تفسیر آزمایش تومور مارکر؛ جدول مارکرها، علت بالا رفتن و محدودیت‌ها

جواب آزمایش را گرفته‌اید و کنار CEA، CA 19-9 یا CA 125 عددی بالاتر از محدوده‌ی مرجع نوشته شده است، یا نمی‌دانید چرا پزشک تومور مارکر نوشته است؟ بالا بودن تومور مارکر به‌تنهایی به معنای سرطان نیست، چون بیماری‌های غیرسرطانی هم می‌توانند آن را بالا ببرند [1][4]. این آزمایش بیشتر بعد از تشخیص سرطان و برای پیگیری درمان به کار می‌رود و تشخیص قطعی معمولاً به نمونه‌برداری (بیوپسی) نیاز دارد [3].

پاسخ کوتاه – تومور مارکر چیست؟ ماده‌ای (بیشتر پروتئین) که سلول‌های سرطانی می‌سازند یا سلول‌های سالم در پاسخ به سرطان یا بعضی بیماری‌های خوش‌خیم می‌سازند [1][3]. – برای چیست؟ بیشتر برای بیمارانی که سرطانشان تشخیص داده شده است: دیدن اثر درمان و بررسی برگشت بیماری. گاهی هم در کنار آزمایش‌های دیگر به تشخیص، تعیین مرحله و پیش‌آگهی کمک می‌کند [1][3]. – عدد بالا یعنی سرطان؟ نه لزوماً. بیماری‌های غیرسرطانی، سیگار، بارداری، دارو و حتی تداخل‌های فنی آزمایش هم می‌توانند عدد را بالا ببرند [1][4][7][8][22]. – عدد نرمال یعنی سالمم؟ نه لزوماً. همه‌ی مبتلایان به یک سرطان مارکر بالا ندارند [1]. – حد نرمال: هر مارکر محدوده‌ی خودش را دارد و آزمایشگاه‌ها روش‌های متفاوتی دارند. ملاک، محدوده‌ی مرجعِ چاپ‌شده کنار جواب خودتان است [4][9]. – یک عدد کافی نیست: روند چند جواب پشت سر هم، ترجیحاً با یک روش و در یک آزمایشگاه، مهم‌تر است [1][9][12]. – ناشتایی: برای بیشتر تومور مارکرهای خونی آمادگی خاصی لازم نیست. استثناها را در بخش آمادگی ببینید [3][15][19]. – زمان جواب: اغلب یکی دو روز. اگر نمونه به آزمایشگاه دیگری فرستاده شود، ممکن است چند روز تا یک هفته یا بیشتر طول بکشد [4][12][5].

تومور مارکر چیست؟ (مارکر یعنی چه؟)

«مارکر» یعنی نشانگر. تومور مارکر هر ماده‌ای است که در سلول‌های سرطانی وجود دارد یا سلول‌های سرطانی یا سلول‌های دیگر بدن آن را در پاسخ به سرطان یا بعضی بیماری‌های خوش‌خیم می‌سازند. این ماده اطلاعاتی درباره‌ی سرطان می‌دهد، مثلاً اینکه چقدر تهاجمی است یا به درمان جواب می‌دهد یا نه [1].

تومور مارکرها در گذشته بیشتر پروتئین‌هایی بودند که سلول سرطانی بیشتر از سلول سالم می‌سازد. این مواد ممکن است در خون، ادرار، مدفوع، خود تومور یا مایعات دیگر بدن پیدا شوند [1]. امروزه تغییرات ژنتیکی تومور (مثل جهش‌های ژنی) هم به‌عنوان تومور مارکر استفاده می‌شوند [1]. بعضی مارکرها فقط به یک نوع سرطان ربط دارند و بعضی به چند نوع [1][5].

مارکرهای خونی و مارکرهای بافتی

• مارکرهای در گردش (خونی): در خون، ادرار، مدفوع یا مغز استخوان اندازه‌گیری می‌شوند. بیشترشان با آزمایش خون معمولی سنجیده می‌شوند [4]. CEA، CA 125، CA 19-9، AFP و PSA از این گروه‌اند [2].
• مارکرهای بافتی: در خود تومور بررسی می‌شوند و نمونه‌ی آن‌ها با بیوپسی به دست می‌آید [4]. مثلاً گیرنده‌های استروژن و پروژسترون (ER/PR) و HER2 در سرطان پستان روی بافت تومور بررسی می‌شوند و به انتخاب درمان کمک می‌کنند [2]. مارکرهایی که نشان می‌دهند بیمار برای درمان هدفمند مناسب است، معمولاً روی بافت تومور اندازه‌گیری می‌شوند. گاهی هم تکه‌هایی از تومور که وارد خون شده‌اند با آزمایشی به نام «بیوپسی مایع» بررسی می‌شوند [1].

