اگر شبها چند بار برای دستشویی بیدار میشوید، جریان ادرارتان ضعیف شده یا در برگهی سونوگرافی کلمهی «BPH» را دیدهاید، احتمالاً با بزرگی خوشخیم پروستات سروکار دارید. این وضعیت در مردان بالای ۵۰ سال شایع است و سرطان نیست، ولی انتخاب درمان، از تغییر چند عادت ساده تا دارو و جراحی، به شدت علائم و شرایط هر فرد بستگی دارد [1][2]. اگر لازم شد، از طریق طبیبیاب میتوانید با یک متخصص اورولوژی نزدیک خودتان نوبت بگیرید.
پاسخ کوتاه: BPH مخفف Benign Prostatic Hyperplasia یعنی بزرگ شدن غیرسرطانی پروستات است [1]. علائم خفیف معمولاً با پیگیری و تغییر عادتها کنترل میشوند. برای علائم متوسط تا شدید، داروهای اصلی آلفا-بلاکرها (اثر سریع با شل کردن عضلات پروستات و گردن مثانه) و مهارکنندههای ۵-آلفا-ردوکتاز (کوچک کردن تدریجی پروستات طی چند ماه) هستند؛ ترکیب این دو برای پروستات بزرگ با خطر پیشرفت به کار میرود [5]. «بهترین قرص» واحدی وجود ندارد و انتخاب دارو با پزشک است. اگر اصلاً نمیتوانید ادرار کنید، فوراً به اورژانس بروید [12].
BPH در پزشکی یعنی چه؟
BPH مخفف عبارت انگلیسی Benign Prostatic Hyperplasia است: «Benign» یعنی خوشخیم، «Prostatic» یعنی مربوط به پروستات و «Hyperplasia» یعنی افزایش تعداد سلولها. به زبان ساده، پروستات بزرگتر از حد معمول شده، ولی این بزرگ شدن ناشی از سرطان نیست [1]. نامهای دیگر آن «بزرگی پروستات»، «هیپرتروفی خوشخیم پروستات» و «انسداد خوشخیم پروستات» است [1].
پروستات غدهای به اندازهی یک گردو، زیر مثانه است و دور بخشی از پیشابراه (لولهای که ادرار از آن خارج میشود) را گرفته است [4]. این غده بخشی از مایع منی را میسازد [3]. پروستات دو دورهی رشد دارد: یکی در بلوغ و دیگری از حدود ۲۵ سالگی که تا آخر عمر ادامه دارد؛ BPH معمولاً در سالهای پایانی این دورهی دوم پیدا میشود [1]. وقتی پروستات بزرگ میشود، میتواند به پیشابراه فشار بیاورد و ادرار کردن را سخت کند [2].
در راهنمای انجمن اورولوژی اروپا (EAU)، برای انسدادی که درمان میشود اصطلاح دقیقتر BPO یعنی «انسداد خوشخیم پروستات» به کار میرود، چون BPH در اصل یک یافتهی بافتشناسی است [6]. مجموعهی مشکلات ادراری را هم LUTS یا «علائم مجاری ادراری تحتانی» مینامند.
BPH چقدر شایع است؟
BPH شایعترین مشکل پروستات در مردان بالای ۵۰ سال است [1]. عددهای شیوع بسته به اینکه «نشانههای BPH» شمرده شود یا «علائم آزاردهنده»، با هم فرق دارند:
- طبق برآورد NIDDK (مؤسسهی ملی دیابت و بیماریهای گوارش و کلیهی آمریکا)، BPH حدود ۵ تا ۶ درصد مردان ۴۰ تا ۶۴ ساله و ۲۹ تا ۳۳ درصد مردان ۶۵ سال به بالا را درگیر میکند [1].
- طبق Cleveland Clinic، حدود نیمی از مردان تا ۶۰ سالگی و حدود ۹۰ درصد تا ۸۵ سالگی نشانههایی از BPH دارند، و حدود نیمی از مبتلایان علائمی پیدا میکنند که درمان لازم دارد [4].
- مدلاینپلاس میگوید کمتر از نیمی از مردان مبتلا به BPH علامت دارند [3].
مروری در مجلهی Urologic Clinics of North America هم توضیح میدهد که شیوع با افزایش سن بالا میرود و با شدت علائم فرق میکند، و همین پیچیدگی باعث شده عددهای گزارششده بازهی گستردهای داشته باشند [26].
بزرگی خوشخیم پروستات در جوانان
BPH پیش از ۴۰ سالگی بهندرت علامت ایجاد میکند [1]. پس اگر مرد جوانی تکرر، سوزش یا ضعف جریان ادرار دارد، پزشک معمولاً علل دیگری مانند عفونت ادراری، التهاب پروستات (پروستاتیت) یا مشکلات مثانه را هم بررسی میکند، چون اینها هم علائم مشابه میدهند [1]. راهنمای ۲۰۲۶ انجمن اورولوژی اروپا هم بخش جداگانهای برای اختلال تخلیهی ادرار در مردان جوان اضافه کرده است [6]. برای آشنایی با یکی از این علل، مطلب عفونت ادراری (UTI) در زنان و مردان را ببینید.
آیا بزرگی خوشخیم پروستات به سرطان تبدیل میشود؟
خیر. BPH ناشی از سرطان پروستات نیست و خطر ابتلا به آن را هم بالا نمیبرد [2][3][4]. با این حال دو نکته مهم است:
- علائم ادراری BPH و سرطان پروستات میتوانند شبیه هم باشند، پس هر علامت ادراری باید بررسی شود [2][4].
- یک نفر میتواند همزمان BPH و سرطان پروستات داشته باشد؛ داشتن BPH احتمال وجود سرطانی را که هنوز تشخیص داده نشده از بین نمیبرد [4].
