۰ سال و در زنان شایع‌تر است و می‌تواند سابقهٔ خانوادگی اگزما نیز داشته باشد.

مشاغل پرخطر

بر اساس DermNet NZ، اگزمای دست به‌طور خاص در مشاغلی که با نظافت، پخت‌وپز و پذیرایی، مراقبت‌های بهداشتی-درمانی، آرایشگری، ساخت‌وساز، نقاشی و کارهای مکانیکی سروکار دارند شایع‌تر است؛ عامل مشترک در این مشاغل، تماس مکرر با آب، مواد شوینده و مواد شیمیایی است.

طبق AAD و DermNet NZ، اولین گام در کنترل اگزمای دست، شناسایی و حذف عامل محرک یا آلرژن است. اقدامات مستند زیر در کاهش علائم و پیشگیری از عود مؤثر گزارش شده‌اند:

• اجتناب از محرک یا آلرژن شناسایی‌شده پس از تشخیص علت
• استفادهٔ مکرر از مرطوب‌کننده (اِمولینت)؛ DermNet NZ استفادهٔ ۱۰ تا ۲۰ بار در روز از اِمولینت‌های غلیظ را برای موارد شدیدتر ذکر کرده است
• استفاده از دستکش محافظ هنگام کار با آب یا مواد شیمیایی؛ طبق DermNet NZ، دستکش وینیل نسبت به دستکش لاستیکی ترجیح داده می‌شود
• شست‌وشوی ملایم دست با پاک‌کننده‌های بدون صابون به‌جای صابون‌های قلیایی
• پرهیز از شست‌وشوی بیش‌ازحد و خشک کردن کامل دست‌ها پس از تماس با آب

درمان‌های نسخه‌ای مانند کورتیکواستروئید موضعی (با قدرت متناسب با ناحیهٔ درگیر)، مهارکننده‌های کلسی‌نورین موضعی، یا در موارد شدیدتر درمان‌های سیستمیک و فتوتراپی، بر اساس ارزیابی پزشک متخصص پوست تجویز می‌شوند؛ این مقاله هیچ دوز یا نام دارویی خاصی توصیه نمی‌کند و تعیین درمان باید صرفاً توسط پزشک انجام شود. در صورت بروز عفونت باکتریایی ثانویه نیز ممکن است آنتی‌بیوتیک خوراکی زیر نظر پزشک لازم باشد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

مراجعه به پزشک متخصص پوست در موارد زیر توصیه می‌شود:

• عدم بهبود علائم با مراقبت‌های خانگی و مرطوب‌کننده
• مشاهدهٔ نشانه‌های عفونت ثانویه مانند ترشح چرکی، افزایش قرمزی، تورم یا درد شدید
• اختلال در انجام کارهای روزمره یا شغل به‌دلیل درد و ترک‌خوردگی پوست
• اختلال در خواب به‌دلیل خارش شدید
• تاول‌های گسترده یا عودکنندهٔ مکرر

این مقاله نسخهٔ اختصاصی و جامع دربارهٔ اگزمای دست است؛ برای آشنایی با سایر علل پوسته‌پوسته شدن پوست اطراف ناخن می‌توانید مقالهٔ مرتبط در همین مجموعه را مطالعه کنید.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• American Academy of Dermatology — Hand Eczema (علائم، انواع، علل شامل درماتیت تحریکی/آلرژیک/آتوپیک، مشاغل پرخطر، رویکرد درمان با مرطوب‌کننده و کورتیکواستروئید)
• DermNet NZ — Hand dermatitis (تعریف، شیوع ۲۰ تا ۳۵ درصد، طبقه‌بندی، مشاغل پرخطر، رویکردهای مدیریت شامل دستکش وینیل و اِمولینت مکرر)
• Cleveland Clinic — Dyshidrotic Eczema (Pompholyx) (علائم تاول‌های ۱ تا ۲ میلی‌متری، علل و محرک‌ها، عوامل خطر سنی و جنسیتی، رویکرد درمان)