لینک صفحه جهت اشتراک گذاری کپی شد

ملاسما (لک صورت)؛ علل، تشخیص و اصول مدیریت

دسته بندی: بیماری‌های پوست 25 شهریور 1405 9 بازدید
ملاسما (لک صورت)؛ علل، تشخیص و اصول مدیریت

ملاسما (Melasma) که در فارسی محاوره‌ای اغلب «لک صورت» نامیده می‌شود، یک اختلال اکتسابی و شایع پیگمانتاسیون پوست است که به‌صورت لکه‌های قهوه‌ای تا قهوه‌ای‌مایل‌به‌خاکستری و متقارن روی نواحی در معرض آفتاب صورت ظاهر می‌شود؛ به‌ویژه گونه‌ها، پیشانی، چانه و بالای لب. این وضعیت با چالش‌های تشخیصی و درمانی پایدار همراه است و تمایل به عود دارد (DermNet NZ؛ AAD).

نام قدیمی‌تر این بیماری «کلوآسما» (Chloasma) بود که به‌ویژه برای اشاره به بروز آن در بارداری به کار می‌رفت و به همین دلیل ملاسما گاهی «ماسک بارداری» نیز نامیده می‌شود؛ امروزه اصطلاح استاندارد و پذیرفته‌شده در منابع علمی «ملاسما» است (DermNet NZ).

ملاسما چقدر شایع است؟ چه کسانی بیشتر درگیر می‌شوند

ملاسما در زنان به‌مراتب شایع‌تر از مردان است؛ بر اساس اطلاعات کلینیک کلیولند، حدود ۹۰ درصد از موارد ملاسما در زنان و تنها حدود ۱۰ درصد در مردان دیده می‌شود. شیوع کلی در جمعیت‌های مختلف بین ۱.۵ تا ۳۳ درصد گزارش شده و سن شروع معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ سالگی است (Cleveland Clinic).

این بیماری همچنین در افراد با پوست تیره‌تر شایع‌تر است. طبق StatPearls، ملاسما بیشتر افراد با فوتوتایپ پوستی III تا V (بر اساس مقیاس فیتزپاتریک) را درگیر می‌کند و بار بیماری در جمعیت‌های هیسپانیک-لاتین و آسیایی به‌طور نامتناسبی بیشتر گزارش شده است (StatPearls). طبق دِرم‌نت نیوزیلند، این بیماری در افراد با فوتوتایپ III تا IV بیشتر دیده می‌شود و در پوست‌های بسیار روشن یا بسیار تیره کمتر شایع است (DermNet NZ).

علل و عوامل تشدیدکنندهٔ ملاسما

علت دقیق ملاسما هنوز به‌طور کامل شناخته نشده، اما چند عامل شناخته‌شده در بروز و تشدید آن نقش دارند.

نور خورشید و نور مرئی (مهم‌ترین عامل)

قرارگیری مزمن در معرض نور خورشید مهم‌ترین و در عین حال قابل‌تغییرترین محرک ملاسما شناخته شده است. هم پرتوهای فرابنفش (UV) و هم نور مرئی (Visible Light) می‌توانند تولید ملانین را در پوست تحریک کنند (StatPearls). به همین دلیل ملاسما معمولاً در تابستان تیره‌تر و در زمستان کم‌رنگ‌تر می‌شود (Cleveland Clinic).

هورمون‌ها: بارداری و قرص‌های ضدبارداری

تغییرات هورمونی از دیگر عوامل شناخته‌شدهٔ ملاسما هستند. بارداری و مصرف قرص‌های ضدبارداری خوراکی یا هورمون‌درمانی جایگزینی در بروز آن نقش دارند؛ به همین دلیل به شکل بروزیافته در بارداری اصطلاح «ماسک بارداری» یا کلوآسما نیز به کار رفته است (AAD). طبق کلینیک کلیولند، بین ۱۵ تا ۵۰ درصد از زنان باردار دچار ملاسما می‌شوند (Cleveland Clinic) و طبق دِرم‌نت نیوزیلند، بارداری و قرص‌های ضدبارداری در حدود یک‌چهارم از زنان مبتلا نقش داشته‌اند (DermNet NZ).

