لینک صفحه جهت اشتراک گذاری کپی شد

اسکلرودرمی چیست؟ علائم اولیه، انواع و آیا درمان قطعی دارد؟


اسکلرودرمی چیست؟ علائم اولیه، انواع و آیا درمان قطعی دارد؟

اگر انگشتانتان در سرما سفید یا کبود می‌شوند، یا پوست دست‌ها و صورتتان کم‌کم سفت و براق شده و پزشک از «اسکلرودرمی» حرف زده است، طبیعی است که سؤال‌های زیادی داشته باشید. تغییر رنگ انگشتان در سرما (پدیده‌ی رینود) یکی از شایع‌ترین و اولین نشانه‌های این بیماری است [5][12]، ولی گاهی علت دیگری دارد و پزشک برای روشن شدن آن آزمایش درخواست می‌کند [22]. اسکلرودرمی درمان قطعی ندارد، اما درمان‌های موجود به کنترل علائم و بهتر شدن کیفیت زندگی کمک می‌کنند [5].

خلاصه در یک نگاه – اسکلرودرمی چیست؟ یک بیماری خودایمنی است. سیستم ایمنی بیش از حد فعال می‌شود، به سلول‌های پوشاننده‌ی رگ‌ها آسیب می‌زند و تولید کلاژن زیاد می‌شود. نتیجه، التهاب و سفت و ضخیم شدن (فیبروز) پوست و گاهی اندام‌های دیگر است [1]. – دو نوع اصلی: نوع موضعی فقط پوست و بافت‌های زیر آن را درگیر می‌کند. نوع سیستمیک (اسکلروز سیستمیک) می‌تواند به رگ‌ها و اندام‌های داخلی مثل ریه، کلیه، قلب و گوارش هم برسد [1][11]. – اولین علائم: پدیده‌ی رینود، ورم و پف انگشتان، و سفت شدن پوست انگشتان [9][12]. – ارثی است؟ مستقیم از والدین به فرزند منتقل نمی‌شود، ولی ژن‌ها زمینه را فراهم می‌کنند و بستگان درجه‌یک در خطر بیشتری هستند [1][11]. – درمان قطعی دارد؟ نه. درمان بر اساس اندام درگیر انتخاب می‌شود [1][10]. – کشنده است؟ نوع موضعی مرگ‌ومیر را زیاد نمی‌کند [14]. نوع سیستمیک از خفیف تا تهدیدکننده‌ی زندگی متغیر است [11]. کسانی که فقط علائم پوستی دارند پیش‌آگهی بهتری دارند [4] و امروز درگیری ریه شایع‌ترین علت مرگ مرتبط با آن است [18].

اسکلرودرمی چیست و «سیستمیک» یعنی چه؟

نمای برش پوست با لایه‌ی ضخیم رشته‌های کلاژن در درم؛ در اسکلرودرمی تولید بیش از حد کلاژن پوست را سفت و ضخیم می‌کند

«اسکلرودرمی» یعنی «پوست سخت» [8]. این بیماری خودایمنی، روماتیسمی و مزمن است [8] و سه روند در آن کنار هم پیش می‌روند:

  • خودایمنی: سیستم ایمنی بدن به بافت‌های خود حمله می‌کند [11].
  • آسیب رگ‌ها: التهاب و آسیب به سلول‌هایی که دیواره‌ی داخلی رگ‌ها را می‌پوشانند [1].
  • فیبروز: تولید بیش از حد کلاژن که پوست و بافت‌های دیگر را ضخیم و سفت می‌کند [1][6].

کلمه‌ی «سیستمیک» یعنی بیماری فقط به پوست محدود نمی‌ماند و می‌تواند اندام‌ها و دستگاه‌های داخلی بدن را هم درگیر کند [11]. اسکلروز سیستمیک ممکن است مفاصل، عضلات، قلب، ریه، کلیه، رگ‌ها یا روده را درگیر کند [5]. اسکلرودرمی بیماری نادری است [5][8] و اسکلرودرمی موضعی تقریباً هیچ‌وقت عوارض شدید و تهدیدکننده‌ی زندگیِ نوع سیستمیک را ندارد [11].

اسکلرودرمی جزو گروه بیماری‌های خودایمنی است. علائم آن ممکن است با بیماری‌های روماتیسمی و ایمنی دیگر هم‌پوشانی زیادی داشته باشد [14].

انواع اسکلرودرمی

اسکلرودرمی موضعی: مورفه و نوع خطی

در نوع موضعی فقط پوست و بافت‌های زیر آن درگیر می‌شوند [1]. رینود، آسیب ناشی از نرسیدن خون کافی به انگشتان و درگیری اندام‌های داخلی در این نوع دیده نمی‌شود [14]. اسکلرودرمی موضعی در کودکان شایع‌تر است [1].

