روی برگهی جواب آزمایش نوشته «PSA: 5.2 ng/mL» و کنارش یک علامت ستاره خورده، یا پزشک در نسخه نوشته «PSA توتال و فری» و نمیدانید این سه حرف یعنی چه. PSA اسم یک بیماری نیست، اسم پروتئینی است که پروستات میسازد، و عدد بالای آن هم بهتنهایی یعنی سرطان نیست. معنی دقیق عددتان را باید پزشک بگوید. اگر لازم شد، نوبت متخصص اورولوژی را میتوانید از طبیبیاب بگیرید.
پاسخ کوتاه
- PSA مخفف Prostate-Specific Antigen یعنی «آنتیژن اختصاصی پروستات» است: پروتئینی که سلولهای سالم و سرطانی پروستات میسازند. بیشتر آن در مایع منی است و مقدار کمی وارد خون میشود [1][4].
- آزمایش PSA یک آزمایش خون ساده است و ناشتایی لازم ندارد [10]. نتیجه با واحد نانوگرم در میلیلیتر (ng/mL) گزارش میشود [4].
- عدد «نرمال» قطعی وجود ندارد. بسیاری از پزشکان ۴ ng/mL را مرز بررسی بیشتر میدانند و بعضی مرز پایینتری مثل ۲.۵ یا ۳ را به کار میبرند. PSA با بالا رفتن سن کمی زیاد میشود [1][4].
- PSA بالا لزوماً سرطان نیست. بزرگی خوشخیم پروستات، التهاب پروستات، عفونت ادراری و انزال اخیر هم آن را بالا میبرند [1][9]. در PSA بین ۴ تا ۱۰ احتمال سرطان حدود ۱ از ۴ و در PSA بالای ۱۰ بیش از ۵۰٪ است [4].
- تشخیص قطعی سرطان پروستات فقط با نمونهبرداری (بیوپسی) ممکن است [4][8].
PSA چیست و مخفف چیست؟
پروستات غدهای کوچک در دستگاه تناسلی مرد است که زیر مثانه قرار دارد و بخش مایع منی را میسازد [9][10]. PSA پروتئینی است که سلولهای همین غده تولید میکنند. بیشتر PSA در مایع منی است و مقدار کمی از آن به خون میرسد [4]. کار طبیعی آن رقیق کردن منی است: PSA آنزیمی است که پروتئینهای ژلمانند منی را میشکند تا اسپرم راحتتر حرکت کند [6].
PSA مخفف چیست؟ سه حرف PSA از Prostate-Specific Antigen میآید [1]:
- P = Prostate: پروستات
- S = Specific: اختصاصی
- A = Antigen: آنتیژن
«Specific» در این نام یعنی چه؟ یعنی این پروتئین را سلولهای پروستات میسازند [1][4]. ولی PSA «اختصاصی پروستات» است، نه «اختصاصی سرطان». هم سلولهای سالم و هم سلولهای سرطانی پروستات آن را میسازند و بیماریهای خوشخیم پروستات هم سطح آن را بالا میبرند [1]. به همین دلیل PSA آزمایشی حساس ولی نسبتاً «غیراختصاصی» برای سرطان به حساب میآید [6]. واژهی specificity (ویژگی) در زبان آزمایشگاه یعنی توانایی یک آزمایش در منفی نشان دادن افراد سالم، و PSA از این نظر ضعیف است.
«بیماری PSA» وجود دارد؟ خیر. PSA نام یک پروتئین و آزمایش آن است، نه نام بیماری. گاهی هم آن را به اشتباه «PSH» تایپ میکنند. آزمایش PSA در برگهی آزمایشگاه ممکن است با نامهای «PSA توتال» (Total PSA) و «PSA فری» (Free PSA) هم بیاید [9].
PSA در آزمایش خون یعنی چه و چرا اندازهگیری میشود؟
وقتی در جواب آزمایش خون «PSA» میبینید، یعنی مقدار این پروتئین در خونتان بر حسب ng/mL اندازهگیری شده است [4]. پزشک معمولاً به یکی از این دلایل آن را درخواست میکند [1][9]:
- پیگیری علائم پروستات: ادرار دردناک یا مکرر، ادرار کردن کند، خون در ادرار یا منی، درد لگن یا کمر.
- غربالگری سرطان پروستات در مردانی که علامتی ندارند، بعد از گفتوگو دربارهی مزایا و معایب آن.
- پایش بیماری یا درمان: پیگیری سرطان پروستات تشخیصدادهشده، پایش بعد از جراحی یا پرتودرمانی و بررسی بیماریهای غیرسرطانی پروستات.
اگر میخواهید بدانید تومور مارکرها بهطور کلی چه کاربرد و محدودیتی دارند، مطلب تومور مارکر در آزمایش خون را بخوانید.
