دسته بندی:
23 شهریور 1405 
22 بازدید
پرهاکلامپسی (Preeclampsia) که در فارسی گاهی «مسمومیت بارداری» نامیده میشود، یک اختلال جدی و خاص دوران بارداری است که با فشار خون بالا و آسیب به یک یا چند اندام دیگر بدن مادر همراه است. بر اساس تعریف StatPearls، پرهاکلامپسی معمولاً پس از هفتهٔ ۲۰ بارداری بروز میکند و اغلب با فشار خون جدید همراه با دفع پروتئین از طریق ادرار (پروتئینوری) شناخته میشود، هرچند ممکن است بدون پروتئینوری و همراه با نشانههای دیگر آسیب اندام نیز رخ دهد. این بیماری طیفی از اختلالات فشار خون بارداری را دربر میگیرد که از فشار خون بارداری ساده شروع میشود و میتواند تا اشکال شدیدتر مانند اکلامپسی و سندرم HELLP پیش برود.
بر اساس اعلام مؤسسهٔ ملی سلامت کودک و رشد انسانی آمریکا (NICHD)، تخمین زده میشود پرهاکلامپسی حدود ۳٫۴٪ از بارداریها در ایالات متحده را تحت تأثیر قرار دهد. در پرهاکلامپسی، فشار خون بالای مادر میتواند جریان خون رسیده به جفت را کاهش دهد و در نتیجه اکسیژن و مواد مغذی کمتری به جنین برسد.
پرهاکلامپسی چگونه تعریف و تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص پرهاکلامپسی معمولاً به دو معیار اصلی نیاز است: فشار خون بالا و شواهدی از آسیب اندام. به گفتهٔ NICHD و StatPearls، فشار خون بالا در بارداری زمانی مطرح میشود که فشار سیستولیک ۱۴۰ میلیمتر جیوه یا بیشتر، یا فشار دیاستولیک ۹۰ میلیمتر جیوه یا بیشتر باشد؛ این اندازهگیری باید در دو نوبت جداگانه (با فاصلهٔ حداقل چهار ساعت) ثبت شود. بر اساس بولتن بالینی کالج آمریکایی زنان و زایمان (ACOG) که در نشریهٔ American Family Physician خلاصه شده، پروتئینوری زمانی تأیید میشود که میزان پروتئین دفعی در ادرار ۲۴ ساعته حداقل ۳۰۰ میلیگرم باشد، یا نسبت پروتئین به کراتینین ادرار حداقل ۰٫۳ باشد.
نکتهٔ مهم این است که پروتئینوری همیشه برای تشخیص ضروری نیست؛ اگر فشار خون بالا با نشانههای دیگری مانند کاهش پلاکت خون، اختلال عملکرد کلیه یا کبد، ادم ریوی، سردرد مقاوم به درمان یا اختلالات بینایی جدید همراه باشد، پرهاکلامپسی همچنان قابل تشخیص است. برای تأیید تشخیص، پزشک معمولاً آزمایش پروتئین ادرار، آزمایش خون برای بررسی عملکرد کبد و کلیه و شمارش پلاکتها، و در صورت نیاز سونوگرافی برای بررسی رشد جنین و مایع آمنیوتیک درخواست میکند.
علائم پرهاکلامپسی
بر اساس اطلاعات کلینیک مایو و NICHD، پرهاکلامپسی ممکن است در مراحل اولیه هیچ علامت محسوسی نداشته باشد و تنها در معاینات معمول بارداری (اندازهگیری فشار خون و آزمایش ادرار) شناسایی شود. با پیشرفت بیماری، علائم زیر ممکن است بروز کند:
- فشار خون بالا (معمولاً ۱۴۰/۹۰ میلیمتر جیوه یا بیشتر)
- وجود پروتئین در ادرار
- تورم (ادم) ناگهانی صورت، دستها یا افزایش وزن سریع و غیرمعمول
- سردرد
- تاری یا اختلال دید
- درد بالای شکم، معمولاً در سمت راست زیر دندهها
- حالت تهوع یا استفراغ
- کاهش حجم ادرار
علائم هشدار اورژانسی — چه زمانی باید فوراً اقدام کرد؟
پرهاکلامپسی میتواند به سرعت پیشرفت کند و تهدیدکنندهٔ حیات مادر و جنین باشد. بر اساس هشدارهای کلینیک کلیولند (Cleveland Clinic)، در صورت بروز هر یک از علائم زیر باید فوراً به بخش اورژانس مراجعه کرد یا با اورژانس (۱۱۵) تماس گرفت:
- سردرد شدید و مداوم که با داروهای معمول برطرف نمیشود
- تغییرات ناگهانی بینایی مانند تاری دید، دیدن لکههای تیره یا جرقههای نور
- درد شدید در بالای شکم یا زیر دندهها، بهویژه سمت راست
- تورم ناگهانی و شدید صورت یا دستها
- تنگی نفس
- علائم شبیه تشنج مانند لرزش یا انقباضات غیرارادی بدن (احتمال پیشرفت به اکلامپسی)
این علائم میتوانند نشانهٔ پیشرفت پرهاکلامپسی به سمت حالات شدیدتر و خطرناک باشند و نباید به تعویق افتند یا نادیده گرفته شوند.