  • مورفه (پلاکی): یک یا چند لکه‌ی بیضی‌شکل تغییررنگ‌یافته که ممکن است بی‌مو و براق باشد [3]. لکه‌ها ممکن است ظاهری زرد و مومی داشته باشند و حاشیه‌ای قرمز یا کبودمانند دورشان باشد [1]. نوع پلاکی شایع‌ترین شکل در بزرگسالان است [13].
  • خطی: پوست ضخیم به شکل خط، بیشتر روی دست‌ها و پاها [3]. شایع‌ترین زیرگروه در کودکان است [13].
  • انواع سر و صورت: نوع «en coup de sabre» (نواری خطی روی پیشانی یا پوست سر) و سندرم پری-رومبرگ (تحلیل بافت یک طرف صورت) [13].
  • منتشر (ژنرالیزه): درگیری سه ناحیه یا بیشتر از بدن [13].

مورفه در زنان حدود سه برابر مردان است و اغلب از کودکی شروع می‌شود [13].

اسکلروز سیستمیک: نوع محدود (CREST) و نوع منتشر

نوع محدود پوستی پوست انگشتان، دست‌ها، صورت، ساعد و ساق پا (زیر زانو) را درگیر می‌کند [1]. به این نوع «سندرم CREST» هم می‌گویند [7][14]. این نام از حروف اول پنج ویژگی ساخته شده است [6][7]:

  • C (کلسینوز): رسوب کلسیم در پوست به شکل برجستگی‌های سفت سفید یا زرد، اغلب روی مفاصل، نوک انگشتان و صورت [7]
  • R (رینود): انقباض رگ‌ها و تغییر رنگ دردناک انگشتان [7]
  • E (اختلال مری): ضعف عملکرد عضلات مری که باعث ریفلاکس و سختی بلع می‌شود [6][7]
  • S (اسکلروداکتیلی): سفت شدن پوست انگشتان [6][7]
  • T (تلانژکتازی): لکه‌های قرمز یا بنفش ناشی از گشاد شدن رگ‌های ریز پوست [7][12]

نوع CREST کندتر پیش می‌رود و به اندازه‌ی نوع منتشر تهدیدکننده‌ی زندگی نیست [7].

نوع منتشر پوستی از آرنج و زانو بالاتر می‌رود و بازو، تنه یا ران را هم درگیر می‌کند. در این نوع آسیب اندام‌های داخلی بیشتر است [1]. جانز هاپکینز آن را «درگیرکننده‌ترین» شکل اسکلرودرمی می‌داند [9] و هرچه پوست بیشتری درگیر باشد، بیماری معمولاً شدیدتر است [8].

نوع «سینه» (sine scleroderma): علائم نوع محدود را دارد، ولی پوست ضخیم نمی‌شود [6].

ویژگی موضعی (مورفه، خطی) سیستمیک محدود (CREST) سیستمیک منتشر
محل درگیری پوست لکه یا نوار در یک یا چند ناحیه [3][13] انگشتان، دست، صورت، ساعد، ساق [1] علاوه بر آن بازو، تنه، ران [1]
اندام‌های داخلی درگیر نمی‌شوند [13][14] ممکن است. مهم‌ترین عارضه‌ی جدی فشار خون ریوی است که شایع نیست [7] درگیری اندام‌ها بیشتر است [1]
رینود همراه نیست [14] بله [7] اغلب بله [12]
سیر کلی نوع خفیف اغلب ظرف ۳ تا ۵ سال غیرفعال می‌شود، ولی ممکن است عود کند [13] کند [7] شدیدتر [8][9]

چه کسانی به اسکلرودرمی مبتلا می‌شوند؟ آیا ارثی است؟

  • جنس: زنان بیشتر از مردان مبتلا می‌شوند [1][4]. طبق جانز هاپکینز از هر هفت بیمار، شش نفر زن‌اند [8].
  • سن: بیشتر بین ۳۰ تا ۵۰ سالگی [1][4][5]. کودکان هم ممکن است به نوع نوجوانی مبتلا شوند [5].
  • نژاد: در سیاه‌پوستان خطر بیشتر است [6] و بیماری در آمریکایی‌های آفریقایی‌تبار شدیدتر است [1].
  • عوامل محیطی و دارویی: تماس با سیلیس و برخی داروها خطر را بیشتر می‌کند [8].
  • علت: علت دقیق معلوم نیست. ژن‌ها، تماس محیطی با مواد شیمیایی، تغییرات سیستم ایمنی و تفاوت‌های هورمونی احتمالاً نقش دارند [1].

آیا اسکلرودرمی ارثی است؟ طبق NIAMS، بیماری به ارث نمی‌رسد و از والد به فرزند منتقل نمی‌شود، ولی ژن‌ها استعداد ابتلا را بیشتر می‌کنند و بستگان درجه‌یک بیمار در خطر بیشتری هستند [1]. بنیاد ملی اسکلرودرمی آمریکا می‌گوید بیشتر بیماران هیچ خویشاوند مبتلایی ندارند و فرزندانشان هم به اسکلرودرمی مبتلا نمی‌شوند [11]. در خانواده‌ی این بیماران، بیماری‌های خودایمنی دیگر مثل بیماری تیروئید، آرتریت روماتوئید یا لوپوس شایع است [8].

