پانکراتیت (Pancreatitis) چیست؟

پانکراتیت به معنای التهاب پانکراس (Pancreas) یا لوزالمعده است؛ غده‌ای پشت معده که دو نقش اصلی دارد: ترشح آنزیم‌های گوارشی برای هضم چربی، پروتئین و کربوهیدرات، و ترشح هورمون‌های تنظیم‌کنندهٔ قند خون مانند انسولین و گلوکاگون. در پانکراتیت، آنزیم‌های گوارشی پیش از رسیدن به روده در خودِ پانکراس فعال می‌شوند و به بافت آن آسیب می‌رسانند و التهاب ایجاد می‌کنند. این بیماری می‌تواند به دو صورت **حاد** (ناگهانی و کوتاه‌مدت) یا **مزمن** (پیش‌رونده و طولانی‌مدت) بروز کند (NIDDK).

تفاوت پانکراتیت حاد و مزمن

پانکراتیت حاد (Acute Pancreatitis) به‌طور ناگهانی شروع می‌شود و در بیشتر بیماران طی چند روز و با درمان حمایتی بهبود می‌یابد، هرچند در برخی موارد می‌تواند شدید و تهدیدکنندهٔ حیات باشد. پانکراتیت مزمن (Chronic Pancreatitis) در اثر آسیب مکرر و پیوستهٔ پانکراس ایجاد می‌شود، به اسکار (فیبروز) دائمی بافت منجر می‌شود و به‌تدریج توانایی پانکراس در تولید آنزیم‌های گوارشی و هورمون‌ها را کاهش می‌دهد (Cleveland Clinic).

علل شایع پانکراتیت

دو علت اصلی، بخش بزرگی از موارد پانکراتیت حاد را شامل می‌شوند.

سنگ‌های صفراوی (Gallstones)

سنگ‌های کیسهٔ صفرا که مجرای مشترک صفراوی-پانکراسی را مسدود می‌کنند، شایع‌ترین علت پانکراتیت حاد هستند و در حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد از موارد در ایالات متحده گزارش شده‌اند (StatPearls).

مصرف الکل

مصرف سنگین الکل دومین علت شایع پانکراتیت حاد است و حدود ۱۷ تا ۲۵ درصد از موارد را در ایالات متحده تشکیل می‌دهد (StatPearls). الکل همچنین شایع‌ترین علت پانکراتیت مزمن در بزرگسالان است، هرچند گزارش شده کمتر از ۱۰ درصد از افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل نهایتاً دچار پانکراتیت مزمن می‌شوند که نشان‌دهندهٔ نقش عوامل ژنتیکی و محیطی همراه است (StatPearls).

سایر علل

• تری‌گلیسیرید بسیار بالای خون (بیش از ۱۰۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر) (StatPearls)
• برخی داروها
• آسیب پس از عمل ERCP (اندوسکوپی مجاری صفراوی-پانکراسی) (StatPearls)
• بیماری‌های خودایمنی پانکراس (StatPearls)
• عفونت‌های ویروسی یا انگلی، ضربه به شکم، سرطان پانکراس، اختلالات ژنتیکی (از جمله فیبروز کیستیک) و ناهنجاری ساختاری پانکراس (Pancreas divisum) (Cleveland Clinic)

در بخش قابل‌توجهی از موارد پانکراتیت مزمن، علت مشخصی یافت نمی‌شود که به آن پانکراتیت ایدیوپاتیک گفته می‌شود (NIDDK؛ StatPearls).

علائم پانکراتیت

علائم پانکراتیت حاد

علامت اصلی، درد شدید و معمولاً ناگهانیِ بالای شکم (ناحیهٔ اپی‌گاستر) است که اغلب به‌صورت عمیق، سوزاننده یا تیز توصیف می‌شود و می‌تواند به پشت انتشار یابد. این درد ممکن است پس از غذا خوردن بدتر شود. علائم همراه شامل تهوع، استفراغ، تب، ضربان قلب سریع و حساسیت یا تورم شکم است (NIDDK؛ StatPearls). درد اغلب هنگام دراز کشیدن به پشت، سرفه یا فعالیت بدتر و با نشستن یا خم شدن به جلو کمی بهتر می‌شود (Cleveland Clinic).