آمادگی پیش از آزمایش PSA؛ چه چیزهایی عدد PSA را موقتاً بالا میبرد؟
نحوهی انجام آزمایش و ناشتایی
برای آزمایش PSA از رگ بازو کمی خون گرفته میشود و کار معمولاً کمتر از پنج دقیقه طول میکشد [9]. ناشتایی لازم نیست و میتوانید طبق معمول بخورید و بنوشید [10]. جواب معمولاً ظرف یک تا دو هفته آماده میشود [10].
عواملی که PSA را موقتاً بالا میبرند

برخی کارها و شرایط میتوانند PSA را برای مدتی بالا ببرند و جواب را گمراهکننده کنند [1][4][10]:
- انزال: NHS توصیه میکند ۴۸ ساعت قبل از آزمایش انزال نداشته باشید [10]. MedlinePlus حداقل ۲۴ ساعت گفته و NCI پرهیز از عوامل بالابرنده را تا ۲ روز قبل توصیه میکند [1][9].
- ورزش شدید و دوچرخهسواری: در ۴۸ ساعت قبل از آزمایش [8][10]. به گفتهی ACS همهی مطالعات اثر دوچرخهسواری را تأیید نکردهاند [4].
- رابطهی جنسی مقعدی در ۴۸ ساعت قبل [10].
- عفونت ادراری: NHS میگوید تا ۴ تا ۶ هفته بعد از برطرف شدن عفونت صبر کنید [10]. طبق EAU، عفونت ادراری تبدار میتواند PSA را بسیار بالا ببرد و برگشت آن گاهی تا یک سال طول بکشد [7]. دربارهی علائم این عفونت در مطلب عفونت ادراری در زنان و مردان بیشتر بخوانید.
- التهاب یا عفونت پروستات (پروستاتیت): طبق NCI میتواند PSA را یک تا دو ماه بالا نگه دارد [1].
- نمونهبرداری (بیوپسی) پروستات: طبق NCI تا یک تا دو ماه [1]. EAU میگوید آزمایش PSA دستکم یک ماه بعد از بیوپسی انجام شود [7].
- اقدامات اورولوژی مثل سیستوسکوپی یا سوند ادراری [4][8]، و احتباس حاد ادرار [7].
- داروهای هورمونی مردانه: مصرف تستوسترون یا داروهایی که تستوسترون را بالا میبرند [4].
- دفع سخت مدفوع [6].
دربارهی معاینهی انگشتی رکتوم (DRE) منابع یکسان نیستند. به گفتهی ACS برخی مطالعات افزایش جزئی PSA دیدهاند و برخی نه، و بعضی پزشکان ترجیح میدهند خونگیری قبل از معاینه انجام شود [4]. راهنمای EAU میگوید DRE روی عدد PSA اثری ندارد [7].
عواملی که PSA را پایینتر نشان میدهند
- داروهای مهارکنندهی ۵-آلفاردوکتاز (فیناستراید و دوتاستراید)، که برای بزرگی پروستات یا ریزش مو تجویز میشوند، PSA را حدود ۵۰٪ پایین میآورند. این اثر طی ۶ تا ۱۲ ماه کامل میشود [6][7][8]. پزشک باید بداند این داروها را مصرف میکنید تا عدد را درست تفسیر کند [4][8].
- طبق بعضی پژوهشها، مصرف طولانی استاتینها، آسپرین یا داروهای ضدالتهاب و دیورتیکهای تیازیدی ممکن است PSA را کمی پایین بیاورد، هرچند این یافتهها هنوز قطعی نیستند [4][6]. بعضی مکملهای گیاهی ترکیبی هم ممکن است PSA بالا را پنهان کنند [4].
- در چاقی حجم خون بیشتر است و PSA کمی رقیقتر اندازهگیری میشود [6].
هیچ دارویی را برای آزمایش خودسرانه قطع نکنید و فقط فهرست داروها و مکملهایتان را به پزشک بگویید [9]. اگر قرار است PSA را تکرار کنید، بهتر است آزمایش در همان آزمایشگاه و با همان روش انجام شود. عدد PSA در یک فرد بهطور طبیعی تا حدود ۱۵٪ بالا و پایین میشود و بین آزمایشگاهها هم تا حدود ۵٪ تفاوت دیده میشود [7].
عدد نرمال PSA چند است؟ محدودهی طبیعی بر اساس سن
هیچ عدد واحدی PSA «طبیعی» را از «غیرطبیعی» جدا نمیکند، چون هیچ سطحی از PSA بهتنهایی ثابت نمیکند که سرطان هست یا نیست. ولی هرچه PSA بالاتر باشد، احتمال سرطان بیشتر است [1]. بسیاری از پزشکان عدد ۴ ng/mL یا بیشتر را دلیل بررسی بیشتر میدانند و بعضی از ۲.۵ یا ۳ شروع میکنند [4]. چون PSA با افزایش سن بهطور طبیعی بالا میرود، بعضی پزشکان برای مردان مسنتر مرز بالاتر و برای مردان جوانتر مرز پایینتری در نظر میگیرند [1][4]. StatPearls محدودههای زیر را بر اساس صدک ۹۵ مردان سالم در هر گروه سنی آورده است [6]:
چند نکته برای خواندن درست این جدول:
- این اعداد از یک مطالعهی جمعیتی قدیمیتر استخراج شدهاند و جدولهای منابع دیگر کمی فرق دارند. برای نمونه، Cleveland Clinic مرز گروه ۷۰ تا ۸۰ سال را ۵.۵ ng/mL آورده است [8].