برای آشنایی با علائم و غربالگری، مطلب سرطان پروستات چیست؟ را بخوانید.
علت و عوامل خطر BPH

علت دقیق BPH روشن نیست؛ پیری و تغییر هورمونها مهمترین عوامل شناخته میشوند [1][2]. آنزیمی به نام ۵-آلفا-ردوکتاز تستوسترون را به هورمون قویتری به نام دیهیدروتستوسترون (DHT) تبدیل میکند و DHT میتواند باعث بزرگ شدن پروستات شود [7][4]. نقش هورمونهای بیضه آنقدر اساسی است که مردانی که در سنین پایین بیضههایشان برداشته شده، دچار BPH نمیشوند [3]. Cleveland Clinic همچنین میگوید مصرف مکمل تستوسترون ممکن است BPH را ایجاد یا بدتر کند [4].
عوامل خطر شناختهشده طبق NIDDK [1]:
- سن ۴۰ سال و بالاتر
- سابقهی خانوادگی BPH
- بیماری قلب و عروق
- دیابت نوع ۲
- چاقی
- بیماری مزمن کلیه
- اختلال نعوظ
- کمتحرکی
راه اثباتشدهای برای پیشگیری از BPH وجود ندارد، ولی فعالیت بدنی ممکن است خطر آن را کم کند. رژیم غذایی هم باعث BPH نمیشود و از آن پیشگیری نمیکند [1].
علائم BPH: ذخیرهای و تخلیهای
علائم معمولاً آهسته شروع میشوند و ممکن است با بالا رفتن سن بیشتر شوند [2]. نکتهی مهم اینکه شدت علائم همیشه با اندازهی پروستات جور نیست: پروستات خیلی بزرگ ممکن است علامت کمی بدهد و پروستات کمی بزرگشده علائم زیادی [1].
علائم تخلیهای (هنگام ادرار کردن)
- دیر شروع شدن ادرار و نیاز به زور زدن [1][2]
- جریان ضعیف یا قطعووصل شونده [1][2]
- طول کشیدن تخلیهی مثانه [2]
- احساس خالی نشدن کامل مثانه [2][3]
- چکه کردن ادرار بعد از تمام شدن [1][2]
علائم ذخیرهای (بین دو بار ادرار)
- تکرر ادرار [1][2]
- فوریت، یعنی نیاز ناگهانی و شدید به ادرار [1][3]
- بیدار شدن شبانه برای ادرار [1][2]
- نشت ادرار در برخی افراد [3][4]
درد هنگام ادرار یا خون در ادرار جزو علائم معمول BPH نیست و ممکن است نشانهی عفونت یا مشکل دیگری باشد [3]. دربارهی علل خون در ادرار (هماچوری) جداگانه نوشتهایم.
عوارض BPH درماننشده
بیشتر مردانی که علائم خفیف دارند و فقط پیگیری میشوند، دچار عوارض جدی مانند نارسایی کلیه یا سنگ نمیشوند؛ این عوارض در این گروه نادرند [5]. ولی BPH پیشرفته میتواند این مشکلات را ایجاد کند:
- احتباس ادرار: ناتوانی در تخلیهی کامل مثانه که با گذشت زمان عضلهی مثانه را ضعیف میکند [1]. ناتوانی ناگهانی و کامل در ادرار کردن (احتباس حاد) میتواند تهدیدکنندهی حیات باشد [12].
- عفونت ادراری [1][3]
- سنگ مثانه [1][4]
- خون در ادرار [1][3]
- آسیب کلیه: برگشت ادرار و بالا رفتن فشار داخل کلیهها میتواند به آنها آسیب بزند [4][1]. دربارهی بیماری مزمن کلیه بیشتر بخوانید.
تشخیص BPH
شرح حال و پرسشنامهی IPSS
پزشک دربارهی نوع علائم، زمان شروع، عفونتهای ادراری قبلی، داروهای مصرفی، مقدار مایعات، کافئین و الکل و سابقهی خانوادگی مشکلات پروستات میپرسد [1]. ممکن است از شما بخواهد دستکم ۳ روز مقدار نوشیدن و دفعات ادرار را یادداشت کنید [2].
برای سنجش شدت علائم معمولاً پرسشنامهی بینالمللی علائم پروستات (IPSS) پر میشود. این پرسشنامه ۷ سؤال دربارهی خالی نشدن کامل مثانه، تکرر، قطعووصل شدن جریان، فوریت، ضعف جریان، زور زدن و بیداری شبانه دارد. هر سؤال ۰ تا ۵ امتیاز میگیرد و جمع آن ۰ تا ۳۵ است: ۱ تا ۷ علائم خفیف، ۸ تا ۱۹ متوسط و ۲۰ تا ۳۵ شدید. یک سؤال جداگانه هم کیفیت زندگی را میسنجد، و اگر علائم برایتان آزاردهنده است، صرفنظر از امتیاز باید به پزشک بگویید [9].
معاینهی مقعد با انگشت (DRE)
پزشک با انگشت دستکشپوش از راه مقعد اندازهی پروستات را تخمین میزند و نقاط سفت را بررسی میکند [4][1]. معاینهی شکم و آلت تناسلی هم ممکن است انجام شود [2].
آزمایش ادرار و آزمایش خون
آزمایش و کشت ادرار برای بررسی عفونت و علل دیگر انجام میشود [3]. آزمایش اوره (BUN) و کراتینین کارکرد کلیه را نشان میدهد [3].
آزمایش PSA و محدودیتهای آن
PSA پروتئینی است که پروستات میسازد و در خون اندازهگیری میشود [2][3]. BPH و التهاب پروستات هم میتوانند PSA را بالا ببرند، و هیچ عدد مشخصی وجود ندارد که بهتنهایی یعنی سرطان؛ نتیجهی مثبت کاذب شایع است [8]. طبق مؤسسهی ملی سرطان آمریکا، فقط حدود ۲۵ درصد مردانی که بهخاطر PSA بالا نمونهبرداری میشوند، سرطان پروستات دارند [8]. ورزش شدید مثل دوچرخهسواری و انزال هم میتوانند PSA را موقتاً بالا ببرند [8].