تومور مارکر p63 چیست؟

p63 یک آزمایش خون نیست. p63 پروتئینی تنظیم‌کننده‌ی ژن (عامل رونویسی) از خانواده‌ی p53 است که پاتولوژیست آن را با رنگ‌آمیزی ایمونوهیستوشیمی (IHC) روی نمونه‌ی بافت بررسی می‌کند [23]. در یک بررسی بزرگ روی نمونه‌های تومور، بیشترین مثبت بودن p63 در کارسینوم سلول سنگفرشی (۹۶ تا ۱۰۰ درصد)، تومورهای تیموس و کارسینوم یوروتلیال (مثانه) دیده شد. نویسندگان آن را ابزار مناسبی برای تشخیص نوع تومور دانستند [23]. پس اگر p63 را در جواب پاتولوژی دیده‌اید، معنای آن را باید پاتولوژیست یا پزشک معالج با توجه به کل گزارش توضیح دهد. فهرست تومور مارکرهای رایج مؤسسه‌ی ملی سرطان آمریکا (NCI) هم مارکرهایی را که با ایمونوهیستوشیمی بررسی می‌شوند شامل نمی‌شود [2].

آزمایش تومور مارکر برای چیست؟

بیشتر آزمایش‌های تومور مارکر بعد از تشخیص سرطان درخواست می‌شوند [3]. پزشک ممکن است با آن‌ها این موارد را بررسی کند [1][4]:

• پایش پاسخ به درمان: اندازه‌گیری‌های دوره‌ای در طول درمان نشان می‌دهد تومور به درمان جواب می‌دهد یا نه [1]. کاهش عدد اغلب یعنی درمان اثر دارد و افزایش یا بالا ماندن آن ممکن است یعنی درمان جواب نمی‌دهد [9].
• بررسی برگشت (عود) سرطان: بعد از پایان درمان هم مارکر را هر چند وقت یک بار اندازه می‌گیرند [1]. اگر مارکر پیش از درمان بالا بوده، بعد از درمان پایین آمده و دوباره رو به افزایش است، احتمال برگشت سرطان مطرح می‌شود. اگر بعد از جراحی بالا بماند، ممکن است همه‌ی تومور برداشته نشده باشد [7]. روند افزایشی گاهی عود را زودتر از علائم یا تصویربرداری نشان می‌دهد (به آن «عود بیوشیمیایی» می‌گویند) [20].
• کمک به تشخیص: فقط در کنار نمونه‌برداری و تصویربرداری. بالا بودن مارکر به‌تنهایی سرطان را ثابت نمی‌کند [1].
• تعیین نوع و مرحله‌ی سرطان و پیش‌آگهی: مثلاً AFP، بتا-hCG و LDH در تومورهای زایا (germ cell) برای تعیین مرحله و پیش‌آگهی به کار می‌روند [2].
• انتخاب درمان: بعضی مارکرها نشان می‌دهند کدام درمان هدفمند ممکن است مؤثر باشد [1][4].

انجمن سرطان آمریکا (ACS) هم می‌گوید این آزمایش‌ها ممکن است پیش از درمان، در طول درمان و بعد از آن تکرار شوند تا پاسخ به درمان و نشانه‌های زودرس عود دیده شود [6].

چرا تومور مارکر برای غربالگری افراد سالم مناسب نیست؟

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که تومور مارکرهای خونی برای غربالگری افراد بدون علامت خوب کار نمی‌کنند [1]. دو دلیل دارد: همه‌ی مبتلایان را پیدا نمی‌کنند (حساسیت کافی ندارند) و گاهی در افراد بدون سرطان هم احتمال سرطان را مطرح می‌کنند (ویژگی کافی ندارند) [1]. جواب مثبت کاذب هم نگرانی و آزمایش‌های اضافه به دنبال دارد. پس انجام «پنل تومور مارکر» برای چکاپ، بدون دلیل پزشکی، توصیه نمی‌شود [1][7].

