دسته بندی:
5 شهریور 1405 
10 بازدید
زونا یا هرپس زوستر (Herpes Zoster) یک بیماری عفونی ویروسی است که در اثر فعالشدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر (Varicella-Zoster Virus) — همان ویروسی که در دوران کودکی باعث آبلهمرغان (Varicella) میشود — در بدن ایجاد میشود. این بیماری معمولاً با بثورات جوشمانند و دردناک در یک نوار باریک و یکطرفه از پوست بروز میکند. طبق برآورد مراکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC)، بهطور تقریبی از هر سه نفر در ایالات متحده، یک نفر در طول زندگی خود دچار زونا میشود.
زونا چگونه ایجاد میشود؟
پس از ابتلا به آبلهمرغان در کودکی یا دریافت واکسن آن، ویروس واریسلا-زوستر از بدن پاک نمیشود؛ بلکه بهصورت خاموش (نهفته) در گرههای عصبی حسی نزدیک نخاع و مغز باقی میماند. سالها بعد، این ویروس میتواند دوباره فعال شود و از طریق مسیر عصبی به سمت پوست حرکت کند و باعث بثورات دردناک زونا شود.
آیا زونا مسری است؟
خود بیماری زونا از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود؛ یعنی نمیتوان مستقیماً «زونا» را از کسی گرفت. با این حال، تماس مستقیم با مایع تاولهای فعال زونا میتواند ویروس واریسلا-زوستر را به فردی که پیشتر به آبلهمرغان مبتلا نشده یا واکسن آن را دریافت نکرده منتقل کند؛ در این صورت آن فرد به آبلهمرغان (نه زونا) مبتلا خواهد شد. فرد مبتلا به زونا پیش از ظاهرشدن تاولها و پس از خشکشدن و پوستهبستن آنها، دیگر ناقل ویروس نیست. پوشاندن ناحیهٔ بثورات میتواند خطر انتقال را کاهش دهد. (برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ نشانهها و پیشگیری از آبلهمرغان، به مقالهٔ اختصاصی «آبلهمرغان» در همین سایت مراجعه کنید.)
علائم و نشانههای زونا
نخستین نشانههای زونا معمولاً چند روز پیش از ظاهرشدن بثورات آغاز میشوند و شامل احساس سوزش، گزگز یا درد موضعی در ناحیهای مشخص از پوست، همراه با سردرد یا احساس ناخوشی عمومی هستند. سپس بثورات به شکل یک نوار یکطرفه، متناظر با مسیر یک عصب حسی (درماتوم/Dermatome)، ظاهر میشوند.
مراحل پیشرفت بثورات
این بثورات معمولاً روی قفسهٔ سینه یا شکم دیده میشوند، اما میتوانند در هر نقطه از بدن از جمله صورت نیز بروز کنند. ویژگی مشخصکنندهٔ زونا، درگیری یکطرفهٔ بدن است؛ درگیری هر دو طرف بدن بهطور همزمان با تشخیص معمول زونا سازگار نیست.
زونای چشمی: یک پرچم قرمز اورژانسی
زمانی که فعالشدن مجدد ویروس در شاخهٔ چشمی عصب سهقلو (Trigeminal Nerve) رخ دهد، بثورات ناحیهٔ اطراف چشم، پیشانی و پلک را درگیر میکنند؛ به این حالت زونای چشمی یا هرپس زوستر افتالمیکوس (Herpes Zoster Ophthalmicus) گفته میشود. این نوع زونا میتواند قرنیه و سایر بافتهای چشم را درگیر کرده و در صورت عدم درمان بهموقع، به عوارض بینایی منجر شود؛ بنابراین درگیری چشم یا نوک بینی در بثورات زونا یک نشانهٔ هشداردهنده است که نیازمند مراجعهٔ فوری پزشکی است.
علامت هاچینسون
بروز ضایعات روی نوک، کنارهٔ یا ریشهٔ بینی، که به «علامت هاچینسون» (Hutchinson’s Sign) معروف است، نشاندهندهٔ درگیری عصب نازوسیلیاری (Nasociliary Nerve) است و با افزایش چشمگیر احتمال درگیری چشم همراه است. با این حال، پژوهشها نشان دادهاند که حتی بدون علامت هاچینسون نیز حدود یکسوم بیماران مبتلا به زونای چشمی ممکن است دچار عوارض چشمی شوند؛ به همین دلیل، هر مورد مشکوک به زونای چشمی باید هرچه سریعتر توسط چشمپزشک ارزیابی شود.