نکتهی مهم برای کسانی که داروی BPH مصرف میکنند: فیناستراید و دوتاستراید PSA را پایین میآورند [8]؛ طبق برچسب فیناستراید، حدود ۵۰ درصد. برای همین پزشک حدود ۶ ماه پس از شروع دارو عدد پایهی تازهای در نظر میگیرد و هر افزایش تأییدشده از پایینترین عدد را جدی میگیرد [18]. اگر این داروها را مصرف میکنید، حتماً به پزشکی که PSA را تفسیر میکند بگویید. توضیح بیشتر در مطلب آزمایش PSA چیست؟ آمده است.
سنجش جریان ادرار و ادرار باقیمانده
در آزمایش جریان ادرار (اوروفلومتری) در دستگاهی ادرار میکنید که سرعت و حجم جریان را میسنجد [2][3]. مقدار ادراری که پس از ادرار کردن در مثانه میماند (PVR) معمولاً با سونوگرافی اندازهگیری میشود [3][4]. این عدد در انتخاب دارو هم مهم است؛ برای نمونه، EAU میگوید داروهای ضدموسکارینی مثانه نباید در مردانی با ادرار باقیماندهی بیش از ۱۵۰ میلیلیتر تجویز شوند [5].
سونوگرافی، لوب مدین و «اکوی هتروژن»
سونوگرافی مثانه یا سونوگرافی از راه مقعد اندازهی پروستات و وضعیت مثانه را نشان میدهد [1][2].
لوب مدین (لوب میانی) چیست؟ گاهی بخش میانی یا کناری پروستات به داخل مثانه برجسته میشود. این یافته را «برجستگی پروستات به داخل مثانه» (IPP) مینامند و با سونوگرافی از روی شکم اندازهگیری میکنند؛ یک مرور انجمن اورولوژی فرانسه آن را سه درجه میکند: ۵ میلیمتر یا کمتر، ۵ تا ۱۰ و بیش از ۱۰ میلیمتر [10]. در مطالعهها، برجستگی بیشتر با انسداد شدیدتر، ادرار باقیماندهی بیشتر و احتباس ادرار بیشتر همراه بوده [11] و پاسخ به آلفا-بلاکر در درجههای بالاتر کمتر بوده است [10]. وجود لوب میانی در انتخاب جراحی هم اثر دارد؛ مثلاً روش بالابرندهی پیشابراه پروستات برای پروستات دارای لوب میانی پیشنهاد نمیشود [5].
«اکوی هتروژن» یعنی چه؟ از نظر لغوی یعنی بافت در تصویر سونوگرافی یکنواخت دیده نمیشود. در منابع معتبری که بررسی کردیم، توضیحی پیدا نکردیم که این عبارت را بهتنهایی نشانهی BPH یا بیماری خاص دیگری بداند. معنای آن در گزارش شما را از رادیولوژیست یا اورولوژیست بپرسید و برگهی سونوگرافی را همراه با نتیجهی معاینه و PSA به پزشک نشان دهید.
آزمایشهای تکمیلی
در برخی افراد سیستوسکوپی (دیدن داخل پیشابراه و مثانه با دوربین باریک) [1][2] و آزمایشهای یورودینامیک یا فشار-جریان [1][3] انجام میشود، بهویژه پیش از جراحی یا وقتی علت علائم روشن نیست.
درمان BPH: از پیگیری تا جراحی
انتخاب درمان به شدت علائم و میزان اثر آن بر زندگی روزمره بستگی دارد [1]. اگر علائم مشکل کمی ایجاد میکنند، ابتدا تغییر عادتها پیشنهاد میشود؛ برای علائم متوسط تا شدید دارو، و اگر دارو کمک نکند یا علائم شدید باشد، جراحی [2].
مشاهدهی فعال و تغییر عادتها
پیگیری بدون دارو برای بسیاری از مردانی که علائمشان آزاردهنده نیست، گزینهی مناسبی است؛ در یک مطالعه حدود ۸۵ درصد مردان با علائم خفیف پس از یک سال وضعیت پایداری داشتند [5]. بیشتر شدن آزار علائم و بالا رفتن ادرار باقیمانده مهمترین نشانههای شکست این روشاند [5]. اقدامهایی که منابع معتبر پیشنهاد میکنند:
- کم کردن نوشیدنی در ساعتهای خاص، مثلاً پیش از خواب یا بیرون رفتن، بدون اینکه در طول روز کم آب بنوشید؛ کم نوشیدن بیش از حد خطر عفونت ادراری دارد [2][5]
- کم کردن کافئین و الکل [1][2][5]
- ادرار کردن با آرامش و تلاش دوباره پس از چند لحظه (تخلیهی دوباره) [2][5]
- فشار دادن آرام پیشابراه پس از ادرار برای جلوگیری از چکه، با آموزش پزشک [5]
- تمرین مثانه و تمرینهای عضلات کف لگن با راهنمایی پزشک یا فیزیوتراپیست [2][5]
- درمان یبوست و خوردن فیبر کافی [2][5]
- حفظ وزن مناسب و فعالیت بدنی [1][2]
- زور نزدن هنگام ادرار [2]
- بررسی داروهای مصرفی با پزشک و تنظیم زمان مصرف، بهویژه داروهای ادرارآور [5]
داروهایی که علائم را بدتر میکنند
برخی داروها میتوانند علائم BPH را تشدید کنند یا حتی باعث احتباس ادرار شوند. مهمترین آنها ضداحتقانها و آنتیهیستامینهای داروهای سرماخوردگی، سرفه و سینوزیت بدون نسخهاند [1][3]. داروهای آرامبخش، برخی ضدافسردگیها و داروهای ادرارآور هم در این فهرست هستند [1][3]، و NIDDK داروهای ضدموسکارینی و ضداسپاسم، برخی داروهای ضدجنون، بنزودیازپینها، مواد افیونی، مسدودکنندههای کانال کلسیم و مسکنهای ضدالتهاب مانند آسپرین و ایبوپروفن را هم از داروهایی میداند که ممکن است باعث احتباس ادرار شوند [12].