زمینهٔ ژنتیکی

سابقهٔ خانوادگی نیز در بروز ملاسما مؤثر است؛ طبق دِرم‌نت نیوزیلند، حدود ۶۰ درصد از بیماران مبتلا به ملاسما سابقهٔ خانوادگی مثبت گزارش می‌کنند (DermNet NZ).

سایر عوامل

برخی داروها (از جمله برخی داروهای شیمی‌درمانی) و واکنش‌های فوتوتوکسیک ناشی از مواد آرایشی نیز می‌توانند در بروز یا تشدید ملاسما نقش داشته باشند (StatPearls).

علل و عوامل تشدیدکنندهٔ ملاسما

الگوهای بالینی ملاسما

ملاسما معمولاً به یکی از سه الگوی توزیعی زیر روی صورت ظاهر می‌شود:


راهنمای بالینی درماتولوژی | طبیب‌یاب

ارزیابی و دسته‌بندی ملاسما

الگوهای بالینی توزیع ملاسما (Melasma) بر اساس محل درگیری و شیوع

الگو (Pattern) محل درگیری شیوع نسبی
مرکز صورت (Centrofacial) پیشانی، گونه‌ها، بالای لب (فوقانی)، تیغه و پره‌های بینی، چانه
شایع‌ترین (۵۰٪ تا ۸۰٪)
مالار (Malar) برجستگی هر دو گونه و پل بینی
نسبتاً شایع
فک تحتانی (Mandibular) لبه و زاویه فک پایین (راموس و بادی مندیبل)
کمتر شایع

نکته بالینی درماتولوژی:
تشخیص عمق پیگمانتاسیون ملاسما (اپیدرمال، درمال یا مختلط) به کمک معاینه با لامپ وود (Wood’s lamp) انجام می‌گیرد. فرم اپیدرمال پاسخ درمانی بهتری به ترکیبات موضعی روشن‌کننده (مانند هیدروکینون، ترتینوئین و آزلائیک اسید) دارد، در حالی که نوع درمال نیازمند رویکردهای ترکیبی و محافظت حداکثری در برابر نور خورشید است.

تشخیص افتراقی و علائم نیازمند بررسی دقیق (Red Flag):
هرگونه ضایعه پیگمانته که دارای مشخصات عدم تقارن (Asymmetry)، حاشیه‌های نامنظم (Border irregularity)، تنوع رنگی شدید (Color variegation)، یا رشد و خارش ناگهانی باشد، نباید صرفاً ملاسما تلقی شود و باید از نظر ضایعات پیش‌سرطانی، ملانوما یا هایپرپیگمانتاسیون ناشی از بیماری‌های سیستمیک (مانند لوپوس مالار راش یا اختلالات غدد) توسط متخصص پوست بیوپسی و ارزیابی شود.

منبع جدول: DermNet NZ.

آیا ملاسما خطرناک است؟

ملاسما یک وضعیت خوش‌خیم است و نوعی سرطان پوست نیست و نشانهٔ سرطان پوست هم محسوب نمی‌شود؛ همچنین معمولاً دردناک، خارش‌دار یا آزاردهنده از نظر فیزیکی نیست (AAD؛ Cleveland Clinic). با این حال، ملاسما وضعیتی مزمن، مقاوم به درمان و مستعد عود است، به‌ویژه در صورت قطع محافظت مداوم در برابر آفتاب (AAD؛ StatPearls).

