لینک صفحه جهت اشتراک گذاری کپی شد

ژنیکوماستی چیست؟ علت، تشخیص و درمان بزرگی سینه در مردان


ژنیکوماستی چیست؟ علت، تشخیص و درمان بزرگی سینه در مردان

یک برآمدگی کوچک و گاهی دردناک زیر نوک سینه، یا سینه‌ای که در آینه بزرگ‌تر از قبل به نظر می‌رسد، می‌تواند هر مرد یا پسر نوجوانی را نگران کند. خبر خوب این است که بزرگی سینه در مردان شایع است و معمولاً بی‌خطر است. در نوزادی و بلوغ هم بیشتر وقت‌ها خودش برطرف می‌شود [6][7]. گاهی هم پشت آن یک دارو، یک بیماری یا به‌ندرت سرطان پستان است. برای همین دانستن نشانه‌های هشدار مهم است [2][18]. در طبیب‌یاب هر نکته‌ی این صفحه را با منابعی مثل NHS، StatPearls، انجمن جراحان پلاستیک آمریکا و انجمن سرطان آمریکا تطبیق داده‌ایم و شماره‌ی منبع کنار هر جمله آمده است.

پاسخ کوتاه

  • ژنیکوماستی چیست؟ بزرگ شدن خوش‌خیم بافت غده‌ای سینه در مردان و پسران است. معمولاً به شکل توده‌ای لاستیکی زیر نوک سینه، در یک یا هر دو طرف، دیده می‌شود [2][8].
  • علت اصلی: به هم خوردن تعادل استروژن (هورمون زنانه) و آندروژن‌ها (هورمون‌های مردانه) [2].
  • پسودوژنیکوماستی یا لیپوماستی فقط تجمع چربی است، نه رشد غده، و با کاهش وزن بهتر می‌شود [3][8].
  • اغلب گذراست: ژنیکوماستی نوزادی و بلوغ معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شود [6][7].
  • علائم هشدار: توده‌ی سفت و یک‌طرفه، ترشح خونی، فرورفتن نوک سینه، تغییر پوست یا توده‌ی زیر بغل را زود به پزشک نشان دهید [3][18].
  • درمان: از پیگیری و قطع داروی مقصر تا دارو (فقط با تجویز پزشک) و جراحی برای موارد ماندگار [1][2][9].

ژنیکوماستی چیست؟ معنی و نام انگلیسی

ژنیکوماستی (به انگلیسی Gynecomastia و در املای بریتانیایی Gynaecomastia) یعنی بزرگ شدن سینه در مردان به دلیل رشد بافت غده‌ای سینه [6][8]. این بافت از مجاری شیری و بافت همبند اطراف آن (استروما) تشکیل شده است [1]. واژه از دو کلمه‌ی یونانی به معنی «زن» و «پستان» ساخته شده است [1]. در زبان روزمره بعضی‌ها به بزرگ شدن سینه در پسران «ممه» هم می‌گویند؛ نام پزشکی آن ژنیکوماستی است.

ژنیکوماستی شایع‌ترین مشکل سینه در مردان است [5][15]. ممکن است یک‌طرفه یا دوطرفه باشد و دو طرف هم‌اندازه نباشند [2][4]. در معاینه، وقتی بافت غده‌ای زیر هاله‌ی نوک سینه دست‌کم ۲ سانتی‌متر قطر داشته باشد، ژنیکوماستی بالینی تشخیص داده می‌شود [2]. البته پژوهش‌های مختلف معیارهای ۰.۵، ۱ یا ۲ سانتی‌متر را به کار برده‌اند [4].

تفاوت ژنیکوماستی و پسودوژنیکوماستی (لیپوماستی)

همه‌ی سینه‌های بزرگ در مردان ژنیکوماستی نیستند. در پسودوژنیکوماستی، که لیپوماستی یا ژنیکوماستی کاذب هم نامیده می‌شود، فقط چربی زیر هاله و اطراف آن زیاد شده و بافت غده‌ای رشد نکرده است [1][3]. چاقی شایع‌ترین علت بزرگی سینه از نوع چربی است [7]. گاهی هم ترکیبی از چربی اضافه و بافت غده‌ای وجود دارد و جراح هر دو را درمان می‌کند [9][11]. این تفاوت مهم است، چون بررسی و درمان این دو با هم فرق دارد [3][7].

ویژگی ژنیکوماستی واقعی پسودوژنیکوماستی (لیپوماستی)
نوع بافت رشد بافت غده‌ای (مجاری و استروما) [1][4] تجمع چربی بدون رشد غده [3][4]
حس در لمس صفحه یا توده‌ی سفت و لاستیکی، هم‌مرکز با نوک سینه؛ در موارد تازه ممکن است حساس باشد [2][3][8] نرم؛ بزرگی کلی سینه بدون توده‌ی مشخص [3][8]
علت شایع عدم تعادل استروژن و آندروژن: بلوغ، سالمندی، داروها، برخی بیماری‌ها [2] اضافه وزن و چاقی [7][8]
نیاز به آزمایش بسته به شرح حال و معاینه، گاهی آزمایش خون و تصویربرداری [2][5] اگر تشخیص روشن باشد، معمولاً لازم نیست [3][5]
درمان پیگیری، رفع علت، دارو در موارد تازه، جراحی برای موارد ماندگار [1][2] کاهش وزن؛ در صورت نیاز لیپوساکشن [3]

ژنیکوماستی در چه سنی شایع است؟

ژنیکوماستی در هر سنی ممکن است دیده شود. سه دوره‌ی اوج آن با تغییرات طبیعی هورمونی هم‌زمان است [3][4]:

  • نوزادی: بخش بزرگی از نوزادان پسر، بسته به منبع از حدود نیمی تا ۹۰٪، در بدو تولد سینه‌ی کمی برجسته دارند. علت آن استروژن مادر است که از جفت عبور کرده است [3][4][7]. گاهی ترشح شیری‌رنگ هم دارد [2][7]. معمولاً ظرف چند هفته تا چند ماه از بین می‌رود و تقریباً همیشه تا پایان سال اول کامل برطرف می‌شود [3][4][7].
  • بلوغ: حدود نیمی یا بیشتر از پسران در بلوغ درجاتی از بزرگی سینه را تجربه می‌کنند [3][7][8]. طبق Endotext تا ۶۰٪ پسران تا ۱۴ سالگی ژنیکوماستی قابل‌لمس دارند [2]. شروع آن بیشتر در ۱۳ تا ۱۴ سالگی است [3][4].
  • میانسالی و سالمندی: ژنیکوماستی در مردان بالای ۵۰ سال شایع است [6][8]. شیوع آن در مردان بالای ۶۰ سال ۳۶ تا ۵۷٪ گزارش شده است [2]. افت تستوسترون، افزایش چربی بدن و مصرف داروهای بیشتر در این سن نقش دارند [1][2].