اگر BPH دارید، پیش از خرید داروی سرماخوردگی با داروساز یا پزشک مشورت کنید. داروهای تجویزی مانند ضدافسردگی یا ادرارآور را خودتان قطع نکنید و دربارهی جایگزین با پزشک حرف بزنید [3].
درمان دارویی BPH
داروهای BPH علائم را کنترل میکنند ولی بیماری را «درمان قطعی» نمیکنند؛ برای همین معمولاً طولانیمدت مصرف میشوند و نباید بدون مشورت با پزشک قطع شوند [14][16][17]. در این بخش فقط نام عمومی (ژنریک) داروها آمده است. نوع دارو، مقدار و مدت مصرف را فقط پزشک تعیین میکند؛ مقدار یا زمان مصرف را خودتان تغییر ندهید.
آلفا-بلاکرها: اثر سریع بر جریان ادرار
- نمونهها: تامسولوسین، آلفوزوسین، سیلودوسین، دوکسازوسین و ترازوسین [4][2].
- سازوکار: عضلات صاف پروستات و گردن مثانه را شل میکنند تا ادرار راحتتر جاری شود [1][14].
- زمان اثر: اثر میتواند طی چند ساعت تا چند روز شروع شود و اثر کامل چند هفته طول میکشد [5]؛ مدلاینپلاس بهبود را معمولاً طی ۳ تا ۷ روز میداند [3].
- میزان اثر: طبق EAU، امتیاز IPSS را معمولاً حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کم و سرعت جریان ادرار را حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد زیاد میکنند. اما اندازهی پروستات را کم نمیکنند و در مطالعههای طولانی از احتباس حاد ادرار پیشگیری نکردهاند [5].
- مناسب برای: مردان با علائم متوسط تا شدید [5].
- عوارض شایع: سرگیجه و سبکی سر بهویژه هنگام برخاستن و در روزهای اول مصرف، ضعف و افت فشار خون وضعیتی، و مشکلات انزال (مثل کم شدن یا نبود مایع منی) [5][14][15]. آبریزش یا گرفتگی بینی هم گزارش شده است [14].
- عارضهی نادر ولی جدی: نعوظ طولانی و دردناک (پریاپیسم) که نیاز به مراجعهی فوری دارد [15][14].
- هشدارها: اگر قرار است عمل آبمروارید یا هر جراحی چشم انجام دهید، حتماً به چشمپزشک بگویید که آلفا-بلاکر مصرف میکنید یا کردهاید، چون ممکن است در حین عمل عارضهای به نام «سندرم عنبیهی شل» ایجاد شود [5][14]. اگر هنگام برخاستن دچار افت فشار و سرگیجه میشوید یا سابقهی غش هنگام یا بعد از ادرار دارید، این دارو ممکن است مناسب نباشد [15]. مصرف همزمان با داروهای دیگر فشار خون یا داروهای اختلال نعوظ را با پزشک هماهنگ کنید [15].
مهارکنندههای ۵-آلفا-ردوکتاز: کوچک کردن تدریجی پروستات
- نمونهها: فیناستراید و دوتاستراید [3][4].
- سازوکار: جلوی تبدیل تستوسترون به DHT را میگیرند و بهتدریج پروستات را کوچک میکنند [7][1].
- زمان اثر: کند است؛ اثر روشن دستکم پس از ۶ ماه دیده میشود [5][16]. برای دوتاستراید، بهبود ممکن است از حدود ۳ ماه شروع شود ولی اثر کامل ۶ ماه یا بیشتر طول بکشد [17].
- میزان اثر: پس از ۲ تا ۴ سال حجم پروستات حدود ۱۸ تا ۲۸ درصد و امتیاز IPSS حدود ۱۵ تا ۳۰ درصد کم میشود [5]. این داروها خطر طولانیمدت احتباس حاد ادرار و نیاز به جراحی را کم میکنند [5][18].
- مناسب برای: علائم متوسط تا شدید همراه با خطر بیشتر پیشرفت، مثلاً پروستات با حجم بیش از ۴۰ میلیلیتر (طبق EAU) [5].
- عوارض: کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ و مشکلات انزال مانند کم شدن حجم منی [16][17][19]. در برچسب فیناستراید، در سال اول اختلال نعوظ در ۸٫۱ درصد مصرفکنندگان در برابر ۳٫۷ درصد گروه دارونما، کاهش میل جنسی ۶٫۴ در برابر ۳٫۴ درصد و کاهش حجم منی ۳٫۷ در برابر ۰٫۸ درصد گزارش شده و در سالهای دوم تا چهارم تفاوت معناداری بین دو گروه دیده نشده است [18]. بزرگ شدن پستان در ۱ تا ۲ درصد بیماران رخ میدهد [5]. برخی مردان گفتهاند عوارض جنسی پس از قطع فیناستراید هم ادامه داشته است [19].
- علائمی که مراجعهی فوری میخواهند: تغییر پستان (توده، درد، تورم یا ترشح نوک پستان)، افسردگی تازه یا بدتر شده و فکر آسیب به خود [16][19].
- هشدار PSA: PSA را حدود نصف میکنند؛ به پزشک بگویید این دارو را مصرف میکنید [18][8].
