خشکی چشم؛ علل، علائم و راهکارهای تسکین

خشکی چشم (Dry Eye Disease یا DED) یکی از شایع‌ترین بیماری‌های سطح چشم در جهان است. بر اساس یک فراتحلیل منتشرشده در The Ocular Surface (2024)، بیش از ۳۴۴ میلیون نفر در سراسر جهان به این بیماری مبتلا هستند. در ایالات متحده نیز حدود ۱۶ تا ۲۲ میلیون نفر به این وضعیت مبتلا هستند. با وجود شیوع بالا، این بیماری اغلب کم‌تشخیص داده می‌شود یا درمان مناسب دریافت نمی‌کند.

خشکی چشم چیست؟

کمیتهٔ تعریف و طبقه‌بندی TFOS DEWS II (Tear Film and Ocular Surface Society Dry Eye Workshop II)، خشکی چشم را به عنوان «یک بیماری چندعاملیِ اشک و سطح چشم» تعریف کرده که با ناراحتی، اختلال بینایی و ناپایداری لایهٔ اشک همراه است و می‌تواند به سطح چشم آسیب برساند. محور اصلی این بیماری، از دست رفتن تعادل لایهٔ اشکی (Tear Film Homeostasis) است که التهاب سطح چشم، افزایش اسمولالیتهٔ اشک، و ناپایداری لایهٔ اشک را در پی دارد.

لایهٔ اشکی از سه لایه تشکیل شده است: لایهٔ چربی (لیپیدی)، لایهٔ آبی، و لایهٔ موسینی. اختلال در هر یک از این لایه‌ها می‌تواند به خشکی چشم منجر شود.

انواع خشکی چشم

بر اساس گزارش TFOS DEWS II، خشکی چشم از نظر پاتوفیزیولوژی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود که می‌توانند به‌صورت هم‌زمان نیز وجود داشته باشند:

نوع تبخیری، به‌ویژه در اثر اختلال غدد میبومین (Meibomian Gland Dysfunction یا MGD)، شایع‌ترین فرم خشکی چشم در جمعیت عمومی است.

علل و عوامل خطر خشکی چشم

خشکی چشم یک بیماری چندعاملی است. عوامل زیر بر اساس منابع معتبر از جمله StatPearls (NCBI) و مطالعات داوری‌شده شناخته‌شده‌اند:

عوامل مربوط به فرد

• افزایش سن: شیوع خشکی چشم با افزایش سن بالا می‌رود. غدد اشکی با گذر زمان کارایی کمتری دارند.
• جنس زن: زنان، به‌ویژه در دوران یائسگی، بیشتر در معرض خشکی چشم قرار دارند. تحقیقات Johns Hopkins Medicine نشان می‌دهد که کاهش هورمون‌های استروژن، پروژسترون و تستوسترون در این دوران بر غدد میبومین تأثیر گذاشته و کیفیت لایهٔ چربی اشک را کاهش می‌دهد.
• یائسگی (Menopause): بر اساس داده‌های The Menopause Society، خطر خشکی چشم در دوران گذار به یائسگی به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد.

عوامل محیطی و رفتاری

• کار طولانی با صفحه‌نمایش: هنگام نگاه کردن به صفحات دیجیتال، نرخ پلک‌زدن به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابد. پلک‌زدن ناقص یا نادر مانع از پخش یکنواخت اشک روی سطح چشم می‌شود.
• محیط خشک، دودناک یا پر از باد: تبخیر اشک را تسریع می‌کند.
• استفاده از لنز تماسی: لنزها می‌توانند توزیع اشک را مختل کنند و خطر خشکی چشم را افزایش دهند.
• جراحی لیزیک (LASIK): جراحی لیزیک می‌تواند به‌طور موقت یا ماندگار بر عصب‌های قرنیه و ترشح اشک تأثیر بگذارد. مطالعات نشان می‌دهند خشکی چشم مزمن (پس از ۶ ماه) در حدود ۲۰ درصد از چشم‌های تحت عمل LASIK گزارش شده است.