- ACS میگوید سودمندی محدودههای سنی هنوز ثابت نشده و بیشتر سازمانهای تخصصی فعلاً استفاده از آنها را توصیه نمیکنند [4].
- اگر فیناستراید یا دوتاستراید مصرف میکنید، پزشک مرز پایینتری برای «غیرطبیعی» در نظر میگیرد [1].
- محدودهی مرجعی که آزمایشگاه شما کنار عدد چاپ کرده ممکن است با این جدول فرق داشته باشد [7].
PSA بالا یعنی چه؟ آیا یعنی سرطان؟
خیر، PSA بالا بهتنهایی یعنی «نیاز به بررسی بیشتر»، نه «سرطان» [4][9]. آزمایش PSA نمیتواند علت بالا بودن عدد را نشان دهد [9].
علل خوشخیم بالا بودن PSA
- بزرگی خوشخیم پروستات (BPH): یکی از شایعترین علتهاست. طبق StatPearls، PSA تا ۸۶٪ مردان مبتلا به BPH ممکن است بالا باشد [6].
آشنایی با بزرگی خوشخیم پروستات (BPH)
این بیماری شایع، علائم ادراری متعددی در مردان میانسال ایجاد میکند. درک علائم، عوامل خطر و گزینههای درمانی BPH برای حفظ کیفیت زندگی ضروری است.
با کلیک بر روی دکمه، علائم ادراری، عوامل خطر و روشهای درمانی BPH را به تفصیل بخوانید.
- پروستاتیت: التهاب یا عفونت پروستات [1][4].
- عفونت ادراری [9].
- افزایش سن: PSA حتی در پروستات سالم هم با سن آرام بالا میرود [4].
- انزال اخیر، دوچرخهسواری، بیوپسی یا اقدامات اورولوژی اخیر (بخش آمادگی) [1][4].
PSA بین ۴ تا ۱۰ (محدودهی مرزی)
طبق ACS، مردانی که PSA آنها بین ۴ تا ۱۰ ng/mL است حدود ۱ از ۴ احتمال سرطان پروستات دارند [4]. Cleveland Clinic هم این احتمال را بیش از ۲۵٪ میداند [8]. به بیان دیگر، بیشتر مردان این گروه سرطان ندارند. طبق NCI هم از مردانی که به دلیل PSA بالا بیوپسی میشوند، فقط حدود ۲۵٪ سرطان دارند [1]. ابزارهایی مثل نسبت PSA فری به توتال برای همین محدوده طراحی شدهاند [4][6].
PSA بالای ۱۰
با PSA بالای ۱۰ ng/mL احتمال سرطان پروستات بیش از ۵۰٪ است [4][8]. حتی در این حالت تشخیص قطعی فقط با بیوپسی است [8]، و پزشک ممکن است بدون تکرار آزمایش مستقیم سراغ بررسیهای تکمیلی برود [4]. اگر میخواهید دربارهی علائم، مراحل و درمان این بیماری بیشتر بدانید، مطلب سرطان پروستات چیست؟ را بخوانید.
PSA توتال و فری چیست؟ (نسبت فری به توتال، تراکم و سرعت PSA)
PSA در خون به دو شکل اصلی هست: بخشی به پروتئینهای خون چسبیده (PSA متصل) و بخشی آزاد است (PSA فری). عددی که در آزمایش معمولی گزارش میشود PSA توتال است، یعنی جمع همهی شکلها [4].
نسبت PSA فری به توتال
درصد PSA آزاد (Free/Total PSA یا %fPSA) نشان میدهد چه سهمی از PSA توتال آزاد است [4]:
درصد PSA آزاد = (PSA فری ÷ PSA توتال) × ۱۰۰
مثلاً اگر PSA توتال ۵.۰ و PSA فری ۰.۶ ng/mL باشد، نسبت ۰.۶ ÷ ۵.۰ = ۰.۱۲، یعنی ۱۲٪ است.
- این نسبت بیشتر وقتی به کار میآید که PSA توتال بین ۴ تا ۱۰ باشد [4][6]. چیزی که تفسیر میشود همین درصد است، نه عدد PSA فری بهتنهایی.
- هرچه درصد آزاد کمتر باشد، احتمال سرطان بیشتر است [4][6]. طبق StatPearls، اگر نسبت زیر ۱۰٪ باشد احتمال سرطان حدود ۵۰٪ است و اگر بالای ۲۵٪ باشد کمتر از ۱۰٪ [6].
