سرطان تخمدان (Ovarian Cancer) چیست؟

سرطان تخمدان به گروهی از بدخیمی‌ها گفته می‌شود که از بافت‌های تخمدان، لولهٔ فالوپ یا صفاق (پریتوئن) منشأ می‌گیرند و به دلیل منشأ بافتی مشترک، به شیوهٔ مشابهی بررسی و درمان می‌شوند. مؤسسهٔ ملی سرطان آمریکا (NCI) این سه گروه را به‌صورت یک طیف بالینی واحد در نظر می‌گیرد، چون از نظر پاسخ به درمان و پیگیری شباهت زیادی دارند.

انواع سرطان تخمدان

سرطان تخمدان بر اساس نوع سلولی که از آن منشأ می‌گیرد به چند دسته تقسیم می‌شود. طبق گزارش انجمن سرطان آمریکا (American Cancer Society)، تومورهای اپیتلیال (Epithelial Ovarian Carcinoma) که از سلول‌های پوشانندهٔ سطح تخمدان و لولهٔ فالوپ منشأ می‌گیرند، حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد از کل سرطان‌های تخمدان را تشکیل می‌دهند و شایع‌ترین نوع محسوب می‌شوند.

در میان زیرگروه‌های اپیتلیال، کارسینوم سروز با درجهٔ بالا (High-Grade Serous Carcinoma) شایع‌ترین زیرنوع است؛ این نکته بر اساس منبع تخصصی StatPearls (NCBI) ثبت شده است.

چرا سرطان تخمدان اغلب دیر تشخیص داده می‌شود؟

یکی از چالش‌های اصلی در سرطان تخمدان این است که در مراحل اولیه معمولاً یا بدون علامت است یا علائمی خفیف و غیراختصاصی ایجاد می‌کند که به‌سادگی می‌توانند با مشکلات گوارشی یا گوارشی-ادراری شایع اشتباه گرفته شوند. طبق داده‌های برنامهٔ نظارتی SEER وابسته به NCI، حدود ۵۴ درصد از موارد سرطان تخمدان زمانی تشخیص داده می‌شوند که بیماری از تخمدان فراتر رفته و به اندام‌های دور دست انتشار یافته است (مرحلهٔ Distant). نرخ بقای پنج‌سالهٔ نسبی در این مرحله حدود ۳۰ درصد است، در حالی که در مواردی که در مرحلهٔ موضعی (Localized) شناسایی می‌شوند، این نرخ به بیش از ۹۰ درصد می‌رسد. این تفاوت چشمگیر، اهمیت توجه به علائم پایدار را نشان می‌دهد.

علائم هشداردهنده‌ای که باید جدی گرفته شوند

طبق اطلاعات Mayo Clinic و StatPearls، علائم زیر در سرطان تخمدان دیده می‌شوند؛ نکتهٔ کلیدی این است که این علائم به‌تنهایی بیماری خاصی را ثابت نمی‌کنند، اما وقتی مداوم باشند (معمولاً بیش از دو تا سه هفته) و با الگوی معمول بدن فرد فرق داشته باشند، باید برای بررسی به پزشک مراجعه کرد:

• نفخ شکمی که به‌طور مداوم ادامه دارد یا بدتر می‌شود
• احساس سیری زودرس یا مشکل در تمام‌کردن وعده‌های غذایی معمول
• درد یا فشار مداوم در ناحیهٔ لگن یا شکم
• تکرر یا فوریت ادرار بدون علت مشخص
• سایر علائم همراه مانند خستگی، تغییر عادات روده، درد کمر و کاهش وزن بدون دلیل

علت اصلی تأخیر در تشخیص، همین شباهت این علائم به مشکلات خوش‌خیم و شایع‌تر است؛ به همین دلیل، پایداری و تغییر الگوی علائم نسبت به وضعیت معمول فرد، مهم‌ترین نشانهٔ هشدار برای مراجعه است.