این اعداد بسته به روش مطالعه و تعریف ژنیکوماستی بسیار متفاوت‌اند. برای بلوغ از ۴ تا ۶۹٪ گزارش شده است [4].

ژنیکوماستی در بلوغ: چقدر طول می‌کشد؟

در بلوغ، سطح استرادیول (نوعی استروژن) زودتر از تستوسترون بالا می‌رود. همین عدم تعادل موقت باعث رشد بافت سینه می‌شود و با بالا رفتن تستوسترون معمولاً پس می‌رود [1]. با این حال بیشتر نوجوانان مبتلا سطح استروژن طبیعی دارند [4].

ژنیکوماستی تانر ۳ یعنی چه؟

«تانر» نام درجه‌بندی‌ای است که پزشک با آن پیشرفت بلوغ را می‌سنجد. ژنیکوماستی بلوغ بیشتر در میانه‌ی بلوغ دیده می‌شود، یعنی مرحله‌ی تانر ۳ تا ۴ موهای ناحیه‌ی تناسلی و حجم بیضه‌ی حدود ۵ تا ۱۰ میلی‌لیتر [4]. AAFP هم شروع معمول را ۱۳ تا ۱۴ سالگی یا مرحله‌ی تانر ۳ یا ۴ می‌داند [3]. پس دیدن ژنیکوماستی در تانر ۳ به‌خودی‌خود غیرعادی نیست. اما ژنیکوماستی در پسری که هنوز به بلوغ نرسیده باید بررسی شود [4][7].

چه زمانی خوب می‌شود؟

  • ژنیکوماستی بلوغ معمولاً ظرف ۶ ماه تا ۲ سال برطرف می‌شود [3][7][8].
  • در ۷۵ تا ۹۰٪ نوجوانان خودبه‌خود محدود می‌شود و طی ۱ تا ۳ سال پس می‌رود [4]. تا ۱۷ سالگی فقط حدود ۱۰٪ پسران ژنیکوماستی ماندگار دارند [4].
  • طبق Endotext حدود ۲۰٪ تا ۲۰ سالگی مقداری بافت باقی‌مانده دارند [2].
  • اگر بیش از ۲ سال یا بعد از ۱۷ سالگی ادامه یابد، بررسی بیشتر لازم است [3].
  • بزرگی خیلی زیاد یا ماندن بیش از ۱۸ ماه در نوجوان هم دلیل بررسی است [5].

درمان اصلی ژنیکوماستی بلوغ پیگیری و اطمینان‌بخشی است [4]. جراحی معمولاً بعد از کامل شدن بلوغ انجام می‌شود تا احتمال برگشت کم شود [2].

علت ژنیکوماستی

علل هورمونی ژنیکوماستی؛ بلوغ، بیماری کبد، داروها و افزایش سن و عدم تعادل استروژن و آندروژن

در بدن مرد هم استروژن هست و هم آندروژن. استروژن رشد بافت سینه را تحریک می‌کند و آندروژن‌ها جلوی آن را می‌گیرند. هر عاملی که استروژن را بالا ببرد، آندروژن را پایین بیاورد یا نسبت این دو را به هم بزند، می‌تواند ژنیکوماستی ایجاد کند [2].

AAFP سهم تقریبی علت‌ها را این‌طور آورده است [3]:

  • فیزیولوژیک (نوزادی، بلوغ، سالمندی): حدود ۲۵٪
  • ایدیوپاتیک (بدون علت مشخص): حدود ۲۵٪
  • داروها و مواد: ۱۰ تا ۲۵٪
  • سیروز کبدی: حدود ۸٪
  • هیپوگنادیسم اولیه (کم‌کاری بیضه): حدود ۸٪
  • تومورها: حدود ۳٪
  • هیپوگنادیسم ثانویه: حدود ۲٪
  • پرکاری تیروئید: حدود ۲٪
  • نارسایی مزمن کلیه: حدود ۱٪

داروها و مواد

طبق Endotext حدود ۲۰٪ موارد ژنیکوماستی به داروها یا مواد شیمیایی مربوط است [2]. از داروهایی که در منابع آمده‌اند:

  • اسپیرونولاکتون (برای فشار خون و نارسایی قلب): تا ۱۰٪ مصرف‌کنندگان را درگیر می‌کند [2].
  • فیناستراید و دوتاستراید (برای بزرگی پروستات و ریزش مو) [7][8].
  • داروهای هورمونی سرطان پروستات مثل فلوتامید و بی‌کالوتامید [2][7].
  • کتوکونازول (ضدقارچ)، سایمتیدین و مهارکننده‌های پمپ پروتون (داروهای معده) [7][8].
  • بلوک‌کننده‌های کانال کلسیم، دیگوکسین و آمیودارون (داروهای قلب) [2][7].
  • داروهای ضدروان‌پریشی، برخی داروهای ضدافسردگی و دیازپام [2][5][7].
  • داروهای HIV، برخی داروهای شیمی‌درمانی و مواد افیونی [2][7].
  • روغن‌های گیاهی مثل اسطوخودوس (لاوندر) و درخت چای [3][7].

مصرف استروئیدهای آنابولیک بدون نظارت پزشک هم از علت‌های مهم است. ژنیکوماستی ناشی از آن اغلب ماندگار است [3]. در یک مطالعه روی ۹۶۴ مرد که جراحی ژنیکوماستی شدند، ۱۱٪ سابقه‌ی مصرف این استروئیدها داشتند [21]. در مطالعه‌ای دیگر، شمار بیمارانی که بعد از عمل به مصرف استروئید اعتراف کردند بسیار بیشتر از شمار ثبت‌شده پیش از عمل بود. یعنی این مصرف اغلب کمتر از واقع گزارش می‌شود [22]. الکل، ماری‌جوانا، هروئین، متادون و آمفتامین‌ها هم با ژنیکوماستی ارتباط دارند [2][7].

