رتینوپاتی دیابتی (Diabetic Retinopathy)؛ علائم، مراحل، تشخیص و درمان

رتینوپاتی دیابتی یکی از شایع‌ترین عوارض چشمی دیابت است که در اثر آسیب قند خون بالا به عروق خونی شبکیه (Retina) ایجاد می‌شود. شبکیه لایهٔ حساس به نور در پشت چشم است که تصویر را دریافت و از طریق عصب بینایی به مغز منتقل می‌کند. طبق اعلام مؤسسهٔ ملی چشم آمریکا (National Eye Institute)، رتینوپاتی دیابتی شایع‌ترین علت کاهش بینایی در افراد مبتلا به دیابت است و مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) آن را از علل اصلی نابینایی در بزرگسالان در سنین اشتغال معرفی کرده است.

رتینوپاتی دیابتی چگونه ایجاد می‌شود؟

قند خون بالا در طول زمان به دیوارهٔ رگ‌های ریز شبکیه آسیب می‌زند؛ این رگ‌ها ممکن است دچار نشت مایع و خون شوند یا کاملاً مسدود شوند. در پاسخ به کاهش خون‌رسانی، بدن تلاش می‌کند رگ‌های خونی جدیدی در شبکیه بسازد، اما این رگ‌های تازه شکننده و غیرطبیعی هستند و خود می‌توانند منشأ خونریزی و آسیب بیشتر شوند.

ارتباط با کنترل قند خون و مدت ابتلا به دیابت

بر اساس اطلاعات Mayo Clinic، هرچه فرد مدت طولانی‌تری دیابت داشته باشد، خطر ابتلا به رتینوپاتی دیابتی بیشتر می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در طول زمان بیش از نیمی از افراد مبتلا به دیابت دچار درجاتی از این عارضه می‌شوند. کنترل نامناسب قند خون، فشار خون بالا و افزایش چربی خون نیز خطر را افزایش می‌دهند. طبق گزارش CDC، استفاده از داروهای کاهندهٔ قند خون برای کنترل مناسب دیابت می‌تواند خطر بروز رتینوپاتی دیابتی را تا حدود ۲۵ درصد کاهش دهد. بارداری در زنان مبتلا به دیابت (یا دیابت بارداری) نیز از عوامل افزایش‌دهندهٔ خطر است.

مراحل رتینوپاتی دیابتی

رتینوپاتی دیابتی معمولاً به‌صورت تدریجی و طی چند مرحله پیشرفت می‌کند. بر اساس طبقه‌بندی استاندارد چشم‌پزشکی (منابع StatPearls و آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا)، این بیماری چهار مرحله دارد:

رتینوپاتی غیرتکثیری (Nonproliferative Diabetic Retinopathy – NPDR)

در این مرحله که خود شامل درجات خفیف، متوسط و شدید است، دیوارهٔ رگ‌های کوچک شبکیه ضعیف شده و برجستگی‌های ریزی به نام میکروآنوریسم (Microaneurysm) در آن‌ها ایجاد می‌شود. با پیشرفت بیماری، تعداد بیشتری از رگ‌های تغذیه‌کنندهٔ شبکیه مسدود می‌شوند.

رتینوپاتی تکثیری (Proliferative Diabetic Retinopathy – PDR)

در مرحلهٔ پیشرفته، بخش‌های وسیعی از شبکیه دچار کمبود خون‌رسانی می‌شوند و بدن برای جبران آن، رگ‌های خونی جدید و غیرطبیعی (Neovascularization) می‌سازد. این رگ‌های نازک و شکننده مستعد خونریزی به داخل زجاجیه (Vitreous) هستند و می‌توانند به تشکیل بافت اسکار و حتی جدا شدن شبکیه (Retinal Detachment) منجر شوند.