چند استثنای محدود وجود دارد که فقط برای گروه‌های مشخص و با نظر پزشک است:

• PSA و سرطان پروستات: کارگروه خدمات پیشگیری آمریکا (USPSTF) در توصیه‌ی سال ۲۰۱۸ گفته است تصمیم به غربالگری با PSA در مردان ۵۵ تا ۶۹ ساله باید فردی باشد و بعد از گفت‌وگو با پزشک درباره‌ی فایده‌ها و ضررها گرفته شود. برای ۷۰ سال به بالا این غربالگری را توصیه نمی‌کند. این توصیه در حال به‌روزرسانی است [16]. سن، سابقه‌ی خانوادگی، سلامت عمومی و ترجیح خود فرد در این تصمیم مهم است [15]. یک مرور علمی هم فایده‌ی غربالگری با PSA در کاهش مرگ ناشی از سرطان پروستات را نامشخص دانسته است [21].
• AFP و سرطان کبد: برای افراد با خطر معمولی، آزمایش غربالگری سرطان کبد به‌طور گسترده توصیه نمی‌شود. در افراد پرخطر، مثل مبتلایان به سیروز، هموکروماتوز ارثی یا هپاتیت B مزمن، بعضی متخصصان آزمایش AFP همراه با سونوگرافی هر ۶ ماه را توصیه می‌کنند [14]. محدودیت آن این است که بسیاری از مبتلایان به سرطان کبد در مراحل اولیه AFP طبیعی دارند [14].
• CA 125 و سرطان تخمدان: فقط در زنان پرخطر، مثلاً با سابقه‌ی خانوادگی قوی یا جهش BRCA1/BRCA2، ممکن است پزشک آن را پیشنهاد کند. در زنان با خطر معمولی برای غربالگری به کار نمی‌رود [10].
• کلسی‌تونین: برای افرادی که سابقه‌ی خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید یا سندرم ارثی MEN2 دارند [19].

جدول تومور مارکرهای رایج خون و علت‌های غیرسرطانی

ستون‌های «سرطان‌ها» و «کاربرد اصلی» از فهرست NCI آمده‌اند [2]. ستون آخر فقط علت‌هایی را دارد که در منابع ذکرشده آمده‌اند و کامل نیست.

مارکرهای خونی دیگری هم در فهرست NCI هستند، از جمله NSE (سرطان ریه‌ی سلول کوچک و نوروبلاستوم)، کروموگرانین A (تومورهای نورواندوکرین) و HE4 (سرطان تخمدان) [2]. فهرست NCI کامل نیست و مارکرهای جدید مرتب اضافه می‌شوند [2].

اندازه‌ی نرمال تومور مارکر چقدر است؟

عدد واحدی برای «نرمال بودن تومور مارکر» وجود ندارد. هر مارکر محدوده‌ی طبیعی خودش را دارد. آنچه بالا یا پایین حساب می‌شود ممکن است از فردی به فرد دیگر فرق کند و به زمان آزمایش هم بستگی دارد [4]. آزمایشگاه‌ها هم روش‌های متفاوتی به کار می‌برند و همین روی عدد اثر می‌گذارد [9][12]. پس همیشه محدوده‌ی مرجعی را ملاک بگذارید که کنار جواب خودتان چاپ شده است و به واحد آن (مثلاً ng/mL یا U/mL) هم دقت کنید.

فقط برای چند مارکر منابع معتبر عدد کلی داده‌اند:

• CEA: Cleveland Clinic مقدار معمول را بین ۰ و ۳ نانوگرم در میلی‌لیتر (ng/mL) و در افراد سیگاری تا ۵ ng/mL می‌داند. همین منبع تأکید می‌کند که آزمایشگاه‌ها ممکن است جواب‌های متفاوتی بدهند [8].
• CA 125: در MedlinePlus سطح بالاتر از ۳۵ واحد در میلی‌لیتر (U/mL) غیرطبیعی حساب شده است و محدوده‌ها بین آزمایشگاه‌ها کمی فرق دارد [26]. برای جزئیات بیشتر، مطلب CA125 بالا یعنی چه؟ را ببینید.
• PSA: سطح «طبیعی» یا «غیرطبیعی» مشخصی برای PSA وجود ندارد. عدد بالاتر احتمال سرطان را بیشتر می‌کند، ولی PSA بالا بدون سرطان و PSA پایین با سرطان هر دو ممکن است [15]. برای جزئیات، مطلب آزمایش PSA را بخوانید.
• CA 19-9: حدود ۵ تا ۱۰ نفر از هر ۱۰۰ نفر به دلایل ژنتیکی (مربوط به ژن Lewis) CA 19-9 نمی‌سازند یا سطح آن‌ها پایین است [25]. در این افراد، این آزمایش حتی با وجود سرطانی که معمولاً CA 19-9 را بالا می‌برد کمکی نمی‌کند [11].