داروها

بر اساس یک مطالعهٔ مروری منتشرشده در NCBI PMC، تعداد قابل‌توجهی از موارد خشکی چشم در سالمندان به مصرف داروهای سیستمیک مرتبط است. داروهایی که می‌توانند خشکی چشم ایجاد یا تشدید کنند عبارتند از:

• آنتی‌هیستامین‌ها (داروهای ضد آلرژی)
• داروهای ضدافسردگی (به‌ویژه SSRIها و ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای)
• دیورتیک‌ها (قرص‌های ادرارآور)
• داروهای ضد فشار خون
• داروهای ضد احتقان بینی
• رتینوئیدها (ایزوترتینوئین سیستمیک)
• برخی داروهای شیمی‌درمانی

نکتهٔ مهم: هرگز داروی تجویزشده توسط پزشک را بدون مشورت با او قطع نکنید. اگر گمان می‌کنید دارویی خشکی چشم شما را بدتر کرده، با پزشک‌تان صحبت کنید.

بیماری‌های زمینه‌ای

• سندرم شوگرن (Sjögren’s Syndrome): یک بیماری خودایمنی که در آن سیستم ایمنی به غدد ترشحی از جمله غدد اشکی حمله می‌کند. خشکی چشم و خشکی دهان از بارزترین علائم آن است.
• آرتریت روماتوئید (Rheumatoid Arthritis)
• لوپوس اریتماتوز سیستمیک (Lupus)
• بیماری‌های تیروئید
• دیابت (با تأثیر بر اعصاب قرنیه)
• بلفاریت (التهاب لبهٔ پلک)
• 

علائم خشکی چشم

بر اساس StatPearls (NCBI) و Cleveland Clinic، علائم خشکی چشم می‌توانند متنوع باشند و شدت آن‌ها از خفیف تا شدید متغیر است:

• احساس سوزش یا گزش در چشم
• احساس وجود شن یا جسم خارجی در چشم (Foreign Body Sensation)
• خارش چشم
• قرمزی چشم
• تاری دید، به‌ویژه پس از فعالیت‌های بصری پایدار مانند مطالعه یا کار با رایانه
• حساسیت به نور (Photophobia)
• احساس خستگی چشم
• اشک‌ریزش بیش از حد (به‌عنوان پاسخ رفلکسی به تحریک)
• دشواری در استفاده از لنز تماسی
• ترشح موکوسی

نکتهٔ قابل توجه: اشک‌ریزش بیش از حد ممکن است به‌نظر متناقض برسد، اما این یک پاسخ رفلکسی است که در آن سطح تحریک‌شدهٔ چشم موج اشک رفلکسی ایجاد می‌کند، بدون آنکه کیفیت لایهٔ اشکی بهبود یابد.

تشخیص خشکی چشم

تشخیص خشکی چشم بر اساس ترکیبی از شرح حال بیمار و معاینات بالینی صورت می‌گیرد. آکادمی آمریکایی چشم‌پزشکی (AAO) تأکید می‌کند که هیچ آزمایش منفرد واحدی برای تأیید قطعی خشکی چشم کافی نیست. روش‌های تشخیصی رایج عبارتند از:

• آزمون شیرمر (Schirmer Test): اندازه‌گیری حجم اشک با استفاده از نوار کاغذ مخصوص روی پلک. نتیجهٔ ≤۵ میلی‌متر در ۵ دقیقه نشانهٔ کمبود اشک آبی است.
• زمان شکست لایهٔ اشک (Tear Breakup Time یا TBUT): فاصلهٔ زمانی بین کامل شدن یک پلک‌زدن و ظاهر شدن اولین نقطهٔ خشک روی قرنیه. TBUT کمتر از ۱۰ ثانیه نشانهٔ بی‌ثباتی لایهٔ اشک است.
• رنگ‌آمیزی سطح چشم: با فلورسین یا لیزامین گرین برای بررسی آسیب‌دیدگی قرنیه و ملتحمه.
• اسمولالیتهٔ اشک (Tear Osmolarity): بر اساس مطالعات چندمرکزی، این آزمایش بالاترین دقت تشخیصی را در مقایسه با سایر آزمون‌ها دارد.
• ارزیابی غدد میبومین: برای تشخیص MGD.