اولین علائم اسکلرودرمی در بدن

علائم از فردی به فرد دیگر خیلی فرق می‌کند و همه‌ی بیماران همه‌ی عوارض را پیدا نمی‌کنند [11][12]. شایع‌ترین نشانه‌های اولیه این‌ها هستند:

پدیده‌ی رینود

رینود شایع‌ترین علامت اولیه‌ی اسکلرودرمی سیستمیک است و در طول بیماری در حدود ۹۰ درصد بیماران دیده می‌شود [12]. در سرما یا ناراحتی و استرس، رگ‌های انگشتان تنگ می‌شوند و رنگ انگشت‌ها اول سفید، بعد آبی و با برگشت خون قرمز می‌شود [12]. انگشتان ممکن است ورم کنند، بی‌حس و دردناک شوند یا زخم بردارند [5]. رینود ممکن است پیش از سفت شدن پوست و درگیری اندام‌ها ظاهر شود [17].

رینود همیشه به معنی اسکلرودرمی نیست. اگر بعد از ۳۰ سالگی برای اولین بار رینود گرفته‌اید، فقط یک طرف بدن درگیر است، یا همراه آن درد مفاصل یا بثورات پوستی دارید، به پزشک مراجعه کنید [22].

ورم و پف انگشتان

ورم دست‌ها از علائم معمول اولیه است و انگشتان ممکن است پف‌کرده و «سوسیسی‌شکل» به نظر برسند [12]. انگشتان و دست‌ها سفت و پف‌کرده می‌شوند [8].

سفت و ضخیم شدن پوست و اسکلروداکتیلی

سفت شدن و کشیدگی پوست انگشتان، دست، ساعد و صورت از علائم پوستی اسکلرودرمی است [4].

اسکلروداکتیلی چیست؟ یعنی پوست انگشتان براق و سفت شود [12]. این پوست ممکن است آن‌قدر سفت شود که انگشت‌ها در حالت خم ثابت بمانند (کنتراکچر) [7][12]. ضخیم شدن پوست انگشتان که از مفاصل محل اتصال انگشتان به کف دست (مفاصل MCP) به سمت دست پیش برود، به‌تنهایی برای طبقه‌بندی بیمار در گروه اسکلروز سیستمیک کافی است [16].

اسکلرودرمی صورت و دهان

  • پوست صورت ممکن است سفت شود و حالت ماسک‌مانند پیدا کند [4].
  • باز شدن دهان ممکن است محدود شود و حرکت لب و دهان سخت شود [12]. در نوع منتشر، سفت شدن پوست صورت می‌تواند باز شدن دهان را کم کند [9].
  • لکه‌های قرمز پوست (تلانژکتازی) و رسوب کلسیم می‌توانند روی صورت هم ظاهر شوند [3][7].
  • در نوع موضعی، شکل‌های خطی سر و صورت (نوار روی پیشانی یا پوست سر، یا تحلیل یک طرف صورت) دیده می‌شود [13].

زخم نوک انگشتان، رسوب کلسیم و علائم دیگر

  • زخم‌ها، به‌ویژه روی نوک انگشتان، شایع‌اند و خیلی دیر خوب می‌شوند [12].
  • برجستگی‌های سفت زیر پوست (کلسینوز) ممکن است دردناک باشند [3][12].
  • خستگی [1][12]، درد و خشکی مفاصل و کاهش وزن (بیشتر در نوع منتشر) [3] و ریزش مو [4] هم گزارش شده است.

درگیری اندام‌های داخلی در اسکلروز سیستمیک

اندام‌هایی که اسکلروز سیستمیک ممکن است درگیر کند: مری و دستگاه گوارش، ریه‌ها و کلیه‌ها

اندام چه اتفاقی می‌افتد علائمی که باید جدی گرفت
دستگاه گوارش اختلال عملکرد مری، ریفلاکس، مشکلات روده [4][12] سوزش سر دل، سختی بلع، نفخ بعد از غذا، یبوست یا اسهال [4]
ریه بیماری بینابینی ریه (ایجاد بافت اسکار در ریه) و فشار خون شریانی ریوی [12] سرفه‌ی خشک، تنگی نفس [4]
کلیه بحران کلیوی اسکلرودرمی [12][15] افزایش ناگهانی فشار خون، سردرد، اختلال دید [12]
قلب اختلال ریتم، مایع دور قلب [4]، فیبروز عضله‌ی قلب [12] ضربان نامنظم قلب، درد قفسه‌ی سینه، تنگی نفس [4][6][12]
دستگاه تناسلی اختلال نعوظ در مردان، خشکی واژن در زنان [4] —

دستگاه گوارش و ریفلاکس

مشکلات گوارشی مثل ریفلاکس و سختی بلع اغلب زود شروع می‌شوند [9]. علت آن تولید زیاد کلاژن و ضعف عضلات دستگاه گوارش است [12]. برای آشنایی بیشتر با ریفلاکس، مطلب ریفلاکس معده به مری (GERD) را بخوانید.