- به گفتهی ACS، بسیاری از پزشکان در نسبت ۱۰٪ یا کمتر بیوپسی را توصیه میکنند و در نسبت ۱۰ تا ۲۵٪ آن را بررسی میکنند. همهی پزشکان بر سر مرز ۲۵٪ توافق ندارند [4].
تراکم PSA (PSA Density)
PSA در پروستات بزرگتر بیشتر است. برای همین PSA توتال را بر حجم پروستات (به سیسی) تقسیم میکنند. حجم پروستات با سونوگرافی از راه رکتوم یا MRI اندازهگیری میشود [4][6]. تراکم ۰.۱۵ یا بیشتر مشکوکتر به حساب میآید [6][7].
سرعت تغییر PSA (PSA Velocity)
سرعت PSA یعنی عدد در طول زمان با چه شتابی بالا میرود. طبق StatPearls، افزایش بیش از ۰.۷۵ ng/mL یا بیش از ۲۵٪ در سال مشکوک است و محاسبهی آن دستکم ۳ اندازهگیری در طول ۱۸ ماه لازم دارد [6]. ولی مطالعهای که NCI گزارش کرده نشان داد سرعت PSA دقت پیشبینی را تقریباً بالا نمیبرد و فقط بیوپسیهای غیرضروری را زیاد میکند [12]. ACS هم میگوید بیشتر پزشکان از آن در غربالگری استفاده نمیکنند [4].
آزمایشهای جدیدتر
چند آزمایش جدیدتر شکلهای مختلف PSA را با هم ترکیب میکنند [4]:
- PHI (Prostate Health Index): PSA توتال، PSA فری و proPSA.
- 4Kscore: PSA توتال، فری و intact همراه با hK2 و چند عامل دیگر.
- IsoPSA: شکلهای مختلف پروتئین PSA را بررسی میکند.
این آزمایشها در مردانی که PSA کمی بالا دارند به تصمیمگیری دربارهی بیوپسی کمک میکنند [4]. به دلیل هزینه و پیچیدگی برای غربالگری عمومی مناسب نیستند [6]. طبق NCI هیچکدام هنوز ثابت نکردهاند که خطر مرگ از سرطان پروستات را کم میکنند [1].
بعد از جواب PSA بالا چه اتفاقی میافتد؟
مسیر بعدی به سن، علائم، عدد PSA و نظر پزشک بستگی دارد. اگر آزمایش را پزشک عمومی خواسته باشد، معمولاً برای این تصمیمها به متخصص اورولوژی ارجاع میدهد [4]. مراحل رایج اینها هستند:
- تکرار آزمایش: NCI تکرار PSA را بعد از ۶ تا ۸ هفته ذکر میکند [1]. ACS «حدود یک ماه بعد» را میگوید، بهویژه وقتی عدد در پایین محدودهی مرزی (حدود ۴ تا ۷) است [4]. راهنمای EAU در مردان بدون علامت با PSA بین ۳ تا ۱۰ ابتدا تکرار آزمایش را توصیه میکند. در یک مطالعه، عدد یکسوم مردانی که PSA زیر ۱۰ داشتند در آزمایش دوم بیش از ۱ ng/mL تغییر کرد [7]. طبق StatPearls، برای تأیید افزایش PSA دستکم دو آزمایش جداگانه لازم است [6].
- معاینه و آزمایش ادرار: معاینهی انگشتی رکتوم برای لمس توده یا سفتی پروستات، و آزمایش ادرار برای رد عفونت [4][9].
- آزمایشها و تصویربرداری تکمیلی: نسبت PSA فری، PHI یا 4Kscore، یا MRI پروستات [4]. EAU در مردان بدون علامت با PSA بین ۳ تا ۲۰ پیشنهاد میکند پیش از تصمیم به بیوپسی از MRI، ماشینحساب خطر یا یک نشانگر زیستی دیگر استفاده شود [7]. طبق همین راهنما، اگر MRI طبیعی باشد و خطر پایین باشد (تراکم PSA زیر ۰.۲۰ و نبود سابقهی خانوادگی)، میتوان بهجای بیوپسی فقط PSA را پیگیری کرد [7].
- بیوپسی پروستات: تنها راه تشخیص قطعی سرطان است [4][8]. نمونهها با سوزن از راه رکتوم یا پوست ناحیهی پرینه گرفته میشوند و اگر MRI ناحیهی مشکوکی نشان داده باشد، نمونهبرداری با راهنمایی MRI انجام میشود [1]. عوارض ممکن بیوپسی شامل درد، خون در منی و عفونت است [11]. طبق USPSTF حدود ۱٪ بیوپسیها به عارضهای منجر میشوند که بستری لازم دارد [2].