بیماری‌ها

  • بیماری مزمن کبد و سیروز [3][7]. درباره‌ی یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن کبد، کبد چرب، بیشتر بخوانید.
  • نارسایی کلیه و دیالیز [7]. بیشتر بخوانید: بیماری مزمن کلیه.
  • پرکاری تیروئید [2][6].
  • هیپوگنادیسم (تستوسترون پایین)، از جمله سندرم کلاین‌فلتر [2][7][19].
  • تومورهای بیضه که استروژن یا هورمون hCG می‌سازند، و به‌ندرت تومورهای غده‌ی فوق‌کلیه یا هیپوفیز [1][2][8].
  • سوءتغذیه و دوره‌ی بازگشت به تغذیه‌ی کافی پس از آن، و HIV [2].
  • چاقی: هم با ژنیکوماستی ارتباط دارد و هم شایع‌ترین علت بزرگی سینه از نوع چربی است [2][7].

ایدیوپاتیک

در بسیاری از بیماران، حتی بعد از بررسی کامل، علت خاصی پیدا نمی‌شود [1][3].

جدول علل شایع ژنیکوماستی و مکانیسم ایجاد

دسته‌ی علت نمونه‌های شایع مکانیسم
فیزیولوژیک — نوزادی انتقال استروژن از مادر از طریق جفت افزایش موقت استروژن در گردش خون نوزاد
فیزیولوژیک — بلوغ عدم تعادل گذرا بین استروژن و تستوسترون تولید زودرس استروژن نسبت به تستوسترون
فیزیولوژیک — سالمندی افت تستوسترون، افزایش فعالیت آروماتاز در چربی افزایش نسبت استروژن به آندروژن
دارویی — دیورتیک‌ها اسپیرونولاکتون (Spironolactone) مهار ساخت تستوسترون، مسدودکردن گیرنده‌ی آندروژن و جداکردن استرادیول از SHBG
دارویی — داروهای پروستات و ریزش مو فیناستراید (Finasteride)، فلوتامید (Flutamide) فلوتامید: مسدودکردن گیرنده‌ی آندروژن؛ فیناستراید: مهار ۵-آلفا ردوکتاز (کاهش تبدیل تستوسترون به DHT)
دارویی — ضدقارچ کتوکونازول (Ketoconazole) مهار سنتز آندروژن
دارویی — سایر سایمتیدین (Cimetidine)، بلوک‌کننده‌های کانال کلسیم، داروهای ضدروان‌پریشی مکانیسم‌های متنوع (اثر آنتی‌آندروژنیک یا شبه‌استروژنیک)
دارویی — استروئیدهای آنابولیک استروئیدهای آنابولیک (اغلب ماندگار؛ ممکن است با قطع مصرف برنگردد) تبدیل به استروژن توسط آروماتاز
مواد مخدر / الکل ماری‌جوانا، هروئین، الکل الکل: افزایش SHBG و آسیب به بیضه؛ ماری‌جوانا و هروئین: سازوکار کاملاً روشن نیست
بیماری سیستمیک نارسایی کبد، نارسایی کلیه، پرکاری تیروئید اختلال در متابولیسم هورمون‌های جنسی
بیماری غدد هیپوگنادیسم، سندروم کلاین‌فلتر، تومور بیضه کاهش تولید تستوسترون یا افزایش استروژن
ایدیوپاتیک بدون علت شناخته‌شده نامشخص
نکته مهم:
ژنیکوماستی می‌تواند فیزیولوژیک، دارویی یا ناشی از بیماری‌های زمینه‌ای باشد. در صورت توده‌ی یک‌طرفه، سفت یا چسبیده، بزرگ شدن سریع، ترشح خونی، تغییر پوست یا نوک سینه، توده‌ی زیر بغل یا درد ماندگار، ارزیابی پزشکی ضروری است.

علائم ژنیکوماستی

  • برآمدگی‌ای به اندازه‌ی یک دکمه زیر نوک سینه که دیده یا لمس می‌شود. ممکن است در بافت جابه‌جا شود و به لمس حساس باشد [8].
  • شروع به شکل توده‌ای کوچک و حساس. با گذشت زمان حساسیت کم و توده سفت‌تر می‌شود [7].
  • بزرگ‌تر شدن یکی از سینه‌ها از دیگری، یا درگیری هر دو سینه [6][7].
  • تورم یا درد نوک سینه [6].

حساسیت و درد بیشتر در ژنیکوماستی‌ای دیده می‌شود که کمتر از ۶ ماه از شروعش گذشته است [2].

ژنیکوماستی خفیف

ژنیکوماستی خفیف یعنی بزرگی کم بدون پوست اضافه (درجه‌ی I در درجه‌بندی سایمون) [4]. اگر کمتر از یک سال از شروع آن گذشته باشد و شرح حال و معاینه طبیعی باشد، معمولاً فقط پیگیری می‌شود [1].

چه زمانی بزرگی سینه نشانه‌ی هشدار است؟ (سرطان پستان در مردان)

سرطان پستان در مردان نادر است و فقط حدود ۰.۲٪ همه‌ی سرطان‌های مردان را تشکیل می‌دهد [2]. ژنیکوماستی هم حالت پیش‌سرطانی به حساب نمی‌آید [2]. با این حال این دو را باید از هم تشخیص داد [2][8].

یافته ژنیکوماستی سرطان پستان مردان
یک‌طرفه یا دوطرفه بیشتر دوطرفه؛ ممکن است یک‌طرفه باشد یک‌طرفه
قوام لاستیکی یا سفت سفت یا سخت
محل هم‌مرکز، دور نوک سینه بیشتر در حاشیه، بیرون از محدوده‌ی نوک
درد اگر تازه باشد یا سریع بزرگ شود، دردناک معمولاً بی‌درد
فرورفتگی پوست، فرورفتن نوک، ترشح خونی ندارد ممکن است
غده‌ی لنفاوی قابل‌لمس زیر بغل یا بالای ترقوه ندارد ممکن است

منبع جدول: Endotext [2].