ریه: بیماری بینابینی ریه و فشار خون ریوی

فیبروز ریه (بیماری بینابینی ریه) اکنون شایع‌ترین علت مرگ مرتبط با اسکلروز سیستمیک است. دلیلش این است که درمان بحران کلیوی و فشار خون ریوی بهتر شده است [18]. آنتی‌بادی ضد توپوایزومراز I (Scl-70) ارتباط قوی با بیماری بینابینی ریه دارد [18]. چون ممکن است ریه بدون علامت درگیر شود، جانز هاپکینز تست عملکرد ریه سالانه و اکوکاردیوگرافی سالانه را برای بیماران توصیه می‌کند [9].

کلیه: بحران کلیوی اسکلرودرمی (اورژانس)

بحران کلیوی اسکلرودرمی عارضه‌ای تهدیدکننده‌ی زندگی است. با افزایش ناگهانی و شدید فشار خون شروع می‌شود و ممکن است با نارسایی سریع کلیه، آسیب مغزی ناشی از فشار خون بالا، نارسایی قلبی یا تخریب گلبول‌های قرمز همراه شود [15]. پیش از آن ممکن است سردرد و اختلال دید پیدا شود [12].

  • بیماران با نوع منتشر در مراحل اولیه بیشتر در خطرند و باید فشار خون را مرتب (روزانه) اندازه بگیرند [9].
  • هر بیماری که آنتی‌بادی ضد RNA پلیمراز III مثبت دارد، خطر بالایی برای بحران کلیوی دارد [18].
  • داروهای گلوکوکورتیکوئید (کورتون) هم می‌توانند خطر بحران کلیوی را بیشتر کنند، به‌ویژه در همین گروه [18]. پس هیچ داروی کورتونی را خودسرانه شروع یا قطع نکنید.
  • مهارکننده‌های ACE (گروهی از داروهای فشار خون) انقباض رگ‌ها در بحران کلیوی را برمی‌گردانند [10]. همین داروها نارسایی کلیه‌ی ناشی از اسکلرودرمی را از مشکلی بسیار خطرناک به مشکلی کم‌خطرتر تبدیل کرده‌اند [2].

برای آشنایی با اندازه‌گیری و عوامل فشار خون، مطلب فشار خون بالا را ببینید.

قلب

اسکلرودرمی ممکن است باعث اختلال ریتم قلب و جمع شدن مایع دور قلب شود [4]. ضخیم شدن و فیبروز عضله‌ی قلب می‌تواند به نارسایی قلبی برسد و اسپاسم رگ‌های کرونر ممکن است درد قفسه‌ی سینه ایجاد کند [12].

تشخیص اسکلرودرمی

تشخیص بر پایه‌ی شرح‌حال، معاینه، آزمایش خون، آنتی‌بادی‌های مرتبط با اسکلرودرمی و تصویربرداری از قلب و ریه است [5]. آزمایش خون به‌تنهایی اسکلرودرمی را تشخیص نمی‌دهد، چون این آنتی‌بادی‌ها ممکن است به دلایل دیگر هم مثبت شوند [2]. پزشک ممکن است نمونه‌برداری از پوست (بیوپسی) هم درخواست کند [2].

آزمایش خون و آنتی‌بادی‌ها

آزمایش‌ها معمولاً شامل پنل آنتی‌بادی ضدهسته‌ای (ANA)، آزمایش آنتی‌بادی‌های اسکلرودرمی و پنل متابولیک همراه با کراتینین (برای کلیه) است [4]. آنتی‌بادی ANA در بیش از ۹۰٪ بیماران اسکلروز سیستمیک مثبت است و تا ۷۰٪ آن‌ها دست‌کم یکی از سه آنتی‌بادی اختصاصی‌تر را دارند [14]. برای آشنایی کلی با نتایج آزمایش، مطلب تفسیر آزمایش‌های خون را ببینید.

آنتی‌بادی ارتباطی که منابع گزارش کرده‌اند
ضد سانترومر (Anti-centromere) بیشتر با نوع محدود پوستی. تا ۸۲٪ این بیماران آن را دارند [19]
ضد توپوایزومراز I (Anti-Scl-70) تا ۶۵٪ بیماران نوع منتشر [19]. ارتباط قوی با بیماری بینابینی ریه [18]
ضد RNA پلیمراز III خطر بالای بحران کلیوی [18]

در اسکلرودرمی موضعی ممکن است تا ۵۰٪ بیماران ANA مثبت داشته باشند، ولی آنتی‌بادی‌های اختصاصی بالا وجود ندارند [14]. تفسیر این نتایج فقط کار پزشک است.