غربالگری سرطان پروستات با PSA؛ مزایا، معایب و توصیههای رسمی
آزمایش PSA برای غربالگری همگانی و روتین همهی مردان توصیه نمیشود. بیشتر سازمانها میگویند هر مرد پیش از تصمیم، مزایا و خطرهای آن را با پزشکش بررسی کند [1][11]. فایدهی غربالگری این است که ممکن است سرطان را زودتر و پیش از گسترش پیدا کند و خطر مرگ را در برخی مردان کمی کم کند [1][11]. در مقابل، مثبت کاذب، بیوپسیهای غیرضروری، تشخیص سرطانهایی که هرگز مشکلی ایجاد نمیکردند (بیشتشخیصی) و عوارض درمان هم وجود دارد [2]. خلاصهی اعداد USPSTF در جدول زیر آمده است:
برای ملموستر شدن اعداد، NCI برآورد USPSTF را اینطور خلاصه کرده است. از هر ۱۰۰۰ مرد ۵۵ تا ۶۹ ساله که ۱۳ سال غربالگری میشوند، حدود ۱.۳ مرگ از سرطان پروستات پیشگیری میشود (دادههای بعدی تا ۲ مرگ) و ۳ نفر به سرطان متاستاتیک مبتلا نمیشوند. در همین گروه حدود ۲۴۰ نفر جواب PSA مثبت میگیرند، ۱۰۰ نفر تشخیص سرطان میگیرند و ۸۰ نفر درمان میشوند. از میان درمانشدگان، ۵۰ نفر دچار اختلال جنسی و ۱۵ نفر دچار بیاختیاری ادرار میشوند [1]. دربارهی این دو عارضه در مطالب اختلال نعوظ و بیاختیاری ادرار بیشتر بخوانید.
توصیهی USPSTF (آمریکا)
- مردان ۵۵ تا ۶۹ سال (درجهی C): تصمیم به غربالگری دورهای با PSA فردی است و باید بعد از گفتوگو با پزشک و با توجه به ارزشها و ترجیحات خود فرد گرفته شود [2].
- مردان ۷۰ سال و بالاتر (درجهی D): غربالگری با PSA توصیه نمیشود [2].
- وضعیت بهروزرسانی: توصیهی نهایی فعلی همان توصیهی سال ۲۰۱۸ است. USPSTF بهروزرسانی آن را در دست دارد و در زمان نگارش این مطلب، این کار در مرحلهی «برنامهی پژوهشی نهایی» بود و پیشنویس توصیهی تازهای منتشر نشده بود [3].
توصیهی انجمن سرطان آمریکا (ACS)
ACS میگوید گفتوگو دربارهی غربالگری در این سنها انجام شود [5]:
- ۵۰ سالگی: مردان با خطر متوسط که انتظار میرود دستکم ۱۰ سال دیگر زندگی کنند.
- ۴۵ سالگی: مردان پرخطر، یعنی مردان آفریقاییتبار و مردانی که پدر یا برادرشان پیش از ۶۵ سالگی سرطان پروستات گرفتهاند.
- ۴۰ سالگی: خطر بالاتر، یعنی بیش از یک خویشاوند درجهیک که در سن پایین مبتلا شدهاند.
اگر کسی بعد از این گفتوگو آزمایش داد و PSA او زیر ۲.۵ ng/mL بود، ممکن است فقط هر ۲ سال آزمایش لازم داشته باشد. با PSA برابر ۲.۵ یا بیشتر، آزمایش سالانه توصیه میشود [5]. به مردانی که علامتی ندارند و امید به زندگیشان کمتر از ۱۰ سال است، غربالگری پیشنهاد نمیشود [5].
توصیهی انجمن اورولوژی اروپا (EAU، ۲۰۲۶)
- به مردان آگاه از ۵۰ سالگی آزمایش PSA پیشنهاد شود. برای مردانی که سابقهی خانوادگی سرطان پروستات پیش از ۶۰ سالگی دارند و مردان آفریقاییتبار از ۴۵ سالگی، و برای ناقلان جهش ژن BRCA2 از ۴۰ سالگی [7].
- فاصلهی آزمایشها بر اساس عدد اول تنظیم شود: اگر PSA در ۴۰ سالگی بیش از ۱ یا در ۶۰ سالگی بیش از ۲ ng/mL باشد، پیگیری هر دو سال. در غیر این صورت پیگیری را میتوان تا ۸ سال عقب انداخت [7].
- مردانی که امید به زندگیشان کمتر از ۱۵ سال است احتمالاً از تشخیص زودهنگام سودی نمیبرند [7].
چه کسانی پرخطرترند؟
طبق NCI، مردان سیاهپوست، ناقلان جهشهای ارثی BRCA2 (و به میزان کمتر BRCA1) و مردانی که پدر یا برادرشان سرطان پروستات داشتهاند در خطر بالاتری هستند. برخی سازمانها برای این گروه آزمایش منظم از ۴۰ یا ۴۵ سالگی را توصیه میکنند [1]. StatPearls سندرم لینچ و سابقهی خانوادگی چند نوع سرطان را هم در فهرست عوامل خطر آورده است [6]. در بریتانیا هم NHS آزمایش PSA روتین را فقط به ناقلان جهش BRCA2 پیشنهاد میکند [10].