علائم پانکراتیت مزمن

بیشتر بیماران دچار درد مکرر یا مداوم بالای شکم می‌شوند، هرچند برخی افراد درد ندارند یا حتی بدون علامت هستند. با پیشرفت بیماری، سوءهاضمه، کاهش اشتها، کاهش وزن، اسهال چرب و بدبو (استئاتوره) و بی‌حالی ناشی از کمبود جذب مواد مغذی دیده می‌شود (NIDDK؛ Cleveland Clinic؛ StatPearls).

پرچم‌های قرمز؛ چرا پانکراتیت حاد یک اورژانس پزشکی است

پانکراتیت حاد شدید می‌تواند تهدیدکنندهٔ حیات باشد و نیازمند مراجعهٔ فوری است. از آنجا که تشخیص شدت بیماری در خانه ممکن نیست، در صورت بروز درد شدید شکمی یا هر یک از علائم زیر باید بلافاصله به اورژانس مراجعه کرد (Cleveland Clinic):

• درد شدید یا رو به وخامتِ بالای شکم که فروکش نمی‌کند
• تهوع و استفراغ مداوم
• تب یا لرز
• ضربان قلب سریع
• تنگی نفس
• زردی پوست یا سفیدی چشم (یرقان)

این نشانه‌ها می‌توانند بیانگر عفونت جدی، التهاب پیشرفته یا انسداد مجاری صفراوی-پانکراسی باشند و در صورت بی‌توجهی می‌توانند کشنده باشند (NIDDK). طبق گزارش‌های بالینی، در مواردی که پانکراتیت حاد با نارسایی اندام یا نکروز همراه شود، میزان مرگ‌ومیر تا حدود ۲۰ درصد افزایش می‌یابد، در حالی‌که مرگ‌ومیر کلی پانکراتیت حاد حدود ۱ تا ۲ درصد است (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

روش‌های تشخیص پانکراتیت

آزمایش‌های خون (آمیلاز و لیپاز)

برای تأیید تشخیص پانکراتیت حاد، طبق طبقه‌بندی بازنگری‌شدهٔ آتلانتا (Revised Atlanta Classification)، وجود دست‌کم دو مورد از سه معیار زیر لازم است: درد مشخصهٔ بالای شکم با انتشار به پشت، سطح آمیلاز یا لیپاز خون حداقل سه برابر بالاترِ حد طبیعی، و یافته‌های تصویربرداری منطبق با پانکراتیت (StatPearls). سنجش هم‌زمان آمیلاز و لیپاز الزاماً دقت تشخیصی را افزایش نمی‌دهد (StatPearls).

تصویربرداری

تصویربرداری با سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن (CT) یا ام‌آرآی (MRI) در بیشتر موارد پانکراتیت حاد ضروری نیست، اما وقتی تشخیص مبهم باشد، پانکراتیت شدید مطرح باشد، یا نیاز به بررسی عوارضی مانند نکروز یا کیست کاذب وجود داشته باشد، انجام می‌شود (StatPearls). برای پانکراتیت مزمن، سی‌تی‌اسکن یا MRCP (کوله‌آنژیوپانکراتوگرافی با تشدید مغناطیسی) روش‌های خط اول برای بررسی کلسیفیکاسیون، اتساع مجاری و انسداد هستند؛ آزمایش الاستاز مدفوع یا جمع‌آوری ۷۲ساعتهٔ چربی مدفوع نیز میزان نارسایی اگزوکرین پانکراس را می‌سنجد (StatPearls).

عوارض احتمالی پانکراتیت

عوارض پانکراتیت حاد

• نکروز پانکراس (مرگ بافتی) و احتمال عفونت باکتریایی آن
• کیست‌های کاذب پانکراس (Pseudocysts) و مجموعه‌های مایعی
• سندرم دیسترس تنفسی حاد (ARDS)
• نارسایی اندام (کلیه، ریه، قلب و عروق)
• اختلال انعقادی منتشر داخل عروقی (DIC)
• ایجاد کاذب‌آنوریسم عروقی

منبع این فهرست: (StatPearls). بیشتر موارد پانکراتیت حاد (حدود ۸۰ درصد) خفیف هستند و طی چند روز بهبود می‌یابند، اما مواردی نیز به پانکراتیت مزمن پیشرفت می‌کنند (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

عوارض پانکراتیت مزمن

• نارسایی اگزوکرین پانکراس و سوءجذب مواد مغذی؛ این حالت معمولاً پس از از دست رفتن بیش از ۹۰ درصد بافت عملکردی پانکراس بروز می‌کند (StatPearls)
• دیابت پانکراتیک؛ در حدود ۳۰ درصد از بیماران مبتلا به پانکراتیت مزمن دیده می‌شود (StatPearls)
• افزایش خطر ابتلا به سرطان پانکراس (آدنوکارسینومای مجاری پانکراس) (StatPearls؛ Cleveland Clinic)
• درد مزمن دشوار برای کنترل