کاپیلاروسکوپی و معیارهای ACR/EULAR 2013

کالج روماتولوژی آمریکا و لیگ اروپایی ضد روماتیسم در سال ۲۰۱۳ معیارهای مشترکی برای طبقه‌بندی اسکلروز سیستمیک منتشر کردند [16]:

  • ضخیم شدن پوست انگشتان که از مفاصل MCP (محل اتصال انگشتان به کف دست) به سمت دست پیش برود، به‌تنهایی کافی است [16].
  • در غیر این صورت، هفت یافته با وزن‌های متفاوت امتیاز می‌گیرند: ضخیم شدن پوست انگشتان، ضایعات نوک انگشتان، تلانژکتازی، مویرگ‌های غیرطبیعی چین ناخن، بیماری بینابینی ریه یا فشار خون شریانی ریوی، پدیده‌ی رینود، و آنتی‌بادی‌های مرتبط با اسکلروز سیستمیک [16].
  • مجموع امتیاز ۹ یا بیشتر یعنی بیمار در گروه اسکلروز سیستمیک طبقه‌بندی می‌شود [17].
  • در نمونه‌ی اعتبارسنجی، حساسیت این معیارها ۰٫۹۱ و ویژگی آن‌ها ۰٫۹۲ بود. معیارهای قدیمی ۱۹۸۰ حساسیت ۰٫۷۵ و ویژگی ۰٫۷۲ داشتند [16].

مویرگ‌های چین ناخن با کاپیلاروسکوپی بررسی می‌شوند [17]. رینود اغلب در مراحل اولیه‌ی اسکلروز سیستمیک دیده می‌شود [17]. به همین دلیل پزشک در بیمار مبتلا به رینود ممکن است آنتی‌بادی‌ها و مویرگ‌های ناخن را بررسی کند.

بررسی ریه و قلب

  • ریه: شرح‌حال، معاینه، عکس قفسه‌ی سینه، تست عملکرد ریه و سی‌تی‌اسکن با وضوح بالا [18]
  • قلب و فشار خون ریوی: اکوکاردیوگرافی اولین آزمون غربالگری فشار خون ریوی در اسکلروز سیستمیک است [18]. نوار قلب هم ممکن است انجام شود [4][6].

درمان اسکلرودرمی: آیا درمان قطعی دارد؟

اسکلرودرمی درمان قطعی ندارد. هدف درمان کم کردن علائم و متوقف کردن پیشرفت بیماری است [1]. چون هیچ دو بیماری مثل هم نیستند، یک روش درمانی واحد برای همه وجود ندارد [10] و برنامه‌ی هر بیمار جداست [11]. همه‌ی داروهای زیر فقط با تجویز و زیر نظر پزشک مصرف می‌شوند. این مطلب هیچ دوزی را توصیه نمی‌کند.

مشکل گزینه‌هایی که منابع نام برده‌اند
رینود و زخم انگشتان مسدودکننده‌های کانال کلسیم (مثل آملودیپین، نیفدیپین) [10][18]؛ سیلدنافیل و تادالافیل [5]؛ داروهای گشادکننده‌ی رگ [2]
فعالیت بیماری و پوست داروهای سرکوب‌کننده‌ی ایمنی مثل مایکوفنولات موفتیل، متوترکسات، سیکلوفسفامید، توسیلیزوماب و ریتوکسیماب [10]؛ کرم‌های موضعی برای سفتی و خارش [2]؛ نوردرمانی [4][6]
بیماری بینابینی ریه مایکوفنولات به‌عنوان درمان اولیه جای سیکلوفسفامید را گرفته است [18]؛ نینتدانیب و توسیلیزوماب (هر دو در برچسب FDA برای کند کردن افت عملکرد ریه) [20][21]؛ ریتوکسیماب [5]
فشار خون ریوی داروهای گشادکننده‌ی رگ [2][5]
بحران کلیوی مهارکننده‌های ACE [2][10]
ریفلاکس و سوزش سر دل مهارکننده‌های پمپ پروتون (مثل امپرازول) و آنتی‌اسیدها [4][5][18]
سفتی مفاصل و عضلات فیزیوتراپی و کاردرمانی [2][4]

داروی جدید اسکلرودرمی: چه چیزی واقعاً تأیید شده است؟

  • نینتدانیب: در برچسب رسمی FDA، این دارو برای «کند کردن سرعت افت عملکرد ریه در بزرگسالان مبتلا به بیماری بینابینی ریه‌ی مرتبط با اسکلروز سیستمیک» آمده است [20]. جانز هاپکینز هم از دارویی نام می‌برد که ساخت کلاژن تازه را کم می‌کند و برای فیبروز ریه در اسکلرودرمی تأیید شده است [10].
  • توسیلیزوماب: در سال ۲۰۲۱ از FDA برای کند کردن افت عملکرد ریه در همین بیماری تأییدیه گرفت [18] و این اندیکاسیون در برچسب فعلی دارو هست [21].
  • پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز از خود بیمار: می‌تواند بقای بیمارانی را که در مراحل اولیه‌ی نوع منتشر و در خطر بالا هستند بهتر کند [18]. برای موارد سریع‌پیشرونده به کار می‌رود [4].
  • سلول‌درمانی (مثل CAR-T): فعلاً فقط در قالب طرح‌های پژوهشی و برای موارد شدید بررسی می‌شود [10]. درمان استاندارد نیست.

هیچ‌کدام از این‌ها «درمان قطعی» نیست. این داروها برای عارضه‌ای مشخص (بیشتر درگیری ریه) و بیمار مشخص تجویز می‌شوند و عوارض مهمی دارند که پزشک باید پایش کند [20][21].