انجمن سرطان آمریکا می‌گوید شایع‌ترین نشانه‌ی سرطان پستان در مردان یک توده است. این توده معمولاً سفت و بدون درد است و اغلب زیر یا نزدیک نوک سینه قرار دارد [18]. نشانه‌های دیگر:

  • چین‌خوردگی یا فرورفتگی پوست سینه [18]
  • فرورفتن نوک سینه به داخل [18]
  • قرمزی یا پوسته‌پوسته شدن نوک یا پوست سینه [18]
  • ترشح از نوک سینه، که ممکن است خونی باشد [18] (بیشتر بخوانید: ترشح نوک سینه)
  • توده یا تورم زیر بغل یا اطراف استخوان ترقوه [18]

AAFP توصیه می‌کند توده‌ی سخت و چسبیده به بافت تا وقتی خلافش ثابت نشده، مشکوک به سرطان در نظر گرفته شود [3]. در راهنمای پزشکان عمومی بریتانیا، توده‌ی یک‌طرفه زیر هاله در مرد ۵۰ ساله یا بالاتر، ترشح خونی و زخم یک‌طرفه‌ی نوک سینه دلیل ارجاع فوری است [5].

برخی مردان در معرض خطر بیشتری هستند. مردان مبتلا به سندرم کلاین‌فلتر خطر سرطان پستان بسیار بیشتری دارند؛ این افزایش در منابع مختلف از ۱۶ تا ۵۰ برابر گزارش شده است [2][3]. بیماری کبد، مصرف زیاد الکل، پرتودرمانی قفسه‌ی سینه و سابقه‌ی خانوادگی، به‌ویژه جهش BRCA2، هم خطر را بالا می‌برند [2][19].

تشخیص ژنیکوماستی

شرح حال و معاینه

پزشک می‌پرسد بزرگی سینه از کی شروع شده و چه داروها، مکمل‌ها، استروئیدها، الکل یا موادی مصرف می‌کنید [2][5]. نشانه‌های بیماری کبد، کلیه یا تیروئید و تغییر میل جنسی یا مشکل نعوظ را هم بررسی می‌کند؛ این‌ها ممکن است نشانه‌ی کمبود تستوسترون باشند [2][5]. معاینه معمولاً در حالت خوابیده انجام می‌شود. پزشک با حرکت انگشت شست و اشاره به سمت هم، دنبال صفحه‌ی سفت بافت غده‌ای زیر هاله می‌گردد [5]. غدد لنفاوی زیر بغل و بالای ترقوه را لمس می‌کند و در صورت لزوم بیضه‌ها را معاینه می‌کند [2][5].

آزمایش‌ها

همه به آزمایش نیاز ندارند. نوزادان، نوجوانان با ژنیکوماستی بلوغ، مردان مسن با ژنیکوماستی سنی، افراد با پسودوژنیکوماستی و موارد واضح ناشی از دارو معمولاً بررسی روتین نمی‌خواهند [5]. اگر علت روشن نباشد، پزشک بسته به شرایط این آزمایش‌ها را درخواست می‌کند [2][3][5]:

  • تستوسترون (ترجیحاً صبح)، استرادیول، LH و FSH
  • hCG و در برخی موارد آلفافیتوپروتئین (AFP)، برای بررسی تومور بیضه
  • آزمایش‌های کبد، کلیه و تیروئید (TSH)
  • در صورت لزوم پرولاکتین و SHBG

مثلاً تستوسترون پایین همراه با LH بالا به کم‌کاری خود بیضه اشاره دارد. hCG بالا یا استرادیول خیلی بالا هم باید با سونوگرافی بیضه بررسی شود [2].

سونوگرافی و ماموگرافی (سونوگرافی ژنیکوماستی)

طبق معیارهای کالج رادیولوژی آمریکا (ACR) [14]:

  • معاینه‌ی هم‌خوان با ژنیکوماستی یا پسودوژنیکوماستی: تصویربرداری سینه معمولاً لازم نیست.
  • توده‌ی نامشخص در مرد زیر ۲۵ سال: سونوگرافی اولین روش است.
  • توده‌ی نامشخص در مرد ۲۵ ساله یا بالاتر: ماموگرافی یا توموسنتز اولین روش است و اگر نتیجه نامشخص باشد، سونوگرافی اضافه می‌شود.
  • معاینه‌ی مشکوک به سرطان، در هر سنی: ماموگرافی یا توموسنتز و سونوگرافی.
  • MRI سینه در این موقعیت‌ها معمولاً مناسب نیست.

سونوگرافی می‌تواند پسودوژنیکوماستی را از ژنیکوماستی واقعی جدا کند. در پسودوژنیکوماستی بافت متراکم پشت هاله دیده نمی‌شود و چربی غالب است [15]. ژنیکوماستی در تصویربرداری سه الگو دارد: گرهی (ندولار)، شاخه‌ای یا شعله‌ای (دندریتیک)، و منتشر [15][17]. الگوی گرهی ممکن است شبیه سرطان به نظر برسد [17]. در یافته‌های مشکوک نمونه‌برداری (بیوپسی) لازم است [1][15]. اگر توده‌ای در بیضه لمس شود یا hCG بالا باشد، سونوگرافی بیضه هم انجام می‌شود [2].

بافت فیبروگلاندولار در مردان یعنی چه؟

بافت فیبروگلاندولار ترکیبی از بافت غده‌ای (مجاری) و بافت همبند فیبری است. سینه‌ی طبیعی مرد بیشتر از چربی زیرپوستی و بافت همبند ساخته شده و فقط چند مجرای رشدنکرده زیر نوک سینه دارد. برای همین در ماموگرافی یکدست و روشن دیده می‌شود [16]. در ژنیکوماستی، ماموگرافی افزایش بافت فیبروگلاندولار پشت هاله را نشان می‌دهد [17]. پس اگر در گزارش سونوگرافی یا ماموگرافی یک مرد «بافت فیبروگلاندولار» آمده باشد، معمولاً یعنی بافت غده‌ای سینه بیشتر از حد معمول است، که اغلب با ژنیکوماستی جور درمی‌آید. اینکه این یافته طبیعی است یا بررسی بیشتر می‌خواهد را پزشک با توجه به کل گزارش و معاینه تعیین می‌کند [14][15].