نورالژی پس از زونا (PHN)
شایعترین و مهمترین عارضهٔ زونا، نورالژی پس از زونا یا درد عصبی پس از زونا (Postherpetic Neuralgia) است. این عارضه بهصورت دردی تعریف میشود که بیش از سه ماه پس از بهبود کامل بثورات پوستی همچنان در همان ناحیه باقی میماند و میتواند با درد سوزشی، خارش یا بیحسی طولانیمدت همراه باشد. مدیریت این درد اغلب دشوار است.
خطر نورالژی پس از زونا بر اساس سن
همانگونه که جدول بالا نشان میدهد، خطر ابتلا به این عارضه با افزایش سن بهطور قابلتوجهی بیشتر میشود.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر زونا هستند؟
دو عامل خطر اصلی و شناختهشده برای بروز زونا عبارتاند از افزایش سن و ضعف سیستم ایمنی. از جمله گروههای پرخطر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- افراد بالای ۵۰ سال، بهویژه به دلیل کاهش طبیعی ایمنی سلولی وابسته به سن
- افراد دارای نقص ایمنی ناشی از بیماریهایی مانند اچآیوی یا سرطانهای خونی
- افرادی که داروهای سرکوبکنندهٔ سیستم ایمنی (مانند داروهای پس از پیوند عضو یا شیمیدرمانی) مصرف میکنند
- افراد مبتلا به برخی بیماریهای مزمن زمینهای
اصول کلی درمان زونا
درمان زونا معمولاً بر پایهٔ داروهای ضدویروسی خوراکی مانند آسیکلوویر (Acyclovir)، والاسیکلوویر (Valacyclovir) یا فامسیکلوویر (Famciclovir) است که باید طبق تشخیص و دستور پزشک و متناسب با شرایط هر بیمار مصرف شوند. نکتهٔ کلیدی، شروع هرچه زودتر درمان ضدویروسی است؛ طبق منابع علمی، آغاز درمان ضدویروسی ظرف ۷۲ ساعت اول پس از ظهور بثورات میتواند خطر ابتلا به نورالژی پس از زونا را تا حدود ۵۰ درصد کاهش دهد. مدیریت درد و مراقبت موضعی از پوست نیز بخشی از رویکرد درمانی است، اما تعیین نوع دارو و دوز آن باید تنها توسط پزشک انجام شود.
پیشگیری از زونا با واکسن
مؤثرترین راه پیشگیری از زونا و عوارض آن، دریافت واکسن نوترکیب زونا (Recombinant Zoster Vaccine) با نام تجاری Shingrix است. مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC) دریافت دو دوز این واکسن با فاصلهٔ ۲ تا ۶ ماه را برای بزرگسالان ۵۰ سال به بالا با سیستم ایمنی طبیعی توصیه میکند، صرفنظر از سابقهٔ ابتلای قبلی به زونا.
اثربخشی واکسن Shingrix
بر اساس اعلام CDC، محدودیت سنی بالایی برای دریافت این واکسن وجود ندارد. تصمیم نهایی دربارهٔ زمان و شرایط دریافت واکسن باید با مشورت پزشک معالج گرفته شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در موارد زیر مراجعهٔ فوری به پزشک ضروری است:
- بروز بثورات یا درد در اطراف چشم، پیشانی یا نوک بینی
- درد شدید یا تب بالا همراه با بثورات
- گسترش بثورات فراتر از یک ناحیهٔ محدود از بدن، بهویژه در افراد دارای نقص ایمنی
- تداوم درد پس از بهبود کامل ضایعات پوستی
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. برای تشخیص، درمان و تعیین دوز داروها حتماً به پزشک متخصص مراجعه کنید.
منابع
- CDC – About Shingles (Herpes Zoster)
- CDC – Shingles Vaccination
- Mayo Clinic Proceedings – Herpes Zoster (Shingles) and Postherpetic Neuralgia
- Mayo Clinic – Postherpetic Neuralgia: Symptoms and Causes
- PMC – Clinical Features of Varicella-Zoster Virus Infection
- StatPearls (NCBI Bookshelf) – Herpes Zoster
- PMC – Hutchinson’s Sign of Ophthalmic Zoster
- NHS – Shingles