non smoker و smoker در جواب آزمایش یعنی چه؟

بعضی برگه‌های آزمایش کنار CEA دو محدوده‌ی مرجع می‌نویسند: یکی برای Non-smoker (غیرسیگاری) و یکی برای Smoker (سیگاری). دلیلش این است که سیگار کشیدن CEA را بالا می‌برد و حد طبیعی آن در افراد سیگاری بالاتر در نظر گرفته می‌شود [8][9]. اگر سیگار نمی‌کشید، عدد خودتان را با محدوده‌ی Non-smoker مقایسه کنید. اگر سیگار می‌کشید، محدوده‌ی Smoker ملاک است. به همین دلیل ممکن است از افراد سیگاری خواسته شود مدتی پیش از آزمایش CEA سیگار نکشند [9]. در هر حال، تفسیر نهایی با پزشک است.

تفسیر جواب آزمایش تومور مارکر: ۶ قاعده‌ی اصلی

1. یک جواب به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست. تشخیص بر اساس تومور مارکر، به‌ویژه فقط یک جواب، به دلیل اختصاصی نبودن مارکرها خطای زیادی دارد [20]. NCI هم می‌گوید تومور مارکر برای تشخیص معمولاً با بیوپسی یا تصویربرداری ترکیب می‌شود [1].
2. روند مهم‌تر از یک عدد است. اندازه‌گیری‌های پشت سر هم ارزش بیشتری دارند [1]. پزشک نتایج را در طول زمان مقایسه می‌کند تا الگو و تغییر را ببیند [8]. مارکرها حتی در طول درمان ممکن است بالا و پایین بروند [4]. مثلاً CA 15-3 معمولاً بلافاصله بعد از شروع درمان سنجیده نمی‌شود، چون گاهی تغییرات گذرایی دارد که با وضعیت بیمار نمی‌خواند. پزشک معمولاً چند هفته صبر می‌کند [12].
3. آزمایش‌های پیگیری را با یک روش و ترجیحاً در یک آزمایشگاه بدهید. روش‌های اندازه‌گیری آزمایشگاه‌ها فرق دارد و مقایسه‌ی جواب دو آزمایشگاه مختلف ممکن است گمراه‌کننده باشد [9][12].
4. جواب را با علائم، معاینه، تصویربرداری و سابقه‌ی پزشکی بسنجید. تومور مارکر فقط یک تکه از اطلاعات است و پزشک آن را کنار اطلاعات دیگر تفسیر می‌کند [3][4][7].
5. جواب طبیعی سرطان را رد نمی‌کند. همه‌ی مبتلایان مارکر بالا ندارند [1]. بسیاری از سرطان‌ها اصلاً تومور مارکر شناخته‌شده‌ای ندارند [4][5]. مثلاً CA 15-3 در کمتر از نیمی از زنان با سرطان پستان موضعی و مرحله‌ی اولیه بالاست [12].
6. جواب بالا را با علت‌های غیرسرطانی بسنجید (بخش بعد). ممکن است عدد به دلیل یک بیماری خوش‌خیم، دارو یا خطای آزمایش بالا باشد [4][22].

علت بالا رفتن تومور مارکر بدون سرطان

عوامل زیادی می‌توانند تومور مارکر را بالا ببرند: بیماری‌های غیرسرطانی، داروها، اقدامات پزشکی، استرس زیاد و حتی بعضی غذاها [4]. یک مقاله‌ی مروری ۲۰۲۴ هم که علت‌های مثبت کاذب ۱۹ تومور مارکر رایج را بررسی کرده، بیماری‌های خوش‌خیم و تداخل‌های فنی آزمایش را از علت‌های افزایش کاذب دانسته است [22]. مهم‌ترین گروه‌ها:

• بیماری‌های کبد و مجاری صفراوی: سیروز، کبد چرب و سنگ صفرا ممکن است CEA را بالا ببرند [8]. سیروز و هپاتیت مزمن می‌توانند AFP [13]، CA 19-9 [25] و CA 15-3 [12] را بالا ببرند. سنگ صفرا و انسداد یا التهاب مجاری صفراوی هم CA 19-9 را بالا می‌برند [7][11].
• بیماری‌های گوارشی و پانکراس: گاستریت، زخم معده، دیورتیکولیت و بیماری التهابی روده (CEA) [8]، و پانکراتیت (CEA و CA 19-9) [7][11].
• بیماری‌های ریه و سیگار: COPD، پنومونی و سیگار (CEA) [8] و بیماری ریه (CA 19-9) [25].
• وضعیت‌های زنانه و بارداری: قاعدگی، اندومتریوز، فیبروم و عفونت لگن (CA 125) [10]. بارداری می‌تواند CA 125، AFP، hCG و کلسی‌تونین را بالا ببرد [7][10][17][19].
• پروستات: بزرگی خوش‌خیم پروستات، پروستاتیت، عفونت ادراری و انزال نزدیک به زمان آزمایش (PSA) [15].
• کلیه: بیماری کلیه (بتا-۲ میکروگلوبولین) [7] و نارسایی مزمن کلیه (CA 19-9) [25].
• آسیب بافتی و ورزش شدید: LDH در هر نوع آسیب بافتی بالا می‌رود و آزمایش آن به‌تنهایی محل آسیب را نشان نمی‌دهد [18].
• بیماری‌های خودایمنی و التهابی، و دیابت (CEA) [8].

برای جزئیات CA 125، مطلب CA125 بالا یعنی چه؟ و برای بیماری‌های کبدی مؤثر بر AFP، مطلب هپاتیت B را ببینید.

آیا تومور مارکر بالا علامت دارد؟ (علائم تومور مارکر)

تومور مارکر ماده‌ای است که آزمایش اندازه می‌گیرد [1][4]. خود این عدد علامتی ایجاد نمی‌کند. اگر علامتی وجود دارد، از بیماری‌ای است که باعث بالا رفتن مارکر شده است، و این بیماری می‌تواند سرطان یا یکی از علت‌های خوش‌خیم بالا باشد. به همین دلیل جست‌وجوی «علائم تومور مارکر» جواب واحدی ندارد. پزشک علائم شما را جدا بررسی می‌کند و آن‌ها را کنار جواب آزمایش می‌گذارد [3].

آمادگی آزمایش تومور مارکر: ناشتا لازم است؟

برای بیشتر آزمایش‌های خون و ادرار تومور مارکر آمادگی خاصی لازم نیست [3]. برای CA 125، AFP، CA 19-9، CA 15-3 و LDH هم منابع آمادگی خاصی ذکر نکرده‌اند [10][11][12][13][18]. چند استثنا و نکته:

• کلسی‌تونین: ممکن است لازم باشد چند ساعت ناشتا باشید. پزشک یا آزمایشگاه به شما می‌گوید [19].
• PSA: بهتر است ۲۴ ساعت پیش از آزمایش انزال نداشته باشید، چون PSA را بالا می‌برد [15].
• CEA: اگر سیگار می‌کشید، ممکن است از شما بخواهند مدتی پیش از آزمایش سیگار نکشید [9].
• CA 19-9: ممکن است لازم باشد بعضی ویتامین‌ها را پیش از آزمایش مصرف نکنید. از پزشک یا آزمایشگاه بپرسید [11].
• hCG: اگر داروی باروری حاوی hCG مصرف می‌کنید، به پزشک بگویید، چون جواب را کاذب مثبت می‌کند [17].
• داروها: همه‌ی داروها و مکمل‌هایتان را به پزشک بگویید. هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید، مگر اینکه پزشک بخواهد [8][15].
• اگر در همان نوبت آزمایش دیگری دارید که ناشتایی می‌خواهد (مثل قند یا چربی خون)، دستور همان آزمایش را رعایت کنید [5].

خون‌گیری مثل آزمایش خون معمولی از رگ بازو انجام می‌شود و معمولاً کمتر از پنج دقیقه طول می‌کشد [8]. ممکن است محل سوزن کمی درد بگیرد یا کبود شود [3].

جواب آزمایش تومور مارکر چند روز طول می‌کشد؟

به نوع مارکر و آزمایشگاه بستگی دارد. جواب آزمایش خون، ادرار یا مدفوع ممکن است ظرف یکی دو روز آماده شود. جواب بیوپسی (مارکرهای بافتی) ممکن است یک هفته یا بیشتر طول بکشد [4]. بعضی مارکرها را هر آزمایشگاهی انجام نمی‌دهد و نمونه به آزمایشگاه مرجع فرستاده می‌شود. در این حالت آماده شدن جواب ممکن است چند روز تا یک هفته طول بکشد [12]. بعضی آزمایش‌های خون هم ممکن است چند هفته زمان ببرند [5]. زمان دقیق را از آزمایشگاه خودتان بپرسید.