آیا تشخیص ژنیکوماستی در خانه ممکن است؟

آزمون خانگی قابل‌اعتمادی وجود ندارد. فشار دادن یا «نیشگون» گرفتن بافت سینه در خانه نمی‌تواند به‌طور قطعی چربی، غده یا توده‌ی دیگری را از هم جدا کند. پزشکان برای این کار روش معاینه‌ی مشخصی دارند [5] و گاهی هنوز به تصویربرداری نیاز است [14][15]. MedlinePlus تأکید می‌کند که باید مشخص شود رشد اضافه از بافت سینه است یا از چربی [7]. Cleveland Clinic هم می‌گوید برای جدا کردن ژنیکوماستی از سرطان پستان مردان، معاینه‌ی پزشک ضروری است [8]. هر توده‌ی تازه را به پزشک نشان دهید [18].

درجه‌بندی ژنیکوماستی (درجه‌بندی سایمون)

درجه‌بندی سایمون (۱۹۷۳) رایج‌ترین روش است و در انتخاب نوع جراحی کمک می‌کند [1][4]:

  • درجه‌ی I: بزرگی کم، بدون پوست اضافه
  • درجه‌ی IIa: بزرگی متوسط، بدون پوست اضافه
  • درجه‌ی IIb: بزرگی متوسط، با کمی پوست اضافه
  • درجه‌ی III: بزرگی زیاد با پوست اضافه، شبیه افتادگی سینه در زنان

نوع بافت هم با زمان تغییر می‌کند. در ماه‌های اول (حدود ۴ ماه یا کمتر) بافت «فعال» با مجاری و رگ‌های بیشتر غالب است. بعد از حدود یک سال بافت فیبری و کم‌مجرا غالب می‌شود [1][4]. بافت فیبری تقریباً برگشت‌ناپذیر است. به همین دلیل دارو در موارد قدیمی کمتر اثر می‌کند [4].

درمان ژنیکوماستی

۱. پیگیری (صبر و معاینه‌ی دوره‌ای)

ژنیکوماستی اغلب بی‌خطر است و ممکن است درمان نخواهد [6]. اگر کمتر از یک سال از شروع آن گذشته باشد و شرح حال و معاینه طبیعی باشد، پیگیری نزدیک کافی است [1]. Endotext معاینه‌ی سینه را هر ۳ تا ۶ ماه یک بار پیشنهاد می‌کند تا بافت پس برود یا ثابت شود [2].

۲. قطع یا تعویض داروی مقصر (فقط با نظر پزشک)

اگر دارویی عامل باشد، پزشک ممکن است آن را قطع یا عوض کند. هیچ داروی تجویزی را خودسرانه قطع نکنید [7][8]. بهبود معمولاً ظرف یک ماه پس از قطع دارو دیده می‌شود [2]. پسرفت اغلب طی حدود سه ماه رخ می‌دهد [3]. اگر بافت فیبری شده باشد، قطع دارو جلوی بزرگ‌تر شدن را می‌گیرد، ولی احتمالاً اندازه را خیلی کم نمی‌کند [5].

۳. درمان علت زمینه‌ای

درمان پرکاری تیروئید، بیماری کلیه یا کبد، یا برداشتن تومور بیضه، در صورت وجود، قدم اول است [2][5]. در مردان با کمبود تستوسترون، وقتی ژنیکوماستی جا افتاده باشد، درمان با تستوسترون اغلب سینه را کوچک نمی‌کند [2].

۴. قرص برای درمان ژنیکوماستی (درمان دارویی)

مهم: هیچ دارویی را بدون تجویز و پیگیری پزشک مصرف نکنید. داروهای زیر برای ژنیکوماستی مجوز رسمی ندارند و فقط با نظر متخصص استفاده می‌شوند [5].

  • چه کسانی: درمان دارویی بیشتر برای ژنیکوماستی تازه (کمتر از ۶ ماه)، دردناک و بدون علت قابل‌درمان امتحان می‌شود [2].
  • تاموکسیفن (از گروه تعدیل‌کننده‌های گیرنده‌ی استروژن): بهترین شواهد را برای ژنیکوماستی تازه‌ی بدون علت دارد [2]. پزشکان عمومی بریتانیا آن را «خارج از مجوز» می‌دانند و تجویزش را با نظر متخصص توصیه می‌کنند [5]. در مرور سیستماتیک ژنیکوماستی بلوغ، تاموکسیفن بیشترین بررسی را داشته و در بیماران انتخاب‌شده مؤثر گزارش شده است، هرچند کیفیت مطالعات پایین است [20]. مرور دیگری داده‌ها را برای درمان دارویی ژنیکوماستی ماندگار بلوغ ناکافی دانسته است [4]. بعد از قطع دارو امکان برگشت هست [2].
  • رالوکسیفن هم در ژنیکوماستی بلوغ به کار رفته، اما هنوز به کارآزمایی تصادفی نیاز دارد [2].
  • مهارکننده‌های آروماتاز (مثل آناستروزول): در یک کارآزمایی تصادفی روی ژنیکوماستی بلوغ، تفاوتی با دارونما نداشتند [2][4]. در مردان تحت درمان سرطان پروستات هم از تاموکسیفن کم‌اثرتر بودند [2].
  • در موارد قدیمی و فیبری درمان دارویی معمولاً اثری ندارد [1][2].

۵. جراحی ژنیکوماستی (عمل ژنیکوماستی)

چه زمانی؟

  • ژنیکوماستی‌ای که با وجود درمان علت، بیش از یک سال ادامه یافته است [1].
  • وقتی دارو اثر نکرده، بزرگی قدیمی است، در کارهای روزمره اختلال ایجاد کرده یا شک به سرطان وجود دارد [2].
  • در نوجوانان: ماندن بزرگی بعد از دست‌کم ۱۲ ماه پیگیری، درد مقاوم یا ناراحتی روانی شدید [4]. بهتر است جراحی بعد از کامل شدن بلوغ انجام شود [2]. اگر نوجوان زودتر جراحی شود و رشد سینه ادامه یابد، ممکن است عمل دوم لازم شود [10].
  • انجمن جراحان پلاستیک آمریکا (ASPS) کاندید مناسب را فردی سالم با وزن نسبتاً طبیعی می‌داند که مشکلش با درمان‌های دیگر حل نشده و از اندازه‌ی سینه‌اش ناراضی است [10].