هشدار مهم: تمایز از ضایعات مشکوک به ملانوم

خوش‌خیم بودن ملاسما به این معنا نیست که هر لک یا خالِ جدید یا تغییریافتهٔ پوستی را می‌توان بدون بررسی پزشک، ملاسما فرض کرد. آکادمی آمریکایی درماتولوژی برای شناسایی نشانه‌های هشداردهندهٔ ملانوم قاعدهٔ ABCDE را معرفی می‌کند؛ هر خال یا لک پوستی که ویژگی‌های قاعدهٔ ABCDE را نشان دهد باید توسط پزشک ارزیابی شود تا از ملانوم (سرطان پوست) افتراق داده شود (AAD — ABCDEs of melanoma):

  • A (Asymmetry): نامتقارن بودن شکل ضایعه (یک نیمه شبیه نیمهٔ دیگر نیست)
  • B (Border): حاشیهٔ نامنظم، دندانه‌دار یا نامشخص
  • C (Color): تغییر رنگ یا وجود چند رنگ در یک ضایعه
  • D (Diameter): قطر معمولاً بیش از ۶ میلی‌متر (اندازهٔ پاک‌کن مداد)، هرچند ملانوم می‌تواند کوچک‌تر هم باشد
  • E (Evolving): تغییر و تکامل ضایعه در طول زمان (اندازه، شکل یا رنگ)

ملاسما برخلاف ملانوم، الگویی متقارن و به‌طور معمول در هر دو سمت صورت دارد و به شکل تخت (نه برجسته) ظاهر می‌شود (AAD). با این حال، خوددرمانیِ هر لک پوستی بدون تشخیص دقیق پزشک خطرناک است؛ در صورت وجود هرگونه شک، حتماً باید به پزشک متخصص پوست مراجعه شود.

تشخیص ملاسما

تشخیص ملاسما در وهلهٔ اول بر پایهٔ معاینهٔ بالینی و بررسی الگوی متقارن لکه‌ها در نواحی مشخص صورت است (AAD).

یکی از ابزارهای کمکی سنتی، لامپ وود (Wood’s lamp) است که با تابش نور فرابنفش به تعیین عمق رنگدانه (اپیدرمی، درمی یا مختلط) کمک می‌کند: نوع اپیدرمی معمولاً قهوه‌ای پررنگ و مرزدار است و پاسخ بهتری به درمان می‌دهد، در حالی که نوع درمی به رنگ آبی-خاکستری کم‌رنگ و کم‌مرز بوده و پاسخ ضعیف‌تری به درمان دارد (DermNet NZ). با این حال، طبق StatPearls یافته‌های لامپ وود به‌ویژه در پوست‌های تیره‌تر ناسازگار و کم‌اعتماد است و امروزه به‌عنوان روشی قطعی در نظر گرفته نمی‌شود (StatPearls). درماسکوپی نیز می‌تواند برای بررسی الگوی رنگدانه و ساختارهای عروقی به کار رود (StatPearls). در برخی موارد برای رد سایر تشخیص‌ها ممکن است بیوپسی پوستی نیز انجام شود (Cleveland Clinic).

اصول کلی مدیریت ملاسما

مدیریت ملاسما فرآیندی چندمرحله‌ای و اغلب طولانی‌مدت است. تأکید می‌شود که هدف از توضیحات زیر آشنایی کلی است، نه ارائهٔ نسخهٔ درمانی فردی؛ انتخاب و ترکیب روش درمان باید توسط پزشک متخصص پوست و متناسب با نوع پوست هر فرد تعیین شود.

محافظت سخت‌گیرانه و مستمر از آفتاب — پایهٔ هر برنامهٔ درمانی

از آنجا که نور خورشید مهم‌ترین محرک ملاسما است، محافظت روزانه و مداوم در برابر آفتاب پایهٔ اصلی هر رویکرد مدیریتی محسوب می‌شود و باید به‌طور مستمر ادامه یابد (StatPearls). آکادمی آمریکایی درماتولوژی استفاده از ضدآفتاب با طیف گستردهٔ (UVA و UVB) و SPF ۳۰ یا بالاتر را توصیه می‌کند. از آنجا که ملاسما به نور مرئی نیز حساس است، فرمولاسیون‌های حاوی اکسید روی (Zinc oxide)، دی‌اکسید تیتانیوم (Titanium dioxide) یا اکسید آهن (Iron oxide) — یعنی ضدآفتاب‌های معدنی و رنگی — توصیه می‌شوند؛ ضدآفتاب‌های رنگی برای افرادی که نگران باقی‌ماندن لایهٔ سفید روی پوست هستند گزینهٔ مناسبی است (AAD).