راهکارهای تسکین و درمان خشکی چشم

درمان خشکی چشم بر اساس شدت بیماری و علت زمینه‌ای تعیین می‌شود. هیچ‌گونه داروی تجویزی یا رژیم درمانی فردی نباید بدون نظر پزشک متخصص آغاز شود.

اقدامات غیردارویی و سبک زندگی

• قانون ۲۰-۲۰-۲۰: هر ۲۰ دقیقه یک‌بار، به مدت ۲۰ ثانیه به شیئی که حداقل ۲۰ فوت (حدود ۶ متر) دور است نگاه کنید. این روش فرصت استراحت و افزایش پلک‌زدن را فراهم می‌کند.
• آگاهی از پلک‌زدن: هنگام کار با رایانه، آگاهانه پلک بزنید. تمرین «پلک‌زدن کامل» (فشار دادن پلک‌ها بر هم و باز کردن آن‌ها) می‌تواند کمک‌کننده باشد.
• دستگاه رطوبت‌ساز: استفاده از دستگاه بخور (Humidifier) در فضاهای خشک، به‌ویژه در فصل زمستان یا در محیط‌های دارای سیستم تهویه، از تبخیر بیش از حد اشک جلوگیری می‌کند.
• محافظت از چشم در برابر باد و دود: استفاده از عینک‌های محافظ یا ضدباد، به‌ویژه در فضاهای آزاد.
• اُمگا-۳: Mayo Clinic ذکر می‌کند که مصرف اسیدهای چرب امگا-۳ (در ماهی چرب، بذر کتان، مکمل‌ها) ممکن است به بهبود علائم خشکی چشم کمک کند؛ با این حال، قبل از مصرف مکمل با پزشک مشورت کنید.
• کمپرس گرم: قرار دادن پارچهٔ گرم و مرطوب روی پلک‌های بسته به مدت ۵ تا ۱۰ دقیقه، به بازشدن مجاری غدد میبومین و بهبود کیفیت لایهٔ چربی اشک کمک می‌کند. این روش به‌ویژه برای MGD توصیه می‌شود.
• بهداشت پلک: تمیز کردن ملایم لبهٔ پلک‌ها با پنبهٔ آغشته به محلول خاص بهداشت پلک.

درمان‌های بدون نسخه

• اشک مصنوعی (Artificial Tears): رایج‌ترین درمان اولیهٔ خشکی چشم خفیف تا متوسط است. قطره‌های بدون نگهدارنده (Preservative-Free) برای استفادهٔ مکرر ارجح‌ترند، زیرا نگهدارنده‌ها می‌توانند خود سطح چشم را تحریک کنند. انواع مختلف اشک مصنوعی وجود دارند (بر پایهٔ کربوکسی‌متیل سلولز، هیالورونیک اسید، لیپوزوم‌ها و غیره).
• ژل‌ها و پمادهای چشمی: برای کسانی که در شب علائم شدیدتری دارند، ژل یا پماد چشمی پایه‌ای ممکن است توسط پزشک توصیه شود.

درمان‌های تجویزی (صرفاً اطلاع‌رسانی)

موارد زیر صرفاً جهت آگاهی عمومی ذکر می‌شوند. هیچ‌یک از این درمان‌ها را بدون تجویز پزشک متخصص چشم آغاز نکنید.