- هشدار سرطان پرخطر: ممکن است خطر نوع پرخطر (high-grade) سرطان پروستات را افزایش دهند و برای پیشگیری از سرطان پروستات تأیید نشدهاند [16][17][18].
- هشدار بارداری: زنانی که باردارند یا ممکن است باردار شوند نباید قرص شکسته یا خردشدهی فیناستراید یا کپسول نشتکردهی دوتاستراید را لمس کنند [18][17].
- اهدای خون: در طول مصرف دوتاستراید و تا ۶ ماه پس از قطع آن نباید خون اهدا کرد [17].
درمان ترکیبی: آلفا-بلاکر همراه با مهارکنندهی ۵-آلفا-ردوکتاز
NIDDK میگوید ترکیب این دو دسته ممکن است بهتر از هر کدام بهتنهایی عمل کند [1]. در دو مطالعهی بزرگ چهارساله، درمان ترکیبی علائم و جریان ادرار را بیشتر از هر دارو بهتنهایی بهتر کرد و خطر احتباس حاد ادرار یا نیاز به جراحی را بیشتر از آلفا-بلاکر تنها کاهش داد؛ در یکی از این مطالعهها خطر پیشرفت بیماری در برابر دارونما ۶۶ درصد کمتر بود [5].
- مناسب برای: علائم متوسط تا شدید با خطر بیشتر پیشرفت، مثلاً پروستات بیش از ۴۰ میلیلیتر [5].
- شرط: فقط وقتی که درمان طولانیمدت (بیش از ۱۲ ماه) در نظر است [5].
- عارضه: خطر اختلال انزال حدود سه برابر هر کدام از داروها بهتنهایی است [5].
- ترکیبهای رایج: دوتاستراید با تامسولوسین [4] و فیناستراید با دوکسازوسین [18].
تادالافیل (مهارکنندهی PDE5)
- سازوکار: عضلات مثانه، گردن مثانه و پروستات را شل میکند [1].
- مناسب برای: علائم متوسط تا شدید، با یا بدون اختلال نعوظ؛ تنها داروی این گروه است که برای علائم ادراری مردان مجوز دارد [5][20].
- میزان اثر: هم علائم ادراری و هم نعوظ را بهتر میکند، ولی کاهش IPSS کم است، سرعت جریان ادرار اغلب با دارونما فرقی ندارد و دادهی طولانیمدت محدود است [5].
- عوارض شایع: سردرد، سوءهاضمه، تهوع، اسهال، گرگرفتگی، کمردرد یا درد عضلانی [20].
- مراجعهی فوری: کاهش ناگهانی بینایی یا شنوایی، نعوظ بیش از ۴ ساعت، درد قفسهی سینه [20].
- هشدار: با داروهای نیترات (مثل نیتروگلیسیرین) یا ریوسیگوات مصرف نمیشود؛ اگر آلفا-بلاکر هم مصرف میکنید، پزشک باید بداند [20][15].
اگر مشکل نعوظ هم دارید، مطلب اختلال نعوظ؛ علل، تشخیص و گزینههای درمانی را ببینید.
داروی پروستات و تکرر ادرار: داروهای مثانهی بیشفعال
اگر مشکل اصلی تکرر، فوریت یا بیداری شبانه است، پزشک ممکن است داروهای مثانه را اضافه کند:
- داروهای ضدموسکارینی مانند اکسیبوتینین و تولترودین [2]: برای مردانی که بیشتر علائم ذخیرهای دارند [5]. عوارض اصلی خشکی دهان و یبوست است و در مردانی با ادرار باقیماندهی بیش از ۱۵۰ میلیلیتر نباید به کار روند [5].
- آگونیستهای بتا-۳ مانند میرابگرون و ویبگرون: برای تکرر، فوریت و نشت فوری ادرار. فشار خون باید پیگیری شود و میرابگرون در فشار خون شدید کنترلنشده منع مصرف دارد [5].
- ترکیب آلفا-بلاکر با ضدموسکارینی: وقتی علائم ذخیرهای با یک دارو کنترل نشده؛ سود آن اندک است [5].
- دسموپرسین: برای بیداری شبانهای که علتش تولید زیاد ادرار در شب است، در مردان زیر ۶۵ سال. چون میتواند سدیم خون را پایین بیاورد، آزمایش سدیم در شروع و چند بار پس از آن لازم است [5].
مکملهای گیاهی (مثل نخل ارهای)
شواهد دربارهی گیاهان قانعکننده نیست. مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچهی آمریکا (NCCIH) بر پایهی مروری بر ۲۷ مطالعه میگوید نخل ارهای (saw palmetto) احتمالاً به علائم ادراری BPH کمکی نمیکند، و عصارهی هگزانی آن هم بهتر از بقیه نبوده است [21]. مدلاینپلاس نتایج را متناقض میداند [3]. EAU با توصیهی ضعیف میگوید عصارهی هگزانی را میتوان به مردانی که میخواهند از عوارض جنسی دوری کنند پیشنهاد داد، به شرط آنکه بدانند فایدهاش احتمالاً اندک است [5]. این گیاه PSA را تغییر نمیدهد [21]. پیش از مصرف هر مکمل، با پزشک دربارهی تداخل با داروهایتان صحبت کنید [21].
«بهترین قرص پروستات» کدام است؟
یک «بهترین قرص» برای همه وجود ندارد. انتخاب به نوع علائم (تخلیهای یا ذخیرهای)، اندازهی پروستات و خطر پیشرفت، مقدار ادرار باقیمانده، وجود اختلال نعوظ، فشار خون و داروهای دیگر، و برنامههای آینده مثل عمل آبمروارید بستگی دارد [5][15]. داروی مناسب یک نفر ممکن است برای دیگری بیاثر یا حتی خطرناک باشد، پس داروی پروستات دیگران را مصرف نکنید.