ادم ماکولای دیابتی (Diabetic Macular Edema)

ادم ماکولا می‌تواند در هر مرحله‌ای از رتینوپاتی دیابتی رخ دهد و زمانی ایجاد می‌شود که مایع از رگ‌های آسیب‌دیده به داخل ماکولا (مرکز شبکیه که مسئول دید دقیق و رنگی است) نشت می‌کند. طبق گزارش مؤسسهٔ ملی دیابت، بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK)، این عارضه می‌تواند دید مرکزی و دقیق را مختل کرده و به کاهش جزئی یا کامل بینایی منجر شود.

علائم رتینوپاتی دیابتی

نکتهٔ بسیار مهم این است که رتینوپاتی دیابتی در مراحل اولیه معمولاً هیچ علامتی ندارد و فرد ممکن است با وجود آسیب قابل‌توجه به شبکیه، بینایی طبیعی را تجربه کند. طبق اعلام NIDDK و آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا (AAO)، اغلب اوقات علائم دیابتی چشم در مراحل اولیه وجود ندارد. با پیشرفت بیماری، علائم زیر ممکن است بروز کند:

• تاری یا موج‌دار دیدن اشیاء
• نوسان مکرر در وضوح دید
• مشاهدهٔ لکه‌های تیره یا رشته‌های شناور شبیه تار عنکبوت (Floaters)
• ضعف در تشخیص رنگ‌ها
• دیدن نواحی تاریک یا از دست دادن بخشی از میدان دید
• در موارد شدید، کاهش شدید بینایی یا نابینایی

چرا غربالگری منظم چشم در افراد دیابتی اهمیت دارد؟

از آنجا که رتینوپاتی دیابتی در مراحل اولیه بدون علامت پیشرفت می‌کند، تنها راه شناسایی زودهنگام آن معاینهٔ منظم چشم است. NIDDK توصیه‌های زیر را برای زمان‌بندی معاینات ارائه کرده است:

Mayo Clinic نیز توصیه می‌کند افراد مبتلا به دیابت دست‌کم سالی یک‌بار معاینهٔ کامل چشم با گشاد کردن مردمک (Dilated Eye Exam) انجام دهند؛ در صورت وجود رتینوپاتی دیابتی، ممکن است پزشک معاینات مکررتر (هر ۲ تا ۴ ماه) را توصیه کند. طبق گزارش CDC، بیش از ۹۰ درصد از موارد کاهش بینایی ناشی از دیابت با تشخیص و درمان زودهنگام قابل پیشگیری است.

روش‌های تشخیص رتینوپاتی دیابتی

معاینهٔ ته چشم با گشاد کردن مردمک

در این معاینه، چشم‌پزشک با استفاده از قطرهٔ مخصوص مردمک را گشاد می‌کند تا بتواند شبکیه، عروق آن و عصب بینایی را با دقت بررسی کند. این روش اصلی‌ترین ابزار غربالگری رتینوپاتی دیابتی است.

توموگرافی اپتیکال همدوس (OCT)

دستگاه OCT با استفاده از امواج نوری، تصاویر مقطعی دقیقی از لایه‌های شبکیه تهیه می‌کند و برای بررسی ضخامت شبکیه و تشخیص یا پیگیری ادم ماکولا کاربرد دارد.

آنژیوگرافی با فلورسئین (Fluorescein Angiography)

در این روش، رنگ فلورسئین به داخل ورید تزریق شده و با عکس‌برداری از عروق شبکیه، محل‌های نشت مایع، نواحی فاقد خون‌رسانی و رگ‌های خونی غیرطبیعی مشخص می‌شوند. بر اساس منابع علمی، آنژیوگرافی فلورسئین همچنان استاندارد مرجع برای شناسایی رتینوپاتی غیرتکثیری شدید و رتینوپاتی تکثیری محسوب می‌شود، هرچند روش تهاجمی است.