درمان اسکلرودرمی موضعی (مورفه)

گزینه‌ها شامل پماد کورتون موضعی، نوردرمانی (UVA1 برای درگیری عمقی) و در موارد شدید داروهای خوراکی مثل متوترکسات یا مایکوفنولات است [13]. گاهی درمان سیستمیک باید چند سال ادامه پیدا کند تا خطر عود کم شود [13].

پیش‌آگهی: آیا اسکلرودرمی کشنده است یا خاموش می‌شود؟

کشنده است؟ به نوع و اندام‌های درگیر بستگی دارد:

  • اسکلرودرمی موضعی با افزایش مرگ‌ومیر همراه نیست [14].
  • اسکلروز سیستمیک با افزایش مرگ‌ومیر همراه است [14]، ولی شدت آن از خیلی خفیف تا تهدیدکننده‌ی زندگی متغیر است [11].
  • در بیشتر افراد بیماری فقط به‌آرامی بدتر می‌شود. در بعضی، علائم در چند سال اول سریع پیشرفت می‌کند [4]. کسانی که فقط علائم پوستی دارند، پیش‌آگهی بهتری دارند [4].
  • امروز فیبروز ریه شایع‌ترین علت مرگ مرتبط با اسکلروز سیستمیک است [18]. مهارکننده‌های ACE بحران کلیوی را کم‌خطرتر کرده‌اند [2].
  • کالج روماتولوژی آمریکا تأکید می‌کند که بیماران اسکلرودرمی می‌توانند زندگی طولانی و پرباری داشته باشند [5].

خاموش می‌شود؟ درمان قطعی ندارد و معمولاً باید تا آخر عمر مدیریت شود [6]. ولی بخشی از بیماری ممکن است با گذشت زمان آرام‌تر شود:

  • در نوع منتشر، ضخیم شدن پوست بدون درمان معمولاً ظرف ۱ تا ۲ سال بعد از شروع به اوج می‌رسد و بعد شروع به نرم شدن می‌کند. میزان بهبود از فردی به فرد دیگر خیلی فرق دارد [9]. یک مرور علمی می‌گوید نمره‌ی ضخامت پوست در این نوع معمولاً در ۴ سال اول بیشتر می‌شود و بعد تا حدی کم می‌شود [18].
  • مورفه‌ی خفیف اغلب ظرف ۳ تا ۵ سال غیرفعال می‌شود، ولی ممکن است دوباره عود کند [13]. NHS هم می‌گوید بعضی انواع ممکن است خودبه‌خود بهتر شوند [3].
  • نرم شدن پوست به این معنی نیست که پایش اندام‌ها لازم نیست. تست عملکرد ریه و اکوکاردیوگرافی سالانه ادامه پیدا می‌کند [9].

زندگی با اسکلرودرمی: مراقبت‌های روزمره

این توصیه‌ها از NIAMS، کالج روماتولوژی آمریکا و NHS است و جایگزین درمان پزشک نیست:

  • گرم ماندن: لباس چندلایه، دستکش و جوراب بپوشید و تا جای ممکن از اتاق و هوای سرد و محیط خیس دوری کنید [2]. در هوای سرد چکمه و دستکش بپوشید [5]. خانه را گرم نگه دارید [22].
  • سیگار را کنار بگذارید: نیکوتین و سیگار رگ‌ها را تنگ می‌کنند، بعضی علائم را بدتر می‌کنند و به ریه آسیب می‌زنند [2]. سرما، ضربه، استرس، سیگار و لرزش (ابزارهای لرزان) از محرک‌های رینودند [18]. در مصرف کافئین هم زیاده‌روی نکنید [22].
  • مراقبت از پوست: برای کم شدن سفتی پوست از مرطوب‌کننده استفاده کنید. پیش از بیرون رفتن ضدآفتاب بزنید. با دستگاه بخور هوا را مرطوب کنید. حمام و دوش خیلی داغ نگیرید. از صابون‌های تند و مواد شوینده دوری کنید یا با دستکش لاستیکی کار کنید [2]. از انگشتان دست و پا در برابر آسیب محافظت کنید [5].
  • مراقبت از دهان و دندان: دندان‌ها را مرتب مسواک بزنید و نخ بکشید. معاینه‌ی منظم دندان‌پزشکی داشته باشید. اگر زخم دهان، درد دهان یا لق شدن دندان داشتید، زود به دندان‌پزشک خبر دهید. برای خشکی دهان دهان‌شویه یا خمیردندان مخصوص هست [2].
  • ریفلاکس و تغذیه: وعده‌های کوچک و مکرر بخورید. تا ۳ ساعت بعد از غذا صاف بمانید. سر تخت را بالا ببرید. غذای نرم و مرطوب بخورید و خوب بجوید. الکل و کافئین را کم کنید و آب کافی بنوشید [2]. شام را درست پیش از خواب نخورید [5].
  • ورزش و فیزیوتراپی: ورزش منظم، به‌ویژه شنا، گردش خون را بهتر می‌کند [2]. فیزیوتراپی و حرکات کششی عضلات را انعطاف‌پذیر نگه می‌دارد [3].
  • فشار خون: فشار خونتان را مرتب اندازه بگیرید و هر علامت تازه را به پزشک بگویید [2].
  • سلامت روان: افسردگی و تغییرات خلقی ممکن است پیش بیاید. از خانواده، گروه‌های حمایتی یا در صورت نیاز روان‌شناس کمک بگیرید [2][5].