مقایسهی عوارض و هشدارهای داروهای BPH
| دستهی دارو | نمونه (نام ژنریک) | زمان شروع اثر | عوارض شایع | هشدار مهم |
|---|---|---|---|---|
| آلفا-بلاکر | تامسولوسین، آلفوزوسین، سیلودوسین، دوکسازوسین، ترازوسین | ساعتها تا روزها [5] | سرگیجه هنگام برخاستن، ضعف، اختلال انزال [5][15] | پیش از جراحی آبمروارید به چشمپزشک بگویید [5] |
| مهارکنندهی ۵-آلفا-ردوکتاز | فیناستراید، دوتاستراید | دستکم ۶ ماه [5] | کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، کاهش حجم منی [16][17] | PSA را حدود نصف میکند [18]؛ زن باردار قرص شکسته یا کپسول نشتکرده را لمس نکند [17][18] |
| مهارکنندهی PDE5 | تادالافیل | — | سردرد، سوءهاضمه، کمردرد، گرگرفتگی [20] | همزمان با نیتراتها ممنوع [20] |
| ضدموسکارینی | اکسیبوتینین، تولترودین | — | خشکی دهان، یبوست [5] | با ادرار باقیماندهی بیش از ۱۵۰ میلیلیتر نه [5] |
| آگونیست بتا-۳ | میرابگرون، ویبگرون | — | — | پیگیری فشار خون [5] |
جراحی و روشهای کمتهاجمی
جراحی وقتی مطرح میشود که دارو کمک نکرده، علائم شدید است یا عارضه ایجاد شده است [1]؛ از جمله احتباس ادرار، خونریزی مکرر در ادرار، عفونتهای تکرارشونده، افت کارکرد کلیه، سنگ مثانه یا نشت ادرار [3].
برداشتن پروستات از راه پیشابراه (TURP)
- روش: ابزاری باریک با دوربین از راه پیشابراه وارد میشود و بافت مسدودکننده تکهتکه برداشته میشود؛ برش پوستی ندارد [23][3].
- جایگاه: رایجترین و شناختهشدهترین جراحی BPH است [3][2] و EAU آن را برای پروستات ۳۰ تا ۸۰ میلیلیتر توصیه میکند [5].
- نقاهت: بستری حدود ۱ تا ۴ روز، بازگشت به کارهای معمول حدود ۲ تا ۴ هفته و بهبود کامل تا ۶ هفته؛ تا حدود ۶ هفته وزنهی سنگین و ورزش شدید ممنوع است [22].
- عوارض: انزال برگشتی (خارج نشدن منی هنگام انزال، بدون تغییر احساس لذت)، اختلال نعوظ، بیاختیاری ادرار و نیاز به جراحی دوباره اگر پروستات دوباره رشد کند [22]. شایعترین عارضه احتباس ادرار است که پس از نزدیک به ۶ مورد از هر ۱۰۰ عمل رخ میدهد [23]. طبق EAU، نیاز به تزریق خون در ۲٫۹ درصد و جراحی دوباره حدود ۱ تا ۲ درصد در هر سال بوده است [5].
برش پروستات از راه پیشابراه (TUIP)
برای پروستات کوچک (کمتر از ۳۰ میلیلیتر) بدون لوب میانی. انزال برگشتی کمتری نسبت به TURP دارد، ولی نیاز به جراحی دوباره بیشتر است (در یک مقایسه ۱۸٫۴ در برابر ۷٫۲ درصد) [5].
انوکلئیشن (جدا کردن) پروستات با لیزر: HoLEP و ThuLEP
- در HoLEP بافت مسدودکننده با لیزر هولمیوم جدا و خارج میشود [24]. EAU آن را جایگزین TURP یا جراحی باز میداند؛ زمان عمل طولانیتر است، ولی سوند و بستری کوتاهتر و خونریزی و تزریق خون کمتر است [5].
- برای پروستاتهای بزرگ بسیار مناسب است ولی در هر اندازهای میتواند مؤثر باشد [24].
- انزال برگشتی شایع است: طبق Cleveland Clinic در ۷۵ درصد موارد پس از عمل مایعی خارج نمیشود [24]؛ EAU تفاوتی با TURP در این عارضه ندیده است [5]. کمتر از ۲ درصد افراد بعداً به جراحی دوباره نیاز پیدا میکنند [24].
- بافت برداشتهشده بررسی میشود و در ۵ تا ۱۵ درصد موارد سرطان پروستات کشف میشود [24].
- انوکلئیشن با لیزر تولیوم (ThuLEP) هم گزینهی دیگری است و EAU آن را برای بیماران تحت درمان ضدانعقاد پیشنهاد کرده است [5].
تبخیر پروستات با لیزر (PVP)
برای پروستات ۳۰ تا ۸۰ میلیلیتر جایگزین TURP است و EAU آن را برای بیماران مصرفکنندهی داروی ضدانعقاد با پروستات کمتر از ۸۰ میلیلیتر هم پیشنهاد کرده است [5]. در یک مطالعه، جراحی دوباره پس از ۳۶ ماه ۱۱ درصد در برابر ۱٫۸ درصد برای TURP بود [5].
اگر داروی ضدانعقاد یا ضدپلاکت مصرف میکنید، پیش از هر جراحی هم با جراح و هم با پزشکی که دارو را تجویز کرده صحبت کنید و دارو را خودتان قطع نکنید [24].
برداشتن بافت با جت آب
بافت پروستات با جریان آب پرفشار برداشته میشود [4]. EAU آن را برای پروستات ۳۰ تا ۸۰ میلیلیتر، بهویژه برای کسانی که حفظ انزال برایشان مهم است، توصیه میکند: نبود انزال در یک مطالعه ۱۰ درصد در برابر ۳۶ درصد برای TURP بود، ولی درمان دوباره در ۵ سال ۵٫۱ در برابر ۱٫۵ درصد گزارش شد [5].