اصول درمان رتینوپاتی دیابتی

انتخاب روش درمان به مرحلهٔ بیماری و شدت ادم ماکولا بستگی دارد و باید توسط چشم‌پزشک تعیین شود. رویکردهای اصلی درمان عبارت‌اند از:

کنترل قند خون، فشار خون و چربی خون

مدیریت مناسب دیابت از طریق تغذیهٔ سالم، فعالیت بدنی و داروهای تجویزشده توسط پزشک، همراه با کنترل فشار خون و کلسترول، بر اساس NIDDK بهترین راه برای کاهش خطر پیشرفت رتینوپاتی دیابتی و حفظ بینایی است. برای اطلاعات کامل‌تر دربارهٔ مدیریت دیابت می‌توانید به مقالهٔ جامع دیابت در همین وب‌سایت مراجعه کنید.

درمان با لیزر (فوتوکوآگولاسیون)

لیزر پان‌رتینال (Panretinal Photocoagulation) روش اصلی درمان رتینوپاتی تکثیری است؛ در این روش با ایجاد سوختگی‌های ریز در نواحی محیطی شبکیه، ترشح عامل رشد عروقی (VEGF) کاهش یافته و رشد رگ‌های غیرطبیعی متوقف یا معکوس می‌شود. لیزر موضعی یا شبکه‌ای (Focal/Grid Laser) نیز برای درمان ادم ماکولای دیابتی به کار می‌رود.

تزریق داخل چشمی داروهای ضد-VEGF

داروهای ضد فاکتور رشد اندوتلیال عروقی (Anti-VEGF) مانند بواسیزوماب، رانیبیزوماب و افلیبرسپت به داخل زجاجیهٔ چشم تزریق می‌شوند و با مهار VEGF، نشت مایع و رشد رگ‌های غیرطبیعی را کاهش می‌دهند. بر اساس گزارش آکادمی چشم‌پزشکی آمریکا، این دسته داروها به‌ویژه در درمان ادم ماکولای دیابتی نقش مهمی دارند و در برخی کارآزمایی‌های بالینی اثربخشی آن‌ها با لیزر قابل‌مقایسه گزارش شده است. تصمیم دربارهٔ نوع و تعداد تزریق‌ها کاملاً بر عهدهٔ چشم‌پزشک معالج است.

ویترکتومی (Vitrectomy)

در موارد خونریزی شدید به داخل زجاجیه یا تشکیل بافت اسکار که خطر جدا شدن شبکیه را افزایش می‌دهد، ممکن است جراحی ویترکتومی برای برداشتن خون و بافت اسکار از داخل چشم لازم شود.

پیشگیری از رتینوپاتی دیابتی

هرچند رتینوپاتی دیابتی همیشه به‌طور کامل قابل پیشگیری نیست، اما بر اساس NIDDK و Mayo Clinic اقدامات زیر می‌توانند خطر بروز یا پیشرفت آن را کاهش دهند:

• کنترل منظم و مناسب قند خون (پایش HbA1c طبق نظر پزشک)
• کنترل فشار خون و چربی خون
• ترک سیگار
• انجام معاینهٔ منظم چشم با گشاد کردن مردمک طبق زمان‌بندی توصیه‌شده
• گزارش فوری هرگونه تغییر ناگهانی در بینایی به پزشک، بدون انتظار برای نوبت بعدی

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• National Eye Institute (NIH) — Diabetic Retinopathy
• National Eye Institute — Learn the Facts About Diabetic Retinopathy (Infographic)
• Mayo Clinic — Diabetic Retinopathy: Symptoms & Causes
• Mayo Clinic — Diabetic Retinopathy: Diagnosis & Treatment
• NIDDK (NIH) — Diabetic Eye Disease
• American Academy of Ophthalmology — Facts About Diabetic Retinopathy, Diagnosis and Anti-VEGF
• CDC — Promoting Eye Health in People with Diabetes
• StatPearls (NCBI) — Diabetic Retinopathy
• PMC — Inter-Rater Reliability of Proliferative Diabetic Retinopathy Assessment on Wide-Field OCT-Angiography and Fluorescein Angiography