روش‌ها [11]:

  • لیپوساکشن: وقتی بیشتر حجم از چربی است. چربی با لوله‌ای باریک از چند برش کوچک مکیده می‌شود. بیشتر بخوانید: لیپوساکشن چیست؟
  • برداشتن بافت (اکسیزیون): وقتی باید بافت غده‌ای یا پوست اضافه برداشته شود، یا هاله کوچک یا نوک سینه جابه‌جا شود.
  • ترکیب این دو روش.

انتخاب روش به درجه‌ی سایمون و نوع بافت بستگی دارد [1][4]. در موارد قدیمی و فیبری ممکن است لیپوساکشن تنها کافی نباشد و جراحی باز لازم شود [1]. بیهوشی با آرام‌بخش وریدی یا بیهوشی عمومی انجام می‌شود [11].

عوارض احتمالی [4][12]:

  • خونریزی و تجمع خون (هماتوم)، که شایع‌ترین عارضه‌ی زودرس است [4]
  • تجمع مایع (سروما)، عفونت و ترمیم ضعیف زخم [12]
  • نامتقارن شدن یا ناهمواری شکل سینه [12]
  • تغییر حس نوک یا پوست سینه، موقت یا دائمی [12]
  • نکروز چربی، درد ماندگار، جای زخم نامطلوب و احتمال عمل اصلاحی [12]

نتیجه بلافاصله دیده می‌شود، ولی نتیجه‌ی نهایی ۳ تا ۶ ماه طول می‌کشد. جای برش‌ها دائمی است، هرچند با زمان کم‌رنگ می‌شود [13]. در مردانی که استروئید آنابولیک مصرف کرده بودند، عمل اصلاحی بیشتر لازم شد [21].

درمان خانگی ژنیکوماستی؛ چه چیزی کمک می‌کند و چه چیزی نه

صادقانه بگوییم: هیچ درمان خانگی ثابت‌شده‌ای بافت غده‌ای ژنیکوماستی واقعی را آب نمی‌کند. ورزش هم عدم تعادل هورمونی را جبران نمی‌کند [8]. آنچه در منابع آمده:

  • کاهش وزن، اگر اضافه وزن دارید: به کوچک شدن بخش چربی کمک می‌کند [6][8].
  • کمپرس سرد برای سینه‌ی متورم و حساس. درباره‌ی مسکن هم از پزشک بپرسید [7].
  • قطع مواد تفریحی مثل ماری‌جوانا، و قطع مکمل‌ها و داروهای بدنسازی [7].
  • پرهیز از محصولاتی که با ژنیکوماستی مرتبط دانسته شده‌اند، مثل روغن اسطوخودوس و درخت چای [3][7].
  • پیشگیری: بسیاری از تغییرات هورمونی را نمی‌توان پیشگیری کرد. تعویض داروی مقصر با نظر پزشک یا درمان اعتیاد ممکن است خطر را کم کند [8].

قرص‌ها و کرم‌هایی که در فضای مجازی برای «کوچک کردن سینه‌ی مردان» تبلیغ می‌شوند، در منابع پزشکی معتبر جایی ندارند.

درمان پسودوژنیکوماستی و لیپوماستی

  • اگر بزرگی سینه به‌وضوح از چربی باشد، معمولاً آزمایش لازم نیست [3][5].
  • کاهش وزن درمان اصلی است [3][6][8]. حفظ وزن سالم هم توصیه می‌شود [5].
  • لیپوساکشن در صورت نیاز کمک می‌کند [3][11].
  • رسوب چربی در پسودوژنیکوماستی اغلب سال‌ها به همان اندازه می‌ماند. پیگیری در این موارد معقول است [1].
  • چون چربی و غده ممکن است با هم باشند، تشخیص اینکه کدام غالب است با پزشک است [7][9].

اثر روانی ژنیکوماستی

ژنیکوماستی از نظر جسمی معمولاً بی‌خطر است، اما می‌تواند آزاردهنده باشد. برخی مردان از پوشیدن لباس‌های خاص یا بدون پیراهن دیده شدن پرهیز می‌کنند. این ناراحتی به‌ویژه در مردان جوان شدید است [7]. بعضی حتی از فعالیت بدنی و رابطه‌ی نزدیک دوری می‌کنند [9]. در نوجوانان افسردگی، گوشه‌گیری و اعتمادبه‌نفس پایین گزارش شده است [1][20]. اگر احساس اضطراب یا افسردگی دارید، با یک متخصص سلامت روان صحبت کنید [8]. بیشتر بخوانید: افسردگی؛ نشانه‌ها و راه‌های درمان.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم و به کدام متخصص؟

در این موارد به پزشک مراجعه کنید [3][5][6][7]:

  • توده‌ی سفت، سخت یا چسبیده به بافت، به‌ویژه یک‌طرفه
  • ترشح از نوک سینه، به‌ویژه تیره یا خونی
  • فرورفتگی، قرمزی، زخم یا تغییر دیگر در پوست سینه یا نوک آن
  • دردی که برطرف نمی‌شود
  • بزرگ شدن سریع سینه
  • بزرگی سینه در پسری که هنوز به بلوغ نرسیده
  • ژنیکوماستی بلوغ که بیش از ۲ سال یا بعد از ۱۷ سالگی ادامه یافته
  • توده یا تغییر در بیضه
  • نگرانی درباره‌ی اندازه یا ظاهر سینه. NHS می‌گوید خجالت نکشید، چون پزشک به این سؤال‌ها عادت دارد [6].

کدام متخصص؟ معمولاً بررسی با پزشک عمومی شروع می‌شود [5]. اگر آزمایش هورمونی غیرطبیعی باشد، ارجاع به متخصص غدد (اندوکرینولوژیست) توصیه می‌شود [5]. بزرگی سینه در پسری که هنوز به بلوغ نرسیده باید از نظر اختلال غدد بررسی شود [4]؛ این بررسی کار متخصص غدد کودکان است. توده‌ی بیضه یا مارکرهای غیرطبیعی بیضه با اورولوژیست است و شک به سرطان پستان با درمانگاه یا جراح پستان [5]. برای ژنیکوماستی ماندگار که درمان جراحی می‌خواهد، جراح پلاستیک مراجعه‌ی مناسب است [1]. برای پیدا کردن متخصص غدد و گرفتن نوبت می‌توانید فهرست متخصصان غدد درون‌ریز و متابولیسم در طبیب‌یاب را ببینید.