PSA بعد از درمان سرطان پروستات
آزمایش PSA بعد از جراحی یا پرتودرمانی برای پیگیری برگشت سرطان استفاده میشود. بالا رفتن PSA ممکن است اولین نشانهی برگشت باشد و این «عود بیوشیمیایی» معمولاً ماهها یا سالها پیش از هر علامتی دیده میشود [1].
- بعد از جراحی برداشتن کامل پروستات، چون همهی بافت پروستات برداشته شده، PSA باید غیرقابلاندازهگیری شود. هر مقدار قابلاندازهگیری یعنی بافتی از پروستات باقی مانده است [6]. طبق تعریف انجمن اورولوژی آمریکا که StatPearls نقل کرده، دو نتیجهی پشتسرهم بالاتر از ۰.۲ ng/mL بعد از این جراحی «عود بیوشیمیایی» به حساب میآید [6].
- یک عدد بالا بهتنهایی همیشه به معنی برگشت سرطان نیست. پزشک معمولاً آزمایش را تکرار میکند و به روند تغییر عدد در طول زمان نگاه میکند [1].
محدودیتهای آزمایش PSA
- مثبت کاذب زیاد: در هر نوبت غربالگری حدود ۶ تا ۷٪ مردان جواب مثبت کاذب میگیرند [1]. در کارآزمایی اروپایی ERSPC هم حدود ۱ از ۶ مردی که دستکم یک بار غربالگری شده بودند، یک یا چند جواب مثبت کاذب گرفتند [2].
- منفی کاذب: PSA پایین سرطان را رد نمیکند. طبق ACS حدود ۱۵٪ مردانی که PSA زیر ۴ دارند، اگر بیوپسی شوند سرطان پروستات دارند [4]. برخی سرطانها اصلاً PSA را بالا نمیبرند [8]، و سلولهای سرطانی بسیار تمایزنیافته ممکن است PSA نسازند [6].
- بیشتشخیصی: طبق USPSTF، ۲۰ تا ۵۰٪ مردانی که با غربالگری تشخیص سرطان میگیرند ممکن است سرطانی داشته باشند که در طول عمرشان هرگز علامت نمیداد [2].
- تشخیص نوع سرطان: PSA نمیتواند سرطان کندرشد را از سرطان تهاجمی جدا کند [9].
- نوسان عدد: عدد در یک فرد تا حدود ۱۵٪ و بین آزمایشگاهها تا حدود ۵٪ فرق میکند [7]. برخی داروها هم عدد را پایین نشان میدهند [4].
سرطان پروستات در آمار
- طبق برآورد GLOBOCAN 2024 آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC)، در سال ۲۰۲۴ حدود ۱٬۵۴۶٬۰۰۰ مورد جدید سرطان پروستات و حدود ۴۲۰٬۰۰۰ مرگ ناشی از آن در جهان رخ داده است. این سرطان در میان همهی سرطانها (هر دو جنس) از نظر شمار موارد چهارم و از نظر مرگ هشتم است [13].
- در ایران، طبق همین برآورد، سرطان پروستات با حدود ۱۰٬۰۰۰ مورد جدید در سال ۲۰۲۴ (۱۲.۳٪ سرطانهای مردان) رتبهی نخست سرطانهای مردان را دارد و پس از سرطان معده دومین علت مرگ سرطانی مردان است [14].
- مطالعهای بر پایهی دادههای «بار جهانی بیماریها» (GBD)، سرطان پروستات را سومین علت مرگ سرطانی مردان ایرانی دانسته و نشان داده که نرخ مرگ آن در ایران از ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۱ رو به افزایش بوده است [15]. اختلاف رتبهی دو منبع به تفاوت روش و دادهی آنها برمیگردد.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
- اگر جواب PSA بالاتر از محدودهی آزمایشگاه است: نگران نشوید و خودسرانه آزمایش پشت آزمایش ندهید. جواب را به پزشک عمومی یا متخصص اورولوژی نشان دهید تا دربارهی تکرار آزمایش یا بررسی بیشتر تصمیم بگیرد [4][10].
- اگر علائم ادراری یا پروستاتی دارید: ادرار مکرر یا فوری، بیدار شدن مکرر شبانه برای ادرار، جریان ادرار ضعیف یا ادرار دردناک، خون در ادرار یا منی، مشکل نعوظ، یا درد لگن و کمر [1][9][10].
- اگر علائم هشدار دارید: درد استخوان یا کاهش وزن بیدلیل [8].
- اگر در گروه پرخطر هستید: سابقهی سرطان پروستات در پدر یا برادر یا جهش BRCA2 دارید و ۴۰ تا ۴۵ سالهاید. زمان شروع آزمایش را با پزشک تعیین کنید [5][7].
- اگر قبلاً سرطان پروستات درمان کردهاید و PSA پیگیری بالا رفته است، با پزشک معالج خود تماس بگیرید [1].