عوامل خطر پرهاکلامپسی
بر اساس دستهٔبندی USPSTF (کارگروه خدمات پیشگیرانهٔ ایالات متحده) و کلینیک کلیولند، عوامل خطر پرهاکلامپسی به دو گروه با خطر بالا و خطر متوسط تقسیم میشوند:
بر اساس اطلاعات کلینیک مایو، عوامل اجتماعی مانند دسترسی نابرابر به مراقبتهای دوران بارداری و تفاوتهای درآمدی نیز با خطر بالاتر ابتلا به پرهاکلامپسی مرتبط دانسته شدهاند.
عوارض شدید پرهاکلامپسی
در صورت عدم پایش و مدیریت مناسب، پرهاکلامپسی میتواند به عوارض جدی برای مادر و جنین منجر شود.
اکلامپسی (Eclampsia)
اکلامپسی زمانی رخ میدهد که زن باردار مبتلا به پرهاکلامپسی دچار تشنج یا کما شود. بر اساس StatPearls و NICHD، اکلامپسی یک اورژانس پزشکی است که میتواند منجر به کما یا حتی مرگ شود.
سندرم HELLP
سندرم HELLP (Hemolysis, Elevated Liver enzymes, Low Platelet count) نوعی از پرهاکلامپسی شدید است که با تخریب گلبولهای قرمز خون (همولیز)، افزایش آنزیمهای کبدی و کاهش شدید پلاکت خون مشخص میشود. بر اساس StatPearls، این سندرم معمولاً در سهماههٔ سوم بارداری یا بلافاصله پس از زایمان بروز میکند و میتواند با علائم غیراختصاصی مانند بیحالی، درد بالای شکم سمت راست، تهوع یا استفراغ همراه باشد که گاهی با آنفلوانزا یا مشکلات گوارشی اشتباه گرفته میشود؛ به همین دلیل تشخیص آن دشوار است و نیازمند توجه پزشکی فوری است.
سکته مغزی و آسیب اندامها
بر اساس NICHD و کلینیک مایو، پرهاکلامپسی خطر سکتهٔ مغزی را در مادر افزایش میدهد و میتواند به آسیبهای بلندمدت به کلیه، قلب و مغز منجر شود.
جدا شدن جفت (Placental Abruption)
در این وضعیت، جفت پیش از زایمان از دیوارهٔ داخلی رحم جدا میشود. بر اساس کلینیک مایو، جدا شدن شدید جفت میتواند باعث خونریزی شدید شود که برای مادر و جنین تهدیدکنندهٔ حیات است.
محدودیت رشد جنین و زایمان زودرس
کاهش جریان خون به جفت میتواند رشد جنین را محدود کند (محدودیت رشد داخلرحمی) و خطر زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد و در موارد شدید، مردهزایی را افزایش دهد؛ این موارد در منابع NICHD و کلینیک کلیولند تأیید شدهاند.
مدیریت و درمان پرهاکلامپسی
بر اساس اجماع منابع معتبر از جمله کلینیک کلیولند و StatPearls، تنها درمان قطعی پرهاکلامپسی، زایمان است. تصمیم دربارهٔ زمان زایمان به شدت بیماری، سن حاملگی و وضعیت سلامت مادر و جنین بستگی دارد و توسط تیم پزشکی و با پایش دقیق اتخاذ میشود. تا زمان زایمان، رویکرد درمانی معمولاً شامل موارد زیر است:
- پایش دقیق فشار خون، عملکرد کلیه و کبد، شمارش پلاکت و وضعیت جنین (از جمله سونوگرافی و بررسی ضربان قلب جنین)
- کنترل فشار خون با داروهای ضدفشار خون مناسب بارداری، تحت نظارت مستقیم پزشک متخصص زنان و زایمان
- پیشگیری از تشنج با سولفات منیزیم (Magnesium Sulfate)؛ بر اساس StatPearls، سولفات منیزیم داروی انتخابی برای کاهش خطر بروز اکلامپسی در زنان مبتلا به پرهاکلامپسی با ویژگی شدید است و در مطالعات نشان داده شده خطر اکلامپسی را در این گروه به میزان قابلتوجهی کاهش میدهد
هیچ دوز دارویی یا رژیم درمانی فردی نباید بدون تجویز مستقیم پزشک مصرف شود؛ نوع، دوز و مدت درمان تنها توسط تیم درمانی و بر اساس شرایط بالینی هر بیمار تعیین میشود.