عوامل روشن‌کنندهٔ موضعی

هیدروکینون (Hydroquinone) رایج‌ترین و پرکاربردترین عامل روشن‌کنندهٔ موضعی برای ملاسما است (AAD) و به‌عنوان درمان خط اول موضعی شناخته می‌شود (AAD). سایر عوامل روشن‌کننده شامل ترتینوئین (Tretinoin/رتینوئید) و اسید آزلائیک (Azelaic acid) هستند که گاهی به‌عنوان گزینه‌های ملایم‌تر برای بیمارانی که تحمل کمتری دارند استفاده می‌شوند (AAD).

یکی از رایج‌ترین و مؤثرترین رویکردهای دارویی، «فرمول سه‌گانه» یا ترکیب سه‌تایی (Triple combination) است که شامل هیدروکینون، ترتینوئین و یک کورتیکواستروئید موضعی است؛ ترکیب این سه ماده در مقایسه با استفادهٔ تک‌دارویی اثربخشی بیشتری نشان داده است (AAD؛ DermNet NZ). نتایج درمان‌های موضعی معمولاً دیرهنگام ظاهر می‌شود و ممکن است بین ۳ تا ۱۲ ماه طول بکشد تا بهبود قابل‌توجه دیده شود؛ حتی با پایبندی کامل به درمان، برخی بیماران به پاک‌شدگی کامل نمی‌رسند (AAD).

لایه‌برداری شیمیایی و لیزر — با احتیاط بالینی

در مواردی که درمان موضعی به‌تنهایی کافی نباشد، لایه‌برداری شیمیایی (Chemical peel)، میکرونیدلینگ یا درمان‌های لیزری و نور می‌توانند به‌عنوان مکمل به‌کار روند و معمولاً بهترین اثر را در ترکیب با داروهای موضعی و محافظت مداوم از آفتاب دارند (AAD؛ Cleveland Clinic). با این حال، این روش‌ها باید با احتیاط زیاد و توسط متخصص انجام شوند، زیرا لایه‌برداری‌های شیمیایی و لیزر می‌توانند خطر تشدید ملاسما یا ایجاد پرپیگمانتاسیون پس از التهاب (Post-inflammatory hyperpigmentation) را به همراه داشته باشند و نیازمند اقدامات دقیق پیشگیری از عود در حین و پس از درمان‌اند (DermNet NZ؛ StatPearls).

اصول کلی مدیریت ملاسما

خلاصهٔ رویکردهای مدیریتی


راهنمای بالینی درماتولوژی | طبیب‌یاب

پروتکل درمان و مدیریت ملاسما

رویکردهای تشخیصی-درمانی، نقش بالینی و نکات کلیدی در مدیریت ملاسما (Melasma)

رویکرد درمانی (Approach) نقش بالینی (Role) نکتهٔ مهم (Key Note)
ضدآفتاب طیف‌گسترده، معدنی/رنگی
(Broad-spectrum Mineral / Tinted SPF 30+)		 پایهٔ هر برنامهٔ درمانی و پیشگیری اصلی از عود مجدد تیرگی باید به‌طور مداوم، روزانه و بدون وقفه (تجدید هر ۲ تا ۳ ساعت) ادامه یابد؛ اکسید آهن در ضدآفتاب‌های رنگی محافظت در برابر نور مرئی را افزایش می‌دهد.
هیدروکینون موضعی
(Topical Hydroquinone 2%-4%)		 خط اول درمان دارویی روشن‌کننده و مهارکننده آنزیم تیروزیناز مصرف باید صرفاً تحت نظر پزشک باشد؛ جهت جلوگیری از عوارض جانبی (مانند اوکرونوزیس خارق‌العاده) دوره مصرف محدود (معمولاً ۳ تا ۴ ماه) رعایت شود.
ترکیب سه‌گانه موضعی
(Triple Combination Cream: HQ + Tretinoin + Corticosteroid)		 افزایش قابل‌توجه اثربخشی و سرعت پاسخ نسبت به تک‌دارو در ملاسما متوسط تا شدید نتیجه معمولاً پس از چند ماه ظاهر می‌شود؛ به دلیل وجود کورتون موضعی، مصرف طولانی‌مدت و خودسرانه مجاز نیست.
لایه‌برداری شیمیایی / لیزر
(Chemical Peels / Low-fluence Laser)		 درمان مکمل و خط دوم در موارد مقاوم به درمان‌های موضعی خطر تشدید لک یا ایجاد **پرپیگمانتاسیون پس از التهاب (PIH)**؛ نیازمند تخصص بالایی پوست، آماده‌سازی قبلی پوست و احتیاط فراوان است.