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

به پزشک مراجعه کنید اگر: – رینود پیدا کرده‌اید، پوستتان پیوسته ضخیم‌تر می‌شود یا در بلع مشکل دارید [4] – رینود بعد از ۳۰ سالگی برای اولین بار شروع شده، فقط یک طرف بدن است، یا همراه درد مفاصل یا بثورات پوستی است [22] – زخم نوک انگشت دارید، چون این زخم‌ها دیر خوب می‌شوند [12] – زخم یا درد دهان یا لق شدن دندان دارید (مراجعه به دندان‌پزشک) [2] – هر علامت تازه یا متفاوتی دارید، به‌ویژه اگر رو به بدتر شدن است [2][6]

فوراً به اورژانس بروید اگر: – فشار خونتان ناگهان بالا رفته یا سردرد و اختلال دید دارید. این‌ها ممکن است نشانه‌ی بحران کلیوی باشند [12][15] – درد قفسه‌ی سینه یا تنگی نفس دارید، یا احساس می‌کنید نمی‌توانید قورت دهید [6]

نوبت روماتولوژیست با طبیب‌یاب: اسکلرودرمی یک بیماری روماتیسمی خودایمنی است [8] و تشخیص و پیگیری آن معمولاً با متخصص روماتولوژی انجام می‌شود. برای پیدا کردن متخصص روماتولوژی و گرفتن نوبت، فهرست متخصصان روماتولوژی در طبیب‌یاب را ببینید.

سؤالات متداول

بیماری اسکلرودرمی چه بیماری است؟

اسکلرودرمی یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بیش از حد فعال می‌شود، به رگ‌ها آسیب می‌زند و تولید کلاژن زیاد می‌شود. نتیجه، سفت و ضخیم شدن پوست و گاهی بافت اندام‌های داخلی است [1]. دو نوع اصلی دارد: موضعی (فقط پوست) و سیستمیک (پوست و اندام‌ها) [1][11].

اسکلروز سیستمیک چیست و «سیستمیک» یعنی چه؟

اسکلروز سیستمیک همان نوع سیستمیک اسکلرودرمی است. «سیستمیک» یعنی بیماری علاوه بر پوست می‌تواند اندام‌ها و دستگاه‌های داخلی مثل ریه، کلیه، قلب و گوارش را درگیر کند [5][11]. دو زیرگروه اصلی آن نوع محدود (CREST) و نوع منتشر است [1][7].

آیا بیماری اسکلرودرمی ارثی است؟

نه به معنای معمول. بیماری از والد به فرزند منتقل نمی‌شود، ولی ژن‌ها استعداد ابتلا را بیشتر می‌کنند و بستگان درجه‌یک در خطر بیشتری هستند [1]. بیشتر بیماران خویشاوند مبتلا ندارند و فرزندانشان هم مبتلا نمی‌شوند [11].

آیا اسکلرودرمی کشنده است؟

نوع موضعی مرگ‌ومیر را زیاد نمی‌کند [14]. نوع سیستمیک ممکن است خفیف باشد یا عوارض تهدیدکننده‌ی زندگی ایجاد کند [11]. امروز درگیری ریه شایع‌ترین علت مرگ مرتبط با آن است [18]. پایش منظم ریه، قلب و فشار خون و درمان زودهنگام عوارض اهمیت زیادی دارد [9]. بسیاری از بیماران زندگی طولانی و پرباری دارند [5].

آیا اسکلرودرمی خاموش می‌شود؟

درمان قطعی ندارد [1]، ولی در نوع منتشر ضخیم شدن پوست معمولاً بعد از اوج گرفتن در یکی دو سال اول شروع به نرم شدن می‌کند. میزان بهبود از فردی به فرد دیگر فرق دارد [9]. مورفه‌ی خفیف اغلب ظرف ۳ تا ۵ سال غیرفعال می‌شود، ولی ممکن است عود کند [13]. حتی وقتی پوست بهتر شده است، پایش سالانه‌ی ریه و قلب ادامه دارد [9].

اولین علائم اسکلرودرمی در بدن چیست؟

معمولاً انگشتانی که به سرما یا استرس خیلی حساس‌اند و رنگشان عوض می‌شود (رینود) [9]، و انگشتان و دست‌هایی که سفت و پف‌کرده می‌شوند [8][12]. در ادامه ممکن است پوست انگشتان، دست و صورت سفت شود یا سوزش سر دل و سختی بلع پیدا شود [3][4].

اسکلروداکتیلی چیست؟

اسکلروداکتیلی یعنی پوست انگشتان سفت، براق و کشیده شود [12]. ممکن است آن‌قدر سفت شود که انگشت‌ها در حالت خم ثابت بمانند [7]. این یافته حرف «S» در سندرم CREST است [7].

