آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (OGTT): آمادگی، روش انجام و تفسیر نتایج

آزمایش تحمل گلوکز خوراکی (Oral Glucose Tolerance Test – OGTT) یک آزمایش خون است که نشان می‌دهد بدن پس از مصرف یک محلول استاندارد گلوکز، قند خون را چگونه پردازش و کنترل می‌کند. این آزمایش عمدتاً برای تشخیص دیابت نوع ۲، پیش‌دیابت و دیابت بارداری (Gestational Diabetes Mellitus) به کار می‌رود و گاهی برای بررسی مقاومت به انسولین، اختلال عملکرد سلول‌های بتای پانکراس یا افت قند خون واکنشی (Reactive Hypoglycemia) نیز درخواست می‌شود (StatPearls — Glucose Tolerance Test؛ Cleveland Clinic).

آزمایش تحمل گلوکز چه زمانی درخواست می‌شود؟

پزشک معمولاً این آزمایش را در دو موقعیت اصلی تجویز می‌کند: نخست برای تشخیص دیابت نوع ۲ و پیش‌دیابت در افرادی که نتایج مرزی قند خون ناشتا داشته‌اند یا در معرض خطر هستند، و دوم برای غربالگری و تشخیص دیابت بارداری در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ حاملگی (StatPearls — Glucose Tolerance Test؛ NHS).

تشخیص دیابت نوع ۲ و پیش‌دیابت در بزرگسالان

در افراد غیرباردار، آزمایش تحمل گلوکز خوراکی معمولاً زمانی درخواست می‌شود که قند خون ناشتا یا هموگلوبین A1C در محدودهٔ مرزی باشد و پزشک بخواهد وضعیت متابولیسم گلوکز را دقیق‌تر ارزیابی کند. این آزمایش می‌تواند اختلال تحمل گلوکز (Impaired Glucose Tolerance) را زودتر از سایر آزمایش‌ها آشکار کند (National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases – NIDDK).

غربالگری و تشخیص دیابت بارداری

در بارداری، بدن به دلیل تغییرات هورمونی نسبت به انسولین مقاوم‌تر می‌شود و در برخی افراد این مقاومت به دیابت بارداری منجر می‌شود. به همین دلیل انجمن دیابت آمریکا (American Diabetes Association – ADA) توصیه می‌کند تمام باردارانی که پیش‌تر دیابت شناخته‌شده نداشته‌اند، در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ بارداری از نظر دیابت بارداری غربالگری شوند (ADA — Standards of Care in Diabetes؛ NHS).

آمادگی پیش از آزمایش تحمل گلوکز

آمادگی صحیح برای دقت نتیجهٔ آزمایش اهمیت زیادی دارد. بر اساس منابع بالینی معتبر، موارد زیر باید رعایت شود:

• در سه روز پیش از آزمایش، رژیم غذایی عادی و حاوی حداقل ۱۵۰ گرم کربوهیدرات در روز داشته باشید و فعالیت بدنی معمول خود را حفظ کنید (StatPearls — Glucose Tolerance Test؛ Cleveland Clinic).
• پیش از آزمایش استاندارد بزرگسالان، معمولاً ۱۰ تا ۱۶ ساعت ناشتایی کامل (فقط آب مجاز) لازم است و آزمایش ترجیحاً بین ساعت ۷ تا ۹ صبح انجام می‌شود (StatPearls — Glucose Tolerance Test).
• برای آزمایش تحمل گلوکز در بارداری، معمولاً ۸ تا ۱۰ ساعت ناشتایی (فقط آب) کافی است؛ در صورت تردید با مرکز درمانی خود هماهنگ کنید (NHS — Gestational diabetes).
• هرگونه دارو یا مکمل مصرفی خود را به پزشک اطلاع دهید، زیرا برخی داروها (مانند کورتیکواستروئیدها و برخی دیورتیک‌ها) می‌توانند نتیجهٔ آزمایش را تحت تأثیر قرار دهند (StatPearls — Glucose Tolerance Test).
• در طول انجام آزمایش از خوردن، آشامیدن (به‌جز آب) و سیگار کشیدن خودداری کنید و در حالت نشسته بمانید (StatPearls — Glucose Tolerance Test).

روش انجام آزمایش تحمل گلوکز

آزمایش استاندارد ۷۵ گرمی برای بزرگسالان غیرباردار

در روش استاندارد، ابتدا یک نمونهٔ خون ناشتا گرفته می‌شود تا قند خون پایه اندازه‌گیری شود. سپس فرد باید محلولی حاوی ۷۵ گرم گلوکز محلول در ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلی‌لیتر آب را طی حدود ۵ دقیقه بنوشد. نمونهٔ خون دوم دقیقاً ۲ ساعت پس از نوشیدن محلول گرفته می‌شود؛ در برخی پروتکل‌ها نمونهٔ یک‌ساعته نیز اضافه می‌شود (StatPearls — Glucose Tolerance Test؛ Mayo Clinic).