روشهای کمتهاجمی
- بالابرندهی پیشابراه پروستات (PUL): کاشتنیهای کوچکی پروستات را از پیشابراه دور نگه میدارند [1]. برای کسانی که میخواهند انزال حفظ شود، با پروستات کمتر از ۷۰ میلیلیتر و بدون لوب میانی [5]. نیاز به درمان دوباره در ۴ سال ۱۶٫۱ درصد در برابر ۷٫۵ درصد برای TURP بوده است [5].
- درمان با بخار آب: بخار آب بافت پروستات را از بین میبرد و بدن آن را جذب میکند [1][4]. بهبود معمولاً طی ۳ تا ۶ هفته رخ میدهد و دادهی بلندمدت محدود است [4]؛ EAU آن را هنوز «در حال بررسی» میداند و جراحی دوباره در ۵ سال را ۴٫۴ درصد گزارش کرده است [5].
- آمبولیزاسیون شریان پروستات (PAE): رادیولوژیست مداخلهای رگهای خونرسان پروستات را میبندد. EAU آن را با توصیهی ضعیف برای کسانی میداند که نتیجهی کمتری نسبت به TURP را میپذیرند و فقط در مراکزی که اورولوژیست و رادیولوژیست مداخلهای با هم کار میکنند [5]. راهنمای انجمن اورولوژی آمریکا هم در بهروزرسانی ۲۰۲۳ بخش این روش را تغییر داده است [25].
منابع دربارهی روشهای کمتهاجمی میگویند خطر اختلال نعوظ و بیاختیاری در آنها معمولاً کمتر است، ولی هیچکدام بهتر از TURP نشان داده نشدهاند و بیشتر به جراحی دوباره در ۵ تا ۱۰ سال بعد نیاز پیدا میکنند [3].
پروستاتکتومی ساده
برای پروستاتهای خیلی بزرگ (بیش از ۸۰ میلیلیتر) بخش درونی پروستات از راه برش شکم، یا با لاپاراسکوپی یا جراحی رباتیک، برداشته میشود [5][3].
پس از هر جراحی
پس از جراحی معمولاً چند روز سوند ادراری لازم است و ممکن است اسپاسم دردناک مثانه پیش بیاید که بهتدریج از بین میرود [1]. عوارض احتمالی شامل سوزش یا سختی ادرار، بیاختیاری موقت، خون یا لخته در ادرار، عفونت، تنگی ناشی از جای زخم و مشکلات جنسی مانند اختلال نعوظ، انزال برگشتی و ناباروری است [1]. اگر برنامهی بچهدار شدن دارید، پیش از انتخاب روش حتماً به جراح بگویید.
آیا BPH درمان قطعی دارد؟
پاسخ صادقانه: نه به معنای «یک بار برای همیشه». داروها علائم را کنترل میکنند ولی درمان قطعی نیستند [14][16]. جراحی میتواند علائم را برطرف کند ولی ممکن است BPH را درمان قطعی نکند؛ حدود ۱۰ درصد کسانی که جراحی شدهاند، تا ۲۰ سال بعد به جراحی دیگری نیاز پیدا میکنند [1]. بافت پروستات ممکن است حتی پس از جراحی دوباره رشد کند [3]. برای همین پیگیری منظم، از جمله معاینهی سالانه یا به توصیهی پزشک، پس از درمان هم لازم است [1].
جدیدترین درمانهای پروستات
راهنمای انجمن اورولوژی آمریکا در ۲۰۲۳ بخشهای درمان ترکیبی، تبخیر لیزری، درمان با بخار آب، انوکلئیشن لیزری و آمبولیزاسیون را بهروز کرد و بخش تازهای برای کاشتنیهای موقت پروستات افزود [25]. EAU در راهنمای ۲۰۲۶ کاشتنی موقت پروستات، فرسایش لیزری از راه پرینه و بالون آغشته به دارو را هنوز «در حال بررسی» میداند [5]. «جدید» لزوماً به معنای «بهتر برای شما» نیست؛ این روشها را با اورولوژیست و بر پایهی اندازهی پروستات و اولویتهایتان بسنجید.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
هر تغییر در الگوی ادرار، مثل سختی ادرار کردن یا تکرر بیشتر، ارزش مراجعهی عادی به پزشک را دارد، چون علل دیگری هم علائم مشابه ایجاد میکنند [1][2]. اگر پس از ۲ ماه رعایت توصیهها بهتر نشدید یا فکر میکنید دارویی علائم را بدتر کرده، دوباره مراجعه کنید [3].
فوراً به اورژانس یا پزشک مراجعه کنید اگر:
- اصلاً نمیتوانید ادرار کنید یا درد شدید پایین شکم دارید؛ احتباس حاد ادرار میتواند تهدیدکنندهی حیات باشد [12][1]. در این وضعیت مثانه باید تخلیه شود [13].
- ادرار دردناک، مکرر و فوری همراه با تب و لرز دارید [1][3].
- در ادرار خون میبینید (صورتی، قرمز یا قهوهای) [1][2].
- مقدار ادرار از معمول کمتر شده یا درد کمر، پهلو یا شکم دارید [3].
- هنگام مصرف آلفا-بلاکر یا تادالافیل نعوظ طولانی و دردناک پیدا کردهاید [15][20].
پرسشهای متداول
BPH مخفف چیست و در سونوگرافی یعنی چه؟
BPH مخفف Benign Prostatic Hyperplasia یعنی بزرگی خوشخیم (غیرسرطانی) پروستات است [1]. وقتی در گزارش سونوگرافی میآید، معمولاً یعنی پروستات بزرگتر از حد معمول دیده شده است. سونوگرافی بهتنهایی سرطان را رد نمیکند و پزشک آن را همراه با معاینه، PSA و علائم تفسیر میکند [2][8].