پیشگیری از پرهاکلامپسی: آسپرین کمدوز
بر اساس توصیهٔ کارگروه خدمات پیشگیرانهٔ ایالات متحده (USPSTF)، در زنان بارداری که در گروه پرخطر ابتلا به پرهاکلامپسی قرار دارند (مانند سابقهٔ پرهاکلامپسی، بارداری چندقلویی، فشار خون مزمن، دیابت نوع ۱ یا ۲، بیماری کلیوی یا برخی بیماریهای خودایمنی)، مصرف روزانهٔ آسپرین کمدوز (۸۱ میلیگرم) پس از هفتهٔ ۱۲ بارداری ممکن است خطر ابتلا را کاهش دهد. بر اساس همین توصیهٔ USPSTF، مصرف آسپرین کمدوز در گروه پرخطر با کاهش نسبی خطر پرهاکلامپسی در حدود ۱۵٪ (خطر نسبی ۰٫۸۵) همراه بوده است. طبق توصیهٔ کالج آمریکایی زنان و زایمان (ACOG)، این دارو باید بین هفتهٔ ۱۲ تا ۲۸ بارداری (ترجیحاً پیش از هفتهٔ ۱۶) و فقط با تجویز پزشک شروع شود و تا زمان زایمان ادامه یابد. دوز ۸۱ میلیگرم یک راهنمای جمعیتی است و مصرف خودسرانهٔ هرگونه دارو، از جمله آسپرین، در دوران بارداری بدون نظر پزشک توصیه نمیشود.
عوارض بلندمدت پس از زایمان
پرهاکلامپسی تنها به دوران بارداری محدود نمیشود. بر اساس یک مرور نظاممند و فراتحلیل منتشرشده در نشریهٔ داوریشدهٔ انجمن قلب آمریکا (Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes)، زنانی که سابقهٔ پرهاکلامپسی داشتهاند، در سالهای بعد تقریباً دو برابر بیشتر در معرض خطر فشار خون مزمن، بیماری قلبی عروق کرونر و سکتهٔ مغزی قرار دارند. به همین دلیل، پیگیری منظم سلامت قلب و عروق پس از بارداریهای همراه با پرهاکلامپسی توصیه میشود. برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ فشار خون بالا بهطور کلی و روشهای پایش و کنترل آن، میتوانید به مقالهٔ اختصاصی فشار خون بالا در همین مجموعه مراجعه کنید.
مقایسهٔ شدت اختلالات فشار خون بارداری
جدول زیر بر اساس معیارهای ACOG (خلاصهشده در American Family Physician) تفاوت سطوح مختلف فشار خون بارداری را نشان میدهد:
این طبقهبندی صرفاً جهت آشنایی کلی ارائه شده و تفسیر دقیق نتایج و تعیین شدت بیماری در هر بارداری باید توسط پزشک متخصص انجام شود.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. پرهاکلامپسی یک وضعیت پزشکی جدی است که نیازمند پیگیری تخصصی و بهموقع توسط پزشک زنان و زایمان است؛ در صورت مشاهدهٔ هر یک از علائم هشدار ذکرشده، بدون تأخیر به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
منابع
- ACOG — Preeclampsia and High Blood Pressure During Pregnancy
- StatPearls — Preeclampsia (NCBI Bookshelf)
- StatPearls — Eclampsia (NCBI Bookshelf)
- StatPearls — HELLP Syndrome (NCBI Bookshelf)
- NICHD — About Preeclampsia and Eclampsia
- NICHD — Who is at risk of preeclampsia?
- NICHD — What are the risks of preeclampsia & eclampsia to the mother?
- Mayo Clinic — Preeclampsia: Symptoms & Causes
- Cleveland Clinic — Preeclampsia
- USPSTF — Low-Dose Aspirin Use for the Prevention of Morbidity and Mortality From Preeclampsia
- AAFP — Gestational Hypertension and Preeclampsia: A Practice Bulletin from ACOG
- Wu et al. — Preeclampsia and Future Cardiovascular Health: A Systematic Review and Meta-Analysis (Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes, 2017)