عوامل خطر سرطان تخمدان

بر اساس Mayo Clinic، عوامل زیر با افزایش خطر ابتلا به سرطان تخمدان مرتبط‌اند:

• سن بالاتر: بیشتر موارد در سنین بالاتر و پس از یائسگی تشخیص داده می‌شوند.
• سابقهٔ خانوادگی سرطان پستان یا تخمدان در بستگان درجهٔ یک
• جهش‌های ژنتیکی BRCA1 و BRCA2 (توضیح کامل در بخش بعد)
• آندومتریوز (Endometriosis)
• عدم بارداری یا نازایی
• مصرف هورمون‌درمانی پس از یائسگی، چاقی و سیگار کشیدن

دربارهٔ آندومتریوز، مرور مطالعات منتشرشده در PMC (پایگاه مقالات علمی NIH) نشان می‌دهد آندومتریوز با افزایش خطر برخی زیرگروه‌های سرطان تخمدان اپیتلیال (به‌ویژه نوع سلول شفاف و اندومتریوئید) همراه است، هرچند احتمال کلی تبدیل‌شدن آندومتریوز به سرطان در طول زندگی پایین گزارش شده (حدود ۰.۳ تا ۰.۸ درصد در مطالعات مروری‌شده). این یافته به معنای قطعیت ابتلا نیست، بلکه نشان‌دهندهٔ افزایش نسبی خطر است.

نقش جهش‌های BRCA1 و BRCA2

طبق برگهٔ اطلاعاتی رسمی NCI دربارهٔ ژن‌های BRCA، زنانی که جهش مضر در ژن BRCA1 به ارث می‌برند، به‌طور میانگین بین ۳۹ تا ۵۸ درصد در طول عمر خود در معرض خطر ابتلا به سرطان تخمدان هستند؛ این رقم برای حاملان جهش BRCA2 بین ۱۳ تا ۲۹ درصد است. این در حالی است که خطر ابتلا به سرطان تخمدان در جمعیت عمومی زنان تنها حدود ۱.۱ درصد در طول عمر است.

با توجه به این تفاوت چشمگیر، کالج آمریکایی متخصصان زنان و زایمان (ACOG) توصیه می‌کند افرادی که سابقهٔ خانوادگی قوی سرطان پستان یا تخمدان دارند، یا نگران جهش‌های ارثی هستند، پیش از هرگونه آزمایش ژنتیک، با پزشک یا مشاور ژنتیک مشورت کنند. ارجاع به مشاور ژنتیک یا متخصص انکولوژی زنان به‌ویژه زمانی توصیه می‌شود که ارائه‌دهندهٔ مراقبت اولیه، دانش یا تخصص کافی برای تفسیر ریسک ژنتیکی نداشته باشد.

روش‌های تشخیص سرطان تخمدان

تشخیص سرطان تخمدان معمولاً ترکیبی از معاینهٔ بالینی، تصویربرداری و آزمایش خون است:

• معاینهٔ لگنی برای بررسی تودهٔ احتمالی در ناحیهٔ لگن
• سونوگرافی ترانس‌واژینال (Transvaginal Ultrasound) برای بررسی ساختار تخمدان‌ها
• آزمایش خون CA-125 و در برخی موارد سایر مارکرهای تومورال
• در صورت نیاز، تصویربرداری تکمیلی مانند سی‌تی‌اسکن قفسهٔ سینه، شکم و لگن برای بررسی گسترش بیماری

نکات مهم دربارهٔ آزمایش CA-125

CA-125 یک پروتئین (مارکر توموری) است که سطح آن در بسیاری از موارد سرطان تخمدان اپیتلیال افزایش می‌یابد؛ طبق StatPearls، حدود ۸۲ درصد از بیماران مبتلا به سرطان تخمدان اپیتلیال سطح CA-125 بالاتر از حد طبیعی دارند. با این حال، این آزمایش اختصاصیت پایینی دارد، به‌ویژه در زنان پیش از یائسگی، و می‌تواند در شرایط خوش‌خیم متعددی مانند آندومتریوز، فیبروم رحمی، قاعدگی، سه‌ماههٔ اول بارداری و حتی سیروز کبدی نیز افزایش یابد. برای توضیح کامل‌تر دربارهٔ نحوهٔ تفسیر این آزمایش، می‌توانید به مقالهٔ اختصاصی «آزمایش CA125 چیست» در طبیب‌یاب مراجعه کنید.