روش‌های غربالگری و تشخیص دیابت بارداری: یک‌مرحله‌ای در برابر دومرحله‌ای

برای دیابت بارداری دو رویکرد پذیرفته‌شده وجود دارد که هر دو مورد تأیید انجمن دیابت آمریکا هستند (ADA — Standards of Care in Diabetes؛ StatPearls — Gestational Diabetes):

• روش یک‌مرحله‌ای: نمونهٔ ناشتا گرفته می‌شود، سپس فرد ۷۵ گرم گلوکز می‌نوشد و نمونه‌ها در ساعت ناشتا، یک ساعت و دو ساعت پس از مصرف گرفته می‌شود.
• روش دومرحله‌ای: ابتدا یک آزمایش غربالگری با ۵۰ گرم گلوکز و بدون نیاز به ناشتایی انجام می‌شود و قند خون یک ساعت بعد اندازه‌گیری می‌شود. اگر نتیجه بالاتر از آستانهٔ تعیین‌شده باشد، آزمایش تشخیصی سه‌ساعته با ۱۰۰ گرم گلوکز و اندازه‌گیری در ساعات ناشتا، یک، دو و سه انجام می‌شود.

تفسیر نتایج آزمایش تحمل گلوکز

تفسیر نتایج آزمایش تحمل گلوکز باید توسط پزشک و با در نظر گرفتن شرایط بالینی فرد انجام شود. مقادیر زیر معیارهای تشخیصی رسمی است که در منابع بالینی معتبر ذکر شده‌اند و محدودهٔ مرجع دقیق ممکن است بین آزمایشگاه‌ها اندکی متفاوت باشد.

معیارهای تشخیصی دیابت و پیش‌دیابت در بزرگسالان غیرباردار

این مقادیر بر اساس معیارهای NIDDK و StatPearls (هر دو منطبق بر معیارهای ADA) گزارش شده‌اند (NIDDK — Diabetes Tests & Diagnosis؛ StatPearls — Glucose Tolerance Test). سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز آستانهٔ تشخیص دیابت را دقیقاً همین مقادیر (قند ناشتا ۱۲۶ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر و ۲ ساعتهٔ ۲۰۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر یا بیشتر) اعلام کرده، اما آستانهٔ پایینی «اختلال قند ناشتا» را در گزارش خود کمی بالاتر، یعنی ۱۱۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر، تعریف می‌کند؛ به همین دلیل ممکن است بسته به معیار استفاده‌شده، تفسیر مرزی اندکی متفاوت باشد (WHO — Definition and diagnosis of diabetes mellitus and intermediate hyperglycaemia).

معیارهای تشخیصی دیابت بارداری

در مرحلهٔ اول روش دومرحله‌ای (آزمایش غربالگری ۵۰ گرمی، بدون نیاز به ناشتایی)، در صورتی که قند خون یک‌ساعته در محدودهٔ ۱۳۰ تا ۱۴۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر یا بیشتر باشد (بسته به آستانهٔ انتخابی مرکز درمانی)، آزمایش تشخیصی سه‌ساعتهٔ ۱۰۰ گرمی درخواست می‌شود (StatPearls — Gestational Diabetes؛ ADA — Standards of Care in Diabetes).

محدودیت‌ها و نکات مهم دربارهٔ آزمایش تحمل گلوکز

آزمایش تحمل گلوکز خوراکی، به‌ویژه در بزرگسالان غیرباردار، در حدود ۲۰٪ موارد نتیجهٔ غیرقطعی می‌دهد و توصیه می‌شود در صورتی که نتیجه به‌شدت غیرطبیعی نباشد، تشخیص نهایی دیابت بر پایهٔ تکرار آزمایش در روزی دیگر یا ترکیب آن با آزمایش‌های دیگر مانند A1C انجام شود (StatPearls — Glucose Tolerance Test؛ NIDDK — Diabetes Tests & Diagnosis). این آزمایش نباید در بیماران بستری، افراد در شرایط حاد پزشکی یا در حین عفونت و آسیب انجام شود، زیرا نتیجه را مخدوش می‌کند (StatPearls — Glucose Tolerance Test).

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. تفسیر دقیق نتایج آزمایش تحمل گلوکز و تصمیم‌گیری دربارهٔ تشخیص یا درمان باید توسط پزشک معالج و با در نظر گرفتن شرایط فردی صورت گیرد.

منابع

• StatPearls — Glucose Tolerance Test (آمادگی، روش انجام، معیارهای تشخیصی دیابت و پیش‌دیابت و دیابت بارداری)
• StatPearls — Gestational Diabetes (معیارهای یک‌مرحله‌ای و دومرحله‌ای تشخیص دیابت بارداری)
• NIDDK — Diabetes Tests & Diagnosis (مقادیر مرجع قند ناشتا، OGTT دوساعته و A1C)
• NIDDK — Diabetes & Prediabetes Tests (جدول معیارهای تشخیصی دیابت و پیش‌دیابت)
• ADA — Standards of Care in Diabetes, Diagnosis and Classification of Diabetes (معیارهای تشخیصی رسمی ADA و توصیهٔ غربالگری دیابت بارداری)
• WHO — Definition and diagnosis of diabetes mellitus and intermediate hyperglycaemia (معیارهای WHO برای تشخیص دیابت و اختلال قند ناشتا)
• Cleveland Clinic — Glucose Tolerance Test (GTT) (کاربرد، آمادگی و روش انجام آزمایش)
• Mayo Clinic — Glucose Tolerance Test (روش انجام آزمایش ۷۵ گرمی و سه‌ساعتهٔ ۱۰۰ گرمی)
• NHS — Gestational Diabetes (زمان‌بندی و روش انجام آزمایش تحمل گلوکز در بارداری)