بعد از جواب بالای تومور مارکر چه اتفاقی می‌افتد؟

1. پزشک جواب را کنار اطلاعات دیگر شما بررسی می‌کند [3]. پزشکی که آزمایش را درخواست کرده، بهترین فرد برای توضیح عدد است [4].
2. ممکن است آزمایش تکرار شود. در پایش بیماری، اگر مارکر بالا باشد، گاهی نمونه‌ی بعدی چند هفته بعد گرفته می‌شود تا روند روشن شود. یک مقاله‌ی مروری فاصله‌ی ۲ تا ۴ هفته را پیشنهاد کرده است [20]. زمان دقیق را پزشک تعیین می‌کند.
3. آزمایش‌های تکمیلی: بسته به مارکر و علائم، پزشک ممکن است تصویربرداری یا آزمایش‌های دیگر بخواهد [1][4]. مثلاً بعد از PSA بالا ممکن است تکرار PSA، معاینه‌ی مقعدی، آزمایش ادرار یا نمونه‌برداری از پروستات لازم شود [15].
4. بیوپسی: اگر شک به سرطان جدی باشد، معمولاً برای تشخیص یا رد آن بیوپسی لازم است [3].
5. اگر سرطان قبلاً تشخیص داده شده است، بالا رفتن مارکر ممکن است یعنی درمان جواب نمی‌دهد یا بیماری برگشته است. پزشک با آزمایش‌های دیگر آن را بررسی می‌کند [9][7].

بالا بودن عدد دلیل وحشت نیست. بیماری‌های غیرسرطانی هم می‌توانند مارکرها را بالا ببرند و نباید بدترین حالت را فرض کرد [4].

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• هر تومور مارکری بالاتر از محدوده‌ی مرجع بود: جواب را به پزشکی که آزمایش را خواسته نشان دهید. خودتان بر اساس جدول‌های اینترنتی تفسیرش نکنید [4].
• تحت درمان سرطان هستید یا درمان را تمام کرده‌اید و مارکر شما بالا رفته یا بالا مانده است: با انکولوژیست خود در میان بگذارید [9].
• علائمی دارید که نگرانتان می‌کند، حتی اگر تومور مارکر طبیعی است، چون جواب طبیعی سرطان را رد نمی‌کند [1]. مثلاً کاهش وزن بی‌دلیل، زردی پوست یا سفیدی چشم، ورم شکم یا احساس پری زیر دنده‌های سمت راست از علائمی هستند که در سرطان کبد هم دیده می‌شوند، هرچند بیشتر وقت‌ها علت دیگری دارند [24].
• در گروه پرخطر هستید (مثلاً سیروز یا هپاتیت B مزمن، سابقه‌ی خانوادگی قوی سرطان تخمدان یا جهش BRCA، سابقه‌ی خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید): درباره‌ی برنامه‌ی پیگیری با پزشک صحبت کنید [10][14][19].
• می‌خواهید برای چکاپ پنل تومور مارکر بدهید: قبلش با پزشک مشورت کنید، چون این آزمایش‌ها برای غربالگری افراد سالم مناسب نیستند [1][7].

نوبت پزشک با طبیب‌یاب: تومور مارکر بالا را باید پزشکی تفسیر کند که آزمایش را درخواست کرده است، که معمولاً متخصص داخلی یا انکولوژیست (متخصص سرطان) است. برای پیدا کردن متخصص داخلی و گرفتن نوبت، فهرست متخصصان داخلی در طبیب‌یاب را ببینید.

سؤالات متداول

آزمایش تومور مارکر برای تشخیص چه چیزی استفاده می‌شود؟

بیشتر برای پیگیری سرطانی که قبلاً تشخیص داده شده است: دیدن اثر درمان و بررسی برگشت بیماری [1][3]. گاهی هم در کنار تصویربرداری و بیوپسی به تشخیص نوع و مرحله‌ی سرطان کمک می‌کند [1]. این آزمایش به‌تنهایی سرطان را تشخیص نمی‌دهد [3].

آیا آزمایش تومور مارکر نیاز به ناشتایی دارد؟

برای بیشتر تومور مارکرهای خونی آمادگی خاصی لازم نیست [3]. کلسی‌تونین ممکن است چند ساعت ناشتایی بخواهد [19]. برای PSA بهتر است ۲۴ ساعت پیش از آزمایش انزال نداشته باشید [15]. افراد سیگاری ممکن است لازم باشد پیش از CEA مدتی سیگار نکشند [9]. دستور آزمایشگاه یا پزشک خودتان مقدم است.