به همین دلیل، طبق نتیجه‌گیری رسمی گروه ویژهٔ خدمات پیشگیرانهٔ ایالات متحده (USPSTF)، غربالگری روتین سرطان تخمدان (با ترکیب سونوگرافی ترانس‌واژینال و CA-125) در زنان بدون علامت و بدون خطر ژنتیکی شناخته‌شده، توصیه نمی‌شود؛ زیرا شواهد کافی برای کاهش مرگ‌ومیر ناشی از این غربالگری وجود ندارد، در حالی که می‌تواند به جراحی‌های غیرضروری منجر شود. این توصیه شامل زنانی که جهش شناخته‌شدهٔ BRCA دارند نمی‌شود؛ برای این گروه، تصمیم‌گیری دربارهٔ پایش باید به‌صورت فردی و با مشورت پزشک متخصص انجام شود.

اصول کلی درمان

طبق Mayo Clinic، درمان سرطان تخمدان معمولاً ترکیبی از جراحی (برای برداشتن تودهٔ تومور و در صورت لزوم تخمدان‌ها، رحم و بافت‌های اطراف) و شیمی‌درمانی است. نوع و گسترهٔ جراحی و انتخاب داروهای شیمی‌درمانی به مرحلهٔ بیماری، نوع بافت‌شناسی تومور و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد و باید توسط تیم درمانی متخصص (معمولاً انکولوژیست زنان) تعیین شود. این مقاله جایگزین برنامهٔ درمانی فردی نیست و هدف آن تنها آشنایی کلی با رویکرد درمانی است.

راه‌های کاهش خطر

هیچ روشی تضمین‌کنندهٔ پیشگیری کامل از سرطان تخمدان نیست، اما بر اساس منابع یادشده (Mayo Clinic و NCI)، موارد زیر می‌توانند در کاهش نسبی خطر یا تشخیص زودتر نقش داشته باشند:

• آگاهی از سابقهٔ خانوادگی سرطان پستان و تخمدان و مشورت با پزشک دربارهٔ نیاز به ارزیابی ژنتیکی
• مراجعهٔ به‌موقع در صورت تداوم علائمی مانند نفخ، درد لگنی یا تغییر در عادات ادراری
• پیگیری منظم معاینات زنان و مشورت دربارهٔ عوامل خطر فردی مانند آندومتریوز
• در افراد دارای جهش BRCA1/2، بررسی گزینه‌های پیشگیرانه (مانند پایش دقیق‌تر یا جراحی پیشگیرانه) تنها با مشاورهٔ تخصصی و ژنتیکی

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• Mayo Clinic — Ovarian cancer: Symptoms and causes
• National Cancer Institute (NCI) — Ovarian, Fallopian Tube, and Primary Peritoneal Cancer
• NCI — BRCA Gene Changes: Cancer Risk and Genetic Testing Fact Sheet
• StatPearls (NCBI) — Epithelial Ovarian Cancer
• StatPearls (NCBI) — Cancer Antigen 125 (CA-125)
• American Cancer Society — Ovarian Cancer (types and statistics)
• American Cancer Society — Ovarian Cancer Survival Rates
• NCI SEER — Cancer Stat Facts: Ovarian Cancer (staging and survival)
• USPSTF — Ovarian Cancer: Screening (Final Recommendation)
• PMC (NIH) — Endometriosis and Ovarian Cancer: A Review of Clinical, Pathologic, and Molecular Aspects
• ACOG — Practice Bulletin: Hereditary Breast and Ovarian Cancer Syndrome