نکته بالینی درماتولوژی:
ملاسما یک اختلال مزمن پیگمانتاسیون است و امکان عود آن حتی پس از بهبودی کامل وجود دارد. استفاده منظم از ضدآفتاب‌های حاوی اکسید آهن (Iron Oxide) به دلیل مهار نور مرئی (Visible Light) و مکمل‌های خوراکی مهارکننده التهاب مانند ترانگزامیک اسید خوراکی (Oral Tranexamic Acid) در موارد شدید تحت نظر متخصص، از جدیدترین راهکارهای کنترل موثر ملاسما است.

هشدارهای بالینی و خط قرمز درمان (Red Flag):
در صورت بروز علائم زیر، مصرف محصولات دارویی را فوراً متوقف کرده و به متخصص پوست مراجعه نمایید:• ایجاد تیرگی خاکستری-آبی یا سیاهی غیرطبیعی و دائم در محل مصرف هیدروکینون (علامت اوکرونوزیس خارق‌العاده / Exogenous Ochronosis)• قرمزی شدید، سوزش سوزاننده، پوسته ریزی وسیع یا تاول پس از اقدامات لیزر یا لایه‌برداری شیمیایی (خطر PIH شدید)• نازک شدن پوست، نازک شدن مویرگ‌ها (تلانژکتازی) یا جوش‌های آکنه‌ای ناشی از مصرف بیش از حد کورتیکواستروئیدهای موضعی


دانشنامه و مجله سلامت | طبیب‌یاب

بیماری‌های التهابی پوست

روزاسه (گل‌گونگی صورت) چیست؟ علائم، انواع و اصول کنترل آن

روزاسه (Rosacea) یک بیماری التهابی و عروقی مزمن پوستی است که بیشتر بخش‌های مرکزی صورت شامل گونه‌ها، بینی، پیشانی و چانه را درگیر می‌کند. این عارضه اغلب با قرمزی گذرا یا پایدار، گشاد شدن مویرگ‌ها (تلانژکتازی)، جوش‌های التهابی قرمز و در مواردی سوزش و خشکی چشم همراه است و شناسایی محرک‌های محیطی نقش کلیدی در کنترل آن دارد.

آنچه در این مقاله تخصصی مطالعه خواهید کرد:
  • شناخت انواع ۴ گانه روزاسه (عروقی، پاپولوپوسچولار، فیماتوس و چشمی)
  • تفاوت‌های تشخیصی روزاسه با آکنه معمولی و درماتیت سبورئیک
  • شناسایی محرک‌های شعله‌ورکننده (نور خورشید، غذاهای تند، نوشیدنی‌های داغ و استرس)
  • درمان‌های موضعی (ایورمکتین، مترونیدازول، اسید آزلائیک) و رویکردهای لیزر عروقی

نکته بالینی مراقبت از پوست:
بیماران مبتلا به روزاسه سد دفاعی پوستی بسیار حساسی دارند؛ بنابراین استفاده خودسرانه از کورتون‌های موضعی اکیداً ممنوع است، زیرا کورتون گرچه در کوتاه‌مدت قرمزی را می‌کاهد اما باعث شعله‌ور شدن شدید بیماری (Steroid-induced Rosacea) و نازک شدن مویرگ‌ها می‌شود. استفاده روزانه از ضدآفتاب‌های فیزیکی/معدنی (زینک اکساید) پایه ثابت مراقبت است.