اصول کلی درمان پانکراتیت حاد

درمان پانکراتیت حاد باید در محیط بیمارستانی و زیر نظر پزشک انجام شود. اصول کلی آن (بدون تجویز دوز یا داروی خاص) عبارت‌اند از:

• بستری و مایع‌درمانی داخل‌وریدی برای جبران کم‌آبی؛ راهنماهای بالینی معتبر مایع‌رسانی متعادل (نه بیش‌ازحد تهاجمی) را توصیه می‌کنند (StatPearls)
• شروع زودهنگام تغذیهٔ خوراکی یا روده‌ای، معمولاً طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول، در صورت تحمل بیمار (StatPearls)
• کنترل درد زیر نظر پزشک
• درمان علت زمینه‌ای؛ برای نمونه، برداشتن کیسهٔ صفرا (کوله‌سیستکتومی) یا ERCP در پانکراتیت ناشی از سنگ صفراوی، و مشاورهٔ ترک الکل در موارد مرتبط با الکل (StatPearls؛ Cleveland Clinic)
• در موارد نکروز عفونی یا عوارض شدید، ممکن است آنتی‌بیوتیک، تخلیهٔ مایع یا مداخلهٔ جراحی/اندوسکوپیک لازم شود؛ استفادهٔ پیشگیرانه از آنتی‌بیوتیک در نکروز غیرعفونی توصیه نمی‌شود (StatPearls)

پانکراتیت مزمن؛ زندگی با یک بیماری پیش‌رونده

سوءجذب و کمبود آنزیم

با پیشرفت فیبروز پانکراس، تولید آنزیم‌های گوارشی کاهش می‌یابد و جذب چربی و ویتامین‌های محلول در چربی مختل می‌شود؛ این وضعیت باعث اسهال چرب و کاهش وزن می‌شود (Cleveland Clinic؛ StatPearls). جایگزینی آنزیم‌های پانکراسی، تحت نظر پزشک، بخشی از مدیریت این عارضه است (StatPearls).

دیابت پانکراتیک

آسیب به بخش اندوکرین پانکراس می‌تواند تولید انسولین و گلوکاگون را مختل کند و به دیابت (موسوم به دیابت پانکراتیک) منجر شود؛ این عارضه در حدود ۳۰ درصد از بیماران مبتلا به پانکراتیت مزمن رخ می‌دهد (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

اصول مدیریت پانکراتیت مزمن

• ترک کامل الکل و دخانیات؛ حیاتی‌ترین اقدام برای کند کردن پیشرفت بیماری (StatPearls)
• رژیم غذایی کم‌چرب و حفظ آب‌رسانی کافی بدن (Cleveland Clinic)
• مکمل آنزیم‌های پانکراسی برای کاهش سوءجذب، تحت نظر پزشک
• کنترل درد، ترجیحاً با شروع از داروهای غیراپیوئیدی، طبق نظر پزشک (StatPearls)
• در صورت انسداد مجاری، اقدامات آندوسکوپیک؛ و در موارد درد مقاوم به درمان، جراحی (StatPearls؛ Cleveland Clinic)
• پایش منظم قند خون به دلیل خطر دیابت پانکراتیک

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت بروز درد شدید و مداوم بالای شکم، به‌ویژه اگر با تب، استفراغ مکرر، ضربان قلب سریع، تنگی نفس یا زردی پوست همراه باشد، باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؛ این علائم می‌توانند نشانهٔ پانکراتیت حاد شدید و یک وضعیت اورژانسی باشند (NIDDK؛ Cleveland Clinic). افرادی که سابقهٔ درد مکرر شکمی، کاهش وزن بدون دلیل، یا اسهال چرب مداوم دارند نیز باید برای بررسی احتمال پانکراتیت مزمن به پزشک مراجعه کنند.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• NIDDK — Definition & Facts for Pancreatitis
• NIDDK — Symptoms & Causes of Pancreatitis
• NIDDK — Diagnosis of Pancreatitis
• NIDDK — Treatment for Pancreatitis
• StatPearls — Acute Pancreatitis (NCBI Bookshelf)
• StatPearls — Chronic Pancreatitis (NCBI Bookshelf)
• Cleveland Clinic — Pancreatitis: Symptoms, Causes & Treatment