اندازه نرمال تومور مارکر چقدر است؟

هر مارکر محدوده‌ی خودش را دارد و آزمایشگاه‌ها متفاوت‌اند. ملاک، محدوده‌ی مرجع برگه‌ی جواب خودتان است [4][9]. برای نمونه، CEA معمولاً ۰ تا ۳ ng/mL و در سیگاری‌ها تا ۵ ng/mL در نظر گرفته می‌شود [8]. CA 125 بالاتر از ۳۵ U/mL غیرطبیعی حساب می‌شود [26]. PSA حد طبیعی ثابتی ندارد [15].

تومور مارکر کبد چیست و چه نشانه‌هایی دارد؟

مارکر اصلی سرطان کبد AFP است [2][13]. AFP در سیروز و هپاتیت B یا C مزمن هم بالا می‌رود [13]. بسیاری از مبتلایان به سرطان کبد در مراحل اولیه AFP طبیعی دارند [14]. خود AFP علامتی ندارد. علائم سرطان کبد معمولاً در مراحل دیرتر ظاهر می‌شوند، مثل کاهش وزن بی‌دلیل، بی‌اشتهایی، سیری زودرس، درد شکم یا نزدیک کتف راست، ورم شکم، خارش و زردی. بیشتر این علائم علت‌های دیگری دارند [24].

تومور مارکر تخمدان چیست و چه اهمیتی دارد؟

مارکر اصلی سرطان تخمدان CA 125 است و HE4 هم در فهرست NCI برای سرطان تخمدان آمده است [2]. کاربرد اصلی CA 125 دیدن اثر درمان و بررسی برگشت سرطان تخمدان است. برای غربالگری زنان با خطر معمولی به کار نمی‌رود، چون قاعدگی، اندومتریوز، فیبروم و بیماری‌های دیگر هم آن را بالا می‌برند [10]. در تومورهای زایای تخمدان، AFP و hCG هم بررسی می‌شوند [13][17]. برای آشنایی با خود بیماری، مطلب سرطان تخمدان را بخوانید.

آیا تومور مارکر خطرناک است؟

خود آزمایش یک خون‌گیری ساده است و خطر آن بسیار کم است، مثل درد یا کبودی مختصر محل سوزن [3]. عدد بالای تومور مارکر هم به‌تنهایی به معنای سرطان نیست [1]. ولی نباید آن را نادیده گرفت. جواب را با پزشک بررسی کنید.

جواب آزمایش تومور مارکر چند روز طول می‌کشد؟

به آزمایشگاه و نوع مارکر بستگی دارد. جواب آزمایش خون اغلب ظرف یکی دو روز آماده می‌شود [4]. اگر نمونه به آزمایشگاه مرجع فرستاده شود، ممکن است چند روز تا یک هفته طول بکشد [12]. جواب بیوپسی یک هفته یا بیشتر زمان می‌برد [4].

non smoker در آزمایش یعنی چه؟

یعنی «غیرسیگاری». بعضی آزمایشگاه‌ها برای CEA دو محدوده‌ی مرجع می‌نویسند، چون سیگار CEA را بالا می‌برد [8][9]. اگر سیگار نمی‌کشید، عدد خود را با محدوده‌ی Non-smoker مقایسه کنید.

تومور مارکر p63 چیست؟

p63 آزمایش خون نیست. نشانگری است که پاتولوژیست با رنگ‌آمیزی ایمونوهیستوشیمی روی نمونه‌ی بافت بررسی می‌کند. بیشتر در کارسینوم سلول سنگفرشی، تومورهای تیموس و کارسینوم یوروتلیال مثبت است [23]. معنی آن در گزارش شما را پاتولوژیست یا پزشک معالج توضیح می‌دهد.

اگر تومور مارکر نرمال باشد یعنی سرطان ندارم؟

نه لزوماً. همه‌ی مبتلایان به یک سرطان مارکر بالا ندارند [1] و بسیاری از سرطان‌ها مارکر شناخته‌شده‌ای ندارند [4][5]. اگر علامت نگران‌کننده دارید، با پزشک مشورت کنید.

آیا می‌توانم برای چکاپ پنل تومور مارکر بدهم؟

برای افراد بدون علامت توصیه نمی‌شود، چون این مارکرها برای غربالگری حساسیت و ویژگی کافی ندارند [1][7]. جواب مثبت کاذب ممکن است به نگرانی و آزمایش‌های اضافه منجر شود. استثناهای محدودی مثل PSA با تصمیم مشترک با پزشک وجود دارد [16].