نیاز به مشاوره تخصصی دارید؟

برای تشخیص دقیق علل ژنیکوماستی (بزرگی سینه در آقایان) یا سایر جراحی‌های زیبایی و ترمیمی، می‌توانید از لیست برترین جراحان پلاستیک در «طبیب‌یاب» نوبت آنلاین دریافت کنید. بررسی توسط متخصص، اولین قدم برای درمان قطعی است.


مشاهده متخصصین و رزرو نوبت

رزرو سریع و آسان بدون نیاز به تماس تلفنی

پرسش‌های متداول

ژنیکوماستی چیست؟

بزرگ شدن خوش‌خیم بافت غده‌ای سینه در مردان و پسران است. علت آن به هم خوردن تعادل استروژن و آندروژن است و در یک یا هر دو سینه دیده می‌شود [2][8].

ژنیکوماستی به انگلیسی چه می‌شود؟

Gynecomastia، و در املای بریتانیایی Gynaecomastia [6]. واژه از ریشه‌ی یونانی به معنی «زن» و «پستان» است [1].

ژنیکوماستی در مردان چگونه ایجاد می‌شود؟

وقتی اثر استروژن نسبت به آندروژن بیشتر شود، مثلاً با افزایش استروژن، کاهش تستوسترون یا اثر برخی داروها و بیماری‌ها، بافت غده‌ای سینه رشد می‌کند [2]. در بلوغ و سالمندی این عدم تعادل می‌تواند طبیعی باشد [1][2].

پسودوژنیکوماستی چیست و چه فرقی با ژنیکوماستی دارد؟

پسودوژنیکوماستی یعنی بزرگی سینه به دلیل چربی، بدون رشد بافت غده‌ای. بیشتر در مردان دارای اضافه وزن دیده می‌شود [3][4]. ژنیکوماستی واقعی توده‌ای سفت و لاستیکی زیر هاله دارد، ولی پسودوژنیکوماستی نرم است و توده ندارد [3][8].

لیپوماستی چیست و درمانش چیست؟

لیپوماستی نام دیگر پسودوژنیکوماستی است [7]. درمان اصلی آن کاهش وزن است و اگر لازم باشد لیپوساکشن [3].

ژنیکوماستی خفیف خودش خوب می‌شود؟

در بلوغ اغلب بله؛ معمولاً ظرف ۶ ماه تا ۲ سال [3][7]. در موارد دیگر به علت آن بستگی دارد. اگر علت دارو باشد، با قطع دارو زیر نظر پزشک اغلب بهتر می‌شود [3]. هرچه بافت قدیمی‌تر و فیبری‌تر باشد، احتمال پسرفت کمتر است [7].

ژنیکوماستی در بلوغ تا چند سالگی طول می‌کشد؟

بیشتر موارد طی ۱ تا ۳ سال پس می‌روند و تا ۱۷ سالگی فقط حدود ۱۰٪ باقی می‌مانند [4]. اگر بیش از ۲ سال یا بعد از ۱۷ سالگی ادامه یابد، باید بررسی شود [3].

ژنیکوماستی تانر ۳ یعنی چه؟

یعنی ژنیکوماستی در میانه‌ی بلوغ (مرحله‌ی ۳ تانر). این زمان اوج معمول ژنیکوماستی بلوغ است و به‌خودی‌خود نشانه‌ی بیماری نیست [3][4].

علائم ژنیکوماستی چیست؟

توده‌ی کوچک و گاهی حساس زیر نوک سینه، بزرگ‌تر شدن یک یا هر دو سینه و گاهی درد یا تورم نوک سینه [6][7][8].

آیا می‌توان ژنیکوماستی را در خانه تشخیص داد؟

نه به‌طور قطعی. جدا کردن چربی از غده و رد کردن توده‌های دیگر به معاینه‌ی پزشک و گاهی تصویربرداری نیاز دارد [5][8][14].

سونوگرافی ژنیکوماستی چه چیزی را نشان می‌دهد؟

سونوگرافی می‌تواند چربی را از بافت غده‌ای جدا کند و الگوی ژنیکوماستی را نشان دهد [15]. در مردان زیر ۲۵ سال با توده‌ی نامشخص، اولین روش تصویربرداری است. از ۲۵ سالگی معمولاً ماموگرافی اول انجام می‌شود [14].

قرص برای درمان ژنیکوماستی وجود دارد؟

دارویی با مجوز رسمی برای ژنیکوماستی وجود ندارد. پزشک متخصص ممکن است در موارد تازه و دردناک تاموکسیفن را خارج از مجوز تجویز کند [2][5]. مهارکننده‌های آروماتاز در کارآزمایی بلوغ بهتر از دارونما نبودند [2][4]. خودسرانه دارو مصرف نکنید.

درمان خانگی ژنیکوماستی وجود دارد؟

برای ژنیکوماستی غده‌ای، نه. کاهش وزن به بخش چربی کمک می‌کند [6][8]. کمپرس سرد درد را کم می‌کند و قطع مواد و مکمل‌های بدنسازی مفید است [7].

آیا ورزش ژنیکوماستی را از بین می‌برد؟

اگر بزرگی از چربی باشد، ورزش با کمک به کاهش وزن مؤثر است. در ژنیکوماستی هورمونی، ورزش احتمالاً تفاوتی ایجاد نمی‌کند [8].

عمل ژنیکوماستی برای چه کسانی مناسب است؟

برای مردان سالم با وزن نسبتاً طبیعی که ژنیکوماستی‌شان با درمان‌های دیگر برطرف نشده [10]. معمولاً وقتی بزرگی با وجود درمان علت بیش از یک سال مانده باشد [1]. در نوجوانان بهتر است بعد از کامل شدن بلوغ باشد [2].