هشدارهای بالینی و درگیری‌های چشمی (Red Flag):
در صورت بروز علائم چشمی روزاسه نظیر درد چشم، احساس وجود جسم خارجی یا شن‌ریزه در چشم، حساسیت شدید به نور (فتوفوبیا) یا تاری دید، مراجعه فوری به چشم‌پزشک الزامی است؛ تأخیر در درمان خطر آسیب جدی به قرنیه (کراتیت) و کاهش دید را در پی دارد.

جمع‌بندی

ملاسما یک بیماری پوستی خوش‌خیم اما مزمن، شایع در زنان و افراد با پوست تیره‌تر است که ترکیبی از عوامل محیطی (به‌ویژه نور آفتاب و نور مرئی)، هورمونی (بارداری و قرص‌های ضدبارداری) و ژنتیکی در بروز آن دخیل‌اند. با اینکه گزینه‌های درمانی متعددی برای کاهش شدت آن وجود دارد، ملاسما وضعیتی مقاوم و مستعد عود است و محافظت مداوم از آفتاب مهم‌ترین رکن کنترل آن باقی می‌ماند. هرگونه لک یا خالِ جدید یا تغییریافتهٔ پوستی که با معیارهای قاعدهٔ ABCDE مطابقت داشته باشد باید حتماً توسط پزشک ارزیابی شود تا از ملانوم افتراق داده شود.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.


خدمات تخصصی پوست، مو و زیبایی | طبیب‌یاب

نوبت‌دهی آنلاین متخصصان پوست

تشخیص دقیق و درمان کک‌ومک و لکه‌های صورت با برترین متخصصان پوست در طبیب‌یاب

کک‌ومک (افلیس)، لک‌های ناشی از آفتاب (سولار لنتیگو)، ملاسما و لک‌های پس از التهاب و جوش (PIH) الگوها و عمق‌های متفاوتی در لایه‌های پوست دارند. انتخاب روش درمانی نامناسب یا انجام اقدامات تهاجمی بدون معاینه تخصصی می‌تواند باعث تشدید لک یا تیرگی دائمی شود. در طبیب‌یاب می‌توانید مستقیماً با متخصصان باتجربه پوست مشاوره کرده و مؤثرترین پروتکل درمانی را دریافت کنید.

خدمات کلینیکی و تخصصی درمان لک و کک‌ومک در طبیب‌یاب:
  • معاینه با درماتوسکوپی تخصصی و تشخیص افتراقی ضایعات پیگمانته از خال‌ها و بدخیمی‌های پوستی
  • درمان با لیزرهای پیشرفته رفع پیگمانتاسیون (کیوسوئیچ Q-Switched، فرکشنال و IPL تخصصی)
  • انجام لایه‌برداری‌های شیمیایی تخصصی (پیلینگ)، مزوتراپی و میکرونیدلینگ روشن‌کننده
  • تجویز ترکیبات درمانی موضعی اختصاصی و برنامه‌ریزی مراقبت ضدآفتاب بر اساس تیپ پوستی

نکته بالینی درماتولوژی:
پاسخ‌دهی لکه‌ها به درمان وابسته به عمق رسوب ملانین (اپیدرمال یا درمال) است. درمان‌های لیزری باید حتماً پس از آماده‌سازی چند هفته‌ای پوست با ترکیبات مهارکننده ملانین و زیر نظر پزشک متخصص انجام شوند تا خطر تیرگی ثانویه (PIH) به حداقل برسد.

هشدار بالینی ضایعات پوستی مشکوک (Red Flag):
هرگز لکه‌ها یا خال‌هایی که دارای عدم تقارن، حاشیه نامنظم یا کنگره‌ای، رنگ چندگانه یا سیاه تیره، قطر بالای ۶ میلی‌متر، یا تغییر اندازه و خونریزی خودبه‌خودی (قانون ABCDE ملانوما) هستند را بدون بررسی تخصصی و بیوپسی تحت لیزر یا سوزاندن قرار ندهید.

منابع

طبیب یاب

طبیب یاب

مشاهده همه‌ی مطالب نویسنده وب‌سایت نویسنده

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پزشکان با این تخصص