معنی prognosis در جواب آزمایش چیست؟

prognosis یعنی «پیش‌آگهی»؛ یعنی روند یا نتیجه‌ی احتمالی بیماری و احتمال بهبود یا برگشت آن [27]. بعضی تومور مارکرها مثل AFP، بتا-hCG و LDH در تومورهای زایا به تعیین پیش‌آگهی کمک می‌کنند [2]. پیش‌آگهی هر بیمار را پزشک معالج با توجه به همه‌ی نتایج توضیح می‌دهد.

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی نوشته شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا تفسیر آزمایش توسط پزشک نیست. محدوده‌های مرجع بین آزمایشگاه‌ها فرق دارد و تفسیر جواب شما باید با پزشک معالج باشد. بدون نظر پزشک، دارویی را شروع یا قطع نکنید.

منابع

1. National Cancer Institute (NCI). Tumor Markers. Reviewed December 7, 2023. https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet
2. National Cancer Institute (NCI). Tumor Marker Tests in Common Use. Reviewed December 7, 2023. https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-list
3. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Tumor Marker Tests. https://medlineplus.gov/lab-tests/tumor-marker-tests/
4. Cleveland Clinic. Tumor Markers Tests. Last updated May 4, 2026. https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/24813-tumor-markers
5. Cancer Research UK. Blood tests. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/tests-and-scans/blood-tests
6. American Cancer Society. Biomarker and Tumor Marker Tests. https://www.cancer.org/cancer/diagnosis-staging/tests/biomarker-tests.html
7. Testing.com. Tumor Markers. Updated November 9, 2021. https://www.testing.com/tests/tumor-markers/
8. Cleveland Clinic. CEA Test (Carcinoembryonic Antigen). Last updated June 5, 2025. https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/22744-cea-test-carcinoembryonic-antigen
9. MedlinePlus. CEA Test. https://medlineplus.gov/lab-tests/cea-test/
10. MedlinePlus. CA-125 Blood Test (Ovarian Cancer). https://medlineplus.gov/lab-tests/ca-125-blood-test-ovarian-cancer/
11. MedlinePlus. CA 19-9 Blood Test (Pancreatic Cancer). https://medlineplus.gov/lab-tests/ca-19-9-blood-test-pancreatic-cancer/
12. Testing.com. CA 15-3. https://www.testing.com/tests/ca-15-3/
13. MedlinePlus. Alpha Fetoprotein (AFP) Tumor Marker Test. https://medlineplus.gov/lab-tests/alpha-fetoprotein-afp-tumor-marker-test/
14. American Cancer Society. Can Liver Cancer Be Found Early? https://www.cancer.org/cancer/types/liver-cancer/detection-diagnosis-staging/detection.html
15. MedlinePlus. Prostate-Specific Antigen (PSA) Test. https://medlineplus.gov/lab-tests/prostate-specific-antigen-psa-test/
16. U.S. Preventive Services Task Force. Prostate Cancer: Screening (May 8, 2018; update in progress). https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/prostate-cancer-screening
17. Testing.com. hCG Tumor Marker. https://www.testing.com/tests/hcg-tumor-marker/
18. MedlinePlus. Lactate Dehydrogenase (LDH) Test. https://medlineplus.gov/lab-tests/lactate-dehydrogenase-ldh-test/
19. MedlinePlus. Calcitonin Test. https://medlineplus.gov/lab-tests/calcitonin-test/
20. Sharma S. Tumor markers in clinical practice: General principles and guidelines. Indian J Med Paediatr Oncol. 2009. PMID: 20668599. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20668599/
21. Duffy MJ. Tumor markers in clinical practice: a review focusing on common solid cancers. Med Princ Pract. 2013. PMID: 22584792. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22584792/
22. Trapé J, Fernández-Galán E, Auge JM, et al. Factors influencing blood tumor marker concentrations in the absence of neoplasia. Tumour Biol. 2024. PMID: 38517826. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38517826/
23. Steurer S, Riemann C, Büscheck F, et al. p63 expression in human tumors and normal tissues: a tissue microarray study on 10,200 tumors. Biomark Res. 2021. PMID: 33494829. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33494829/
24. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Liver Cancer. https://www.cancer.org/cancer/types/liver-cancer/detection-diagnosis-staging/signs-symptoms.html
25. Cleveland Clinic. CA 19-9 Blood Test. https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/ca-19-9-blood-test
26. MedlinePlus Medical Encyclopedia. CA-125 blood test. https://medlineplus.gov/ency/article/007217.htm
27. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: prognosis. https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/prognosis