• سیکلوسپورین (Cyclosporine) چشمی: یک عامل ضدالتهابی که با مهار فعال‌سازی لنفوسیت‌های T، التهاب غدد اشکی را کاهش داده و تولید اشک را بهبود می‌بخشد. اثر آن معمولاً پس از یک تا چهار ماه ظاهر می‌شود.
• لیفیتگراست (Lifitegrast) چشمی: یک داروی ضدالتهابی دیگر که برای کاهش التهاب سطح چشم استفاده می‌شود.
• پلاگ مجرای اشکی (Punctal Plugs): وسیله‌ای کوچک که توسط چشم‌پزشک در مجاری اشکی قرار داده می‌شود تا اشک برای مدت طولانی‌تری روی سطح چشم باقی بماند.
• اینسرت‌های داخل پلکی: وسایل کوچکی که به‌آرامی موادٔ مرطوب‌کننده را آزاد می‌کنند.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

در صورت وجود هر یک از موارد زیر، به چشم‌پزشک مراجعه کنید:

• علائم خشکی چشم پس از چند هفته استفاده از اشک مصنوعی بهبود نیافته یا بدتر شده است.
• درد چشم یا کاهش بینایی ناگهانی دارید.
• قرمزی شدید، ترشح غیرعادی، یا تورم پلک دارید.
• علائم خشکی چشم شدیداً بر کیفیت زندگی و کار شما تأثیر گذاشته است.
• علائم خشکی چشم همراه با خشکی دهان، درد مفاصل، یا سایر علائم سیستمیک دارید (که می‌تواند نشانهٔ بیماری‌های خودایمنی مانند شوگرن باشد).

جمع‌بندی

خشکی چشم یک بیماری مزمن و چندعاملی است که کیفیت زندگی افراد مبتلا را تحت تأثیر قرار می‌دهد. شناخت علل آن — از کار با صفحه‌نمایش و تغییرات هورمونی گرفته تا بیماری‌های خودایمنی — گام اول در مدیریت این بیماری است. اقدامات سبک زندگی مانند قانون ۲۰-۲۰-۲۰، استفاده از کمپرس گرم، و کنترل رطوبت محیط می‌توانند به تسکین علائم خفیف کمک کنند. برای موارد متوسط تا شدید، مراجعه به چشم‌پزشک ضروری است.

سلب مسئولیت: این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. برای تشخیص، درمان، یا تجویز دارو حتماً با پزشک متخصص چشم مشورت کنید.

منابع

• TFOS DEWS II Definition and Classification Report — tfosdewsreport.org
• TFOS DEWS II — American Academy of Ophthalmology (AAO) — aao.org
• Dry Eye Syndrome — StatPearls — NCBI Bookshelf (NIH) — ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK470411
• Dry Eye — National Eye Institute (NEI) — nei.nih.gov
• Dry Eyes — Mayo Clinic — mayoclinic.org
• Dry Eyes: Types, Symptoms, Causes & Treatment — Cleveland Clinic — my.clevelandclinic.org
• Perimenopause, Menopause and Dry Eyes — Johns Hopkins Medicine — hopkinsmedicine.org
• Risk of Dry Eye Disease Increases During Menopause Transition — The Menopause Society — menopause.org
• Dry Eye Disease: An Overview of Its Risk Factors, Diagnosis, and Prevalence — PMC (NCBI) — pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10934010
• Identified risk factors for dry eye syndrome: A systematic review and meta-analysis — PMC (NCBI) — ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9390932
• A review on drug-induced dry eye disease — PMC (NCBI) — pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10276716
• Post-LASIK dry eye disease — PMC (NCBI) — pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10126282
• Punctal Plugs — Cleveland Clinic — my.clevelandclinic.org/health/treatments/25249-punctal-plugs
• Diagnostic tests in dry eye — PMC (NCBI) — pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6812581
• AAO 2024 Dry Eye Syndrome Guideline Summary — guidelinecentral.com