لوب مدین پروستات چیست؟
بخشی از پروستات که ممکن است به داخل مثانه برجسته شود. هرچه این برجستگی بیشتر باشد، انسداد و احتباس ادرار در مطالعهها بیشتر بوده است [11][10]. وجود آن در انتخاب روش جراحی، مثلاً بالابرندهی پیشابراه پروستات، اثر دارد [5].
آیا BPH در جوانان هم دیده میشود؟
BPH پیش از ۴۰ سالگی بهندرت علامت میدهد [1]. در مردان جوان علائم ادراری بیشتر باید از نظر علل دیگر مانند عفونت ادراری یا پروستاتیت بررسی شود [1].
داروی پروستات چقدر طول میکشد اثر کند؟
آلفا-بلاکرها طی ساعتها تا چند روز و مهارکنندههای ۵-آلفا-ردوکتاز دستکم پس از ۶ ماه اثر روشن دارند [5][3].
آیا میتوانم داروی پروستات را وقتی حالم بهتر شد قطع کنم؟
خیر، بدون مشورت با پزشک نه. این داروها علائم را کنترل میکنند و بیماری را درمان قطعی نمیکنند [14][17].
آیا جراحی پروستات روی انزال و نعوظ اثر میگذارد؟
ممکن است. انزال برگشتی پس از TURP و HoLEP شایع است [22][24]. اختلال نعوظ و بیاختیاری هم از عوارض احتمالیاند [22]. برخی روشها مانند بالابرندهی پیشابراه پروستات یا برداشتن بافت با جت آب برای حفظ انزال طراحی یا توصیه شدهاند، ولی نیاز به درمان دوباره در آنها بیشتر است [5].
آیا BPH بعد از جراحی برمیگردد؟
ممکن است. حدود ۱۰ درصد افراد تا ۲۰ سال بعد جراحی دیگری لازم دارند [1].
آیا قرص سرماخوردگی برای کسی که BPH دارد خطر دارد؟
ضداحتقانها و آنتیهیستامینهای داروهای سرماخوردگی و سرفه میتوانند علائم را بدتر کنند یا باعث احتباس ادرار شوند [1][12]. پیش از مصرف با داروساز یا پزشک مشورت کنید.
سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیبیاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص و تجویز پزشک نیست. شروع، قطع یا تغییر هر دارو و انتخاب روش جراحی باید با نظر پزشک متخصص اورولوژی باشد. در صورت ناتوانی در ادرار کردن، تب و لرز یا خون در ادرار، فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
منابع
- NIDDK (National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases). Prostate Enlargement (Benign Prostatic Hyperplasia). https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/prostate-problems/enlarged-prostate-benign-prostatic-hyperplasia
- NHS. Enlarged prostate. https://www.nhs.uk/conditions/prostate-enlargement/
- MedlinePlus Medical Encyclopedia. Enlarged prostate. https://medlineplus.gov/ency/article/000381.htm
- Cleveland Clinic. Benign Prostatic Hyperplasia (BPH). https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/9100-benign-prostatic-hyperplasia
- European Association of Urology. EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS (2026): Disease Management. https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts/chapter/disease-management
- European Association of Urology. EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS (2026): Introduction. https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts
- NHS. Common questions about finasteride. https://www.nhs.uk/medicines/finasteride/common-questions-about-finasteride/
- National Cancer Institute. Prostate-Specific Antigen (PSA) Test. https://www.cancer.gov/types/prostate/psa-fact-sheet
- Torbay and South Devon NHS Foundation Trust. International Prostate Symptom Score (IPSS), patient information leaflet. https://www.torbayandsouthdevon.nhs.uk/uploads/25980.pdf
- Lebdai S, et al. Clinical impact of the intravesical prostatic protrusion: a review by the LUTS committee of the French Urological Association. Prog Urol. 2014;24(5):313-8. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24674338/
- Zhang K, et al. Clinical significance of intravesical prostatic protrusion in patients with benign prostatic enlargement. Urology. 2007;70(6):1096-9. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18158025/
- NIDDK. Symptoms & Causes of Urinary Retention. https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention/symptoms-causes
- NIDDK. Urinary Retention. https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention
- MedlinePlus. Tamsulosin. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a698012.html
- NHS. Tamsulosin. https://www.nhs.uk/medicines/tamsulosin/
- MedlinePlus. Finasteride. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a698016.html
- MedlinePlus. Dutasteride. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a603001.html
- DailyMed (U.S. National Library of Medicine). Finasteride tablet, film coated — prescribing information. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=32266029-c710-44dd-943f-7e31d0afa622
- NHS. Side effects of finasteride. https://www.nhs.uk/medicines/finasteride/side-effects-of-finasteride/
- MedlinePlus. Tadalafil. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a604008.html
- NCCIH (National Center for Complementary and Integrative Health). Saw Palmetto. https://www.nccih.nih.gov/health/saw-palmetto
- NHS. Transurethral resection of the prostate (TURP). https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/transurethral-resection-of-the-prostate-turp/
- Cleveland Clinic. Transurethral Resection of the Prostate (TURP). https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/23369-transurethral-resection-of-the-prostate
- Cleveland Clinic. Holmium Laser Enucleation of the Prostate (HoLEP). https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/17917-holmium-laser-enucleation-of-the-prostate-holep
- Sandhu JS, et al. Management of Lower Urinary Tract Symptoms Attributed to Benign Prostatic Hyperplasia (BPH): AUA Guideline Amendment 2023. J Urol. 2024;211(1):11-19. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37706750/
- Egan KB. The Epidemiology of Benign Prostatic Hyperplasia Associated with Lower Urinary Tract Symptoms: Prevalence and Incident Rates. Urol Clin North Am. 2016;43(3):289-97. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27476122/