اگر پزشک برایتان آزمایش PSA نوشته یا چکاپ دورهای آقایان را در نظر دارید، میتوانید آزمایشگاه مناسب را از طریق طبیبیاب پیدا کنید و نوبت بگیرید.
بهترین آزمایشگاههای چکاپ آقایان در تهران
پیشگیری همیشه مقدم بر درمان است. آزمایشگاههای معتبر تهران با ارائه پکیجهای اختصاصی چکاپ مردان (شامل تستهای PSA، چربی خون، قند، سلامت کبد و کلیه)، به شما کمک میکنند تا گامهای مؤثری برای حفظ سلامت و افزایش طول عمر خود بردارید.
نمونهگیری در محل
پاسخدهی آنلاین
تضمین کیفیت و دقت نتایج در آزمایشگاههای طرف قرارداد طبیبیاب
پرسشهای متداول
PSA چیست؟
PSA پروتئینی است که سلولهای سالم و سرطانی غدهی پروستات میسازند. بیشتر آن در مایع منی است و مقدار کمی وارد خون میشود. آزمایش PSA مقدار آن را در خون اندازه میگیرد [1][4].
PSA مخفف چیست؟
PSA مخفف Prostate-Specific Antigen به معنی «آنتیژن اختصاصی پروستات» است. «اختصاصی» یعنی این پروتئین را سلولهای پروستات میسازند، ولی اختصاصی سرطان نیست و در بیماریهای خوشخیم پروستات هم بالا میرود [1].
PSA در آزمایش خون یعنی چه؟
یعنی مقدار این پروتئین در خون بر حسب نانوگرم در میلیلیتر اندازهگیری شده است. پزشک از آن برای بررسی علائم پروستات، غربالگری سرطان پروستات یا پیگیری درمان استفاده میکند [1][4].
آیا «بیماری PSA» وجود دارد؟
خیر. PSA نام یک پروتئین و آزمایش آن است، نه بیماری. بالا بودن PSA هم خودش بیماری نیست. نشانهای است که پزشک باید علت آن را پیدا کند، مثلاً بزرگی خوشخیم پروستات، التهاب، عفونت یا سرطان [1][9].
عدد نرمال PSA چند است؟
عدد قطعی وجود ندارد. بسیاری از پزشکان PSA برابر ۴ ng/mL یا بیشتر را دلیل بررسی بیشتر میدانند و بعضی مرز ۲.۵ یا ۳ را به کار میبرند [4]. در محدودههای سنی StatPearls، حد بالا برای ۴۰ تا ۴۹ سال ۲.۵، برای ۵۰ تا ۵۹ سال ۳.۵، برای ۶۰ تا ۶۹ سال ۴.۵ و برای ۷۰ تا ۷۹ سال ۶.۵ ng/mL است [6]. ولی سودمندی محدودههای سنی هنوز ثابت نشده است [4].
PSA بالای ۴ یعنی سرطان؟
نه لزوماً. با PSA بین ۴ تا ۱۰ احتمال سرطان حدود ۱ از ۴ است، یعنی بیشتر این مردان سرطان ندارند [4]. بزرگی خوشخیم پروستات، پروستاتیت، عفونت ادراری و انزال اخیر هم PSA را بالا میبرند [1][9]. معمولاً اولین قدم تکرار آزمایش یا بررسیهای تکمیلی است [1][4].
PSA بالای ۱۰ چقدر نگرانکننده است؟
با PSA بالای ۱۰ ng/mL احتمال سرطان پروستات بیش از ۵۰٪ است و پزشک معمولاً بررسیهای تکمیلی مثل MRI یا بیوپسی را زودتر پیشنهاد میکند [4][8]. با این حال تشخیص قطعی فقط با بیوپسی است [8].
PSA توتال و فری چیست و نسبت آن چطور حساب میشود؟
PSA توتال جمع همهی شکلهای PSA در خون است و PSA فری بخشی است که به پروتئینهای خون نچسبیده. درصد PSA آزاد از تقسیم PSA فری بر PSA توتال ضرب در ۱۰۰ به دست میآید. این نسبت بیشتر وقتی PSA توتال بین ۴ تا ۱۰ است کاربرد دارد و هرچه کمتر باشد احتمال سرطان بیشتر است [4][6].
آیا برای آزمایش PSA ناشتا بودن لازم است؟
خیر. میتوانید طبق معمول غذا بخورید و آب بنوشید. ولی بهتر است ۴۸ ساعت قبل از آزمایش انزال، ورزش شدید و دوچرخهسواری نداشته باشید. اگر عفونت ادراری دارید، تا ۴ تا ۶ هفته بعد از درمان آن صبر کنید [10].