اسکلرودرمی صورت چه شکلی است؟

در نوع سیستمیک، پوست صورت ممکن است سفت و ماسک‌مانند شود [4] و باز شدن دهان محدود شود [12]. لکه‌های قرمز رگی (تلانژکتازی) و رسوب کلسیم هم ممکن است روی صورت ظاهر شوند [7]. در نوع موضعی، نواری سفت روی پیشانی یا پوست سر، یا تحلیل یک طرف صورت دیده می‌شود [13].

آیا اسکلرودرمی درمان قطعی دارد؟

خیر. درمان قطعی برای اسکلرودرمی وجود ندارد [1][11]. هدف درمان کم کردن علائم، متوقف کردن پیشرفت بیماری [1] و درمان هر اندام درگیر با داروی مخصوص خودش است [10].

داروی جدید اسکلرودرمی چیست؟

داروهایی که در سال‌های اخیر تأییدیه گرفته‌اند برای درگیری ریه هستند، نه برای درمان کل بیماری. نینتدانیب و توسیلیزوماب در برچسب FDA برای کند کردن افت عملکرد ریه در بیماری بینابینی ریه‌ی مرتبط با اسکلروز سیستمیک آمده‌اند [20][21]. سلول‌درمانی‌هایی مثل CAR-T هنوز در مرحله‌ی پژوهش هستند [10]. انتخاب دارو فقط با پزشک متخصص است.

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی نوشته شده است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشک نیست. داروهایی که در این مطلب نام برده شده‌اند فقط با تجویز و زیر نظر پزشک مصرف می‌شوند و هیچ دارویی (به‌ویژه کورتون یا داروهای فشار خون) را خودسرانه شروع، قطع یا کم و زیاد نکنید. اگر فشار خونتان ناگهان بالا رفته، سردرد و تاری دید دارید یا تنگی نفس و درد قفسه‌ی سینه دارید، فوراً به اورژانس بروید.

منابع

  1. National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Scleroderma. https://www.niams.nih.gov/health-topics/scleroderma
  2. NIAMS. Scleroderma: Diagnosis, Treatment, and Steps to Take. https://www.niams.nih.gov/health-topics/scleroderma/diagnosis-treatment-and-steps-to-take
  3. NHS. Scleroderma. https://www.nhs.uk/conditions/scleroderma/
  4. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Scleroderma. https://medlineplus.gov/ency/article/000429.htm
  5. American College of Rheumatology. Scleroderma (patient fact sheet). https://rheumatology.org/patients/scleroderma
  6. Cleveland Clinic. Scleroderma: What It Is, Risk Factors, Symptoms & Care. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/scleroderma
  7. Cleveland Clinic. CREST Syndrome. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/crest-syndrome
  8. Johns Hopkins Scleroderma Center. What is Scleroderma? https://www.hopkinsscleroderma.org/scleroderma/
  9. Johns Hopkins Scleroderma Center. About Scleroderma. https://www.hopkinsscleroderma.org/patients/about-scleroderma/
  10. Johns Hopkins Scleroderma Center. Scleroderma Treatment Options. https://www.hopkinsscleroderma.org/patients/scleroderma-treatment-options/
  11. National Scleroderma Foundation. What is Scleroderma? https://scleroderma.org/what-is-scleroderma/
  12. National Scleroderma Foundation. Symptoms of Scleroderma. https://scleroderma.org/symptoms-of-scleroderma/
  13. DermNet. Morphoea. https://www.dermnetnz.org/topics/morphoea
  14. Adigun R, Goyal A, Hariz A. Systemic Sclerosis (Scleroderma). StatPearls; 2024. PMID 28613625. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28613625/
  15. Basyal B, Finnigan NA. Scleroderma and Renal Crisis. StatPearls; 2023. PMID 29494031. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29494031/
  16. van den Hoogen F, Khanna D, Fransen J, et al. 2013 classification criteria for systemic sclerosis: an American College of Rheumatology/European League Against Rheumatism collaborative initiative. Arthritis Rheum. 2013. PMID 24122180. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24122180/
  17. Application of the 2013 ACR/EULAR classification criteria for systemic sclerosis to patients with Raynaud’s phenomenon. Arthritis Res Ther. 2015. PMID 25889905. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4384278/
  18. Pope JE, Denton CP, Johnson SR, et al. State-of-the-art evidence in the treatment of systemic sclerosis. Nat Rev Rheumatol. 2023;19(4):212-226. PMID 36849541. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9970138/
  19. Leeds Teaching Hospitals NHS Trust. Systemic Sclerosis Antibody Profile. https://www.leedsth.nhs.uk/services/pathology/tests/systemic-sclerosis-antibody-profile/
  20. U.S. FDA. OFEV (nintedanib) prescribing information, revised 06/2024. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2024/205832s027lbl.pdf
  21. U.S. FDA. ACTEMRA (tocilizumab) prescribing information, revised 08/2025. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2025/125276s149lbl.pdf
  22. NHS. Raynaud’s. https://www.nhs.uk/conditions/raynauds/

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


پزشکان با این تخصص