آیا ژنیکوماستی خطرناک است یا به سرطان تبدیل می‌شود؟

ژنیکوماستی حالت پیش‌سرطانی نیست و سرطان پستان در مردان نادر است [2]. اما توده‌ی سفت و یک‌طرفه، ترشح خونی یا تغییر پوست را باید زود بررسی کرد [3][18]. گاهی هم ژنیکوماستی نشانه‌ی یک بیماری زمینه‌ای است [5].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جای معاینه و مشاوره با پزشک را نمی‌گیرد. هیچ دارویی را بر اساس این متن شروع، قطع یا جابه‌جا نکنید. تصمیم درباره‌ی آزمایش، دارو یا جراحی را با متخصص غدد، جراح یا پزشک معالج خود بگیرید. اگر توده‌ی سفت، ترشح خونی از نوک سینه یا تغییر پوست سینه دارید، هر چه زودتر به پزشک مراجعه کنید.

رینوپلاستی؛ آنچه پیش از تصمیم به عمل بینی باید بدانید

راهنمای کامل انواع عمل بینی، معیارهای کاندید مناسب، مراقبت‌ها، دوره نقاهت و نکات مهم قبل از جراحی

 رینوپلاستی برای چه کسانی مناسب است؟
افرادی که رشد صورتشان کامل شده، از نظر جسمی در وضعیت پایدار هستند و انتظارات واقع‌بینانه از نتیجه عمل دارند.
 چه مواردی نیاز به احتیاط دارند؟
BDD، افسردگی کنترل‌نشده، مصرف فعال کوکائین، سیگار، اختلالات انعقادی و آپنه خواب باید پیش از عمل دقیق بررسی شوند.

در این مقاله می‌خوانید
  • رینوپلاستی چیست و چه کاربردهایی دارد
  • تفاوت رینوپلاستی باز و بسته
  • چه کسانی کاندید مناسب جراحی هستند
  • دوره نقاهت و زمان‌بندی بهبود بعد از عمل

نکته مهم
انتخاب بین روش باز و بسته، نوع بیهوشی، و تصمیم به انجام جراحی مجدد باید بر اساس معاینه تخصصی و پیچیدگی ساختار بینی انجام شود. نتیجه نهایی هم ممکن است تا یک سال زمان ببرد تا کامل مشخص شود.

برای مطالعه کامل مقاله رینوپلاستی کلیک کنید
آشنایی با انواع عمل بینی، معیارهای کاندید مناسب، عوارض احتمالی و دوره نقاهت

خواندن مقاله

منابع

  1. Vandeven HA, Pensler JM. Gynecomastia. StatPearls [Internet], NCBI Bookshelf (last update August 8, 2023). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430812/
  2. Swerdloff RS, Ng JCM. Gynecomastia: Etiology, Diagnosis, and Treatment. Endotext [Internet], NCBI Bookshelf (last update January 6, 2023). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279105/
  3. Dickson G. Gynecomastia. American Family Physician (AAFP). 2012;85(7):716–722. https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2012/0401/p716.html
  4. Lemaine V, Cayci C, Simmons PS, Petty P. Gynecomastia in Adolescent Males. Semin Plast Surg. 2013;27(1):56–61. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3706045/
  5. Bromley HL, Dave R, Lord N, Wright P, Rowland M, Gandhi A. Gynaecomastia: when and why to refer to specialist care. Br J Gen Pract. 2021;71(705):185–188. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8007267/
  6. NHS. Gynaecomastia (page last reviewed 31 May 2024). https://www.nhs.uk/conditions/gynaecomastia/
  7. MedlinePlus Medical Encyclopedia (NLM). Breast enlargement in males (review date 10/1/2024). https://medlineplus.gov/ency/article/003165.htm
  8. Cleveland Clinic. Gynecomastia: What It Is, Causes, Diagnosis & Treatment (last updated 07/09/2024). https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/16227-enlarged-male-breast-tissue-gynecomastia
  9. American Society of Plastic Surgeons (ASPS). Gynecomastia Surgery. https://www.plasticsurgery.org/cosmetic-procedures/gynecomastia-surgery
  10. ASPS. Gynecomastia Surgery Candidates. https://www.plasticsurgery.org/cosmetic-procedures/gynecomastia-surgery/candidates
  11. ASPS. Gynecomastia Surgery Procedure Steps. https://www.plasticsurgery.org/cosmetic-procedures/gynecomastia-surgery/procedure
  12. ASPS. Gynecomastia Surgery Risks and Safety. https://www.plasticsurgery.org/cosmetic-procedures/gynecomastia-surgery/safety
  13. ASPS. Gynecomastia Surgery Results. https://www.plasticsurgery.org/cosmetic-procedures/gynecomastia-surgery/results
  14. American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria: Evaluation of the Symptomatic Male Breast (2018). https://acsearch.acr.org/docs/3091547/Narrative/
  15. Telegrafo M, Introna T, Coi L, Cornacchia I, et al. Breast US as primary imaging modality for diagnosing gynecomastia. G Chir. 2016;37(3):118–122. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5119698/
  16. Capasso R, Sica A, D’Amora M, et al. Gynecomastia: a common indication for mammography in men of all age. Acta Biomed. 2016;87(Suppl 3):63–68. https://mattioli1885journals.com/index.php/actabiomedica/article/view/5645
  17. Gao Y, Heller SL, Moy L. Male Breast Cancer in the Age of Genetic Testing: An Opportunity for Early Detection, Tailored Therapy, and Surveillance. Radiographics. 2018;38(5):1289–1311. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7391126/
  18. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Breast Cancer in Men (last revised October 15, 2025). https://www.cancer.org/cancer/types/breast-cancer-in-men/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html
  19. American Cancer Society. Breast Cancer in Men: Causes, Risk Factors, and Prevention (last revised October 15, 2025). https://www.cancer.org/cancer/types/breast-cancer-in-men/causes-risks-prevention.html
  20. Berger O, Landau Z, Talisman R. Gynecomastia: A systematic review of pharmacological treatments. Front Pediatr. 2022;10:978311. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9663914/
  21. Vojvodic M, Xu FZ, Cai R, Roy M, Fielding JC. Anabolic-androgenic Steroid Use Among Gynecomastia Patients: Prevalence and Relevance to Surgical Management. Ann Plast Surg. 2019;83(3):258–263. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31021838/
  22. Beniwal M, Singh K, Singh P, Sharma A, et al. The Burden of Anabolic Androgenic Steroid-Induced Gynecomastia. Indian J Plast Surg. 2023;56(4):338–343. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10497340/

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


پزشکان با این تخصص