از چه سنی آزمایش PSA بدهیم؟
این تصمیم را باید با پزشک گرفت. ACS گفتوگو دربارهی غربالگری را برای مردان با خطر متوسط از ۵۰ سالگی، برای مردان پرخطر از ۴۵ سالگی و برای مردان با خطر خیلی بالا از ۴۰ سالگی توصیه میکند [5]. EAU هم ۵۰، ۴۵ و برای ناقلان BRCA2 ۴۰ سالگی را پیشنهاد میکند [7]. USPSTF تصمیم را برای ۵۵ تا ۶۹ سال فردی میداند و غربالگری بعد از ۷۰ سالگی را توصیه نمیکند [2].
آیا PSA پایین میتواند سرطان را رد کند؟
خیر. طبق ACS حدود ۱۵٪ مردانی که PSA زیر ۴ دارند، در صورت بیوپسی سرطان پروستات دارند [4]. برخی سرطانها PSA را بالا نمیبرند [8]. داروهایی مثل فیناستراید و دوتاستراید هم عدد را تا حدود نصف پایین میآورند [6][7].
چه داروهایی روی عدد PSA اثر میگذارند؟
فیناستراید و دوتاستراید PSA را حدود ۵۰٪ پایین میآورند [6][7]. تستوسترون ممکن است آن را بالا ببرد [4]. بعضی پژوهشها نشان دادهاند استاتینها، آسپرین یا ضدالتهابها و دیورتیکهای تیازیدی ممکن است PSA را کمی کم کنند [4][6]. فهرست داروها و مکملهایتان را به پزشک بگویید و هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید [9].
آیا میتوان PSA را پایین آورد؟
راه تضمینشدهای برای پایین آوردن PSA وجود ندارد [8]. مهمتر از پایین آوردن عدد، پیدا کردن علت بالا بودن آن است. پایین آمدن عدد با بعضی داروها یا مکملها ممکن است مشکل اصلی را پنهان کند [4].
جواب آزمایش PSA چقدر طول میکشد؟
طبق NHS جواب معمولاً ظرف یک تا دو هفته آماده میشود [10]. Cleveland Clinic حدود یک هفته را ذکر میکند [8]. زمان دقیق به آزمایشگاه بستگی دارد.
سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیبیاب فقط برای آگاهی عمومی است و جای مشاوره با پزشک را نمیگیرد. تصمیم دربارهی انجام آزمایش PSA، تفسیر عدد آن و قدمهای بعدی را باید پزشک یا متخصص اورولوژی با توجه به سن، سابقه و شرایط هر فرد بگیرد. هیچ دارویی را بدون نظر پزشک شروع یا قطع نکنید.
منابع
- National Cancer Institute (NCI). Prostate-Specific Antigen (PSA) Test. Updated January 31, 2025. https://www.cancer.gov/types/prostate/psa-fact-sheet
- U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF). Prostate Cancer: Screening — Final Recommendation Statement. May 8, 2018. https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/prostate-cancer-screening
- U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF). Prostate Cancer: Screening — An Update for This Topic is In Progress. https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/draft-update-summary/prostate-cancer-screening-adults
- American Cancer Society (ACS). Screening Tests for Prostate Cancer. Last revised November 22, 2023. https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/tests.html
- American Cancer Society (ACS). American Cancer Society Recommendations for Prostate Cancer Early Detection. Last revised November 22, 2023. https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/acs-recommendations.html
- David MK, Leslie SW. Prostate-Specific Antigen. StatPearls. NCBI Bookshelf; last update September 10, 2024. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557495/
- European Association of Urology (EAU). EAU Guidelines on Prostate Cancer (2026) — Diagnostic Evaluation. https://uroweb.org/guidelines/prostate-cancer/chapter/diagnostic-evaluation
- Cleveland Clinic. Prostate-Specific Antigen (PSA) Test. Last updated March 21, 2024. https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/24615-psa-test
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Prostate-Specific Antigen (PSA) Test. Last updated May 19, 2025. https://medlineplus.gov/lab-tests/prostate-specific-antigen-psa-test/
- NHS. PSA test. Page last reviewed September 2, 2024. https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/psa-test/
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Should I Get Screened for Prostate Cancer? Updated September 1, 2026. https://www.cdc.gov/prostate-cancer/screening/get-screened.html
- National Cancer Institute (NCI). PSA Velocity Does Not Improve Prostate Cancer Detection. https://www.cancer.gov/types/prostate/research/psa-velocity-detection
- International Agency for Research on Cancer (IARC) – Global Cancer Observatory. Prostate fact sheet, GLOBOCAN 2024. https://gco.iarc.who.int/media/globocan/factsheets/cancers/27-prostate-fact-sheet.pdf
- International Agency for Research on Cancer (IARC) – Global Cancer Observatory. Iran, Islamic Republic of — fact sheet, GLOBOCAN 2024. https://gco.iarc.who.int/media/globocan/factsheets/populations/364-iran-islamic-republic-of-fact-sheet.pdf
- Jafari F, et al. Prostate Cancer Mortality in Iranian Men During 1990–2021: An Age-Period-Cohort and Joinpoint Regression Analysis. Prostate Cancer. 2025;2025:8839773. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11996281/








