جوش هورمونی چیست؟ محل، شکل ظاهری، علت‌ها و درمان آکنه‌ی هورمونی

اگر چند روز قبل از پریود هر ماه چند جوش قرمز و دردناک روی چانه یا خط فکتان پیدا می‌شود، یا جوش‌هایی که در نوجوانی داشتید در سی‌سالگی برگشته‌اند، احتمالاً اسم «جوش هورمونی» را شنیده‌اید. این اسم یک تشخیص جدا نیست. بیشتر الگویی از همان آکنه‌ی معمولی است که در آن نوسان هورمون‌ها نقش پررنگ‌تری دارد و در زنان بزرگسال بیشتر دیده می‌شود [1][2][17]. ما در طبیب‌یاب با تکیه بر راهنمای آکنه‌ی آکادمی پوست آمریکا (AAD)، راهنمای NICE انگلستان، NHS و انجمن متخصصان پوست بریتانیا (BAD) جمع کرده‌ایم که جوش هورمونی کجا می‌زند، چه شکلی است، از کجا می‌شود حدس زد هورمونی است، چه زمانی آزمایش لازم است و کدام درمان‌ها، از پماد تا رژیم غذایی و دمنوش، واقعاً شواهد دارند.

پاسخ کوتاه

• جوش هورمونی چیست؟ آکنه‌ای که تغییر هورمون‌ها، به‌ویژه آندروژن‌ها، در ایجاد یا تشدید آن نقش برجسته دارند. در منابع پزشکی بیشتر با نام «آکنه‌ی بزرگسالی» یا «آکنه‌ی زنان بزرگسال» آمده است [1][12][17].
• محل: بیشتر نیمه‌ی پایینی صورت؛ چانه، خط فک، پایین گونه‌ها، اطراف دهان و جلوی گردن، به شکل U [2][12][17]. ولی بسیاری از زنان هم‌زمان در پیشانی و گونه‌ها هم جوش دارند [17].
• نشانه‌های الگوی هورمونی: جوش ماندگار در پایین صورت و خط فک، و جوش زدن قابل پیش‌بینی هم‌زمان با پریود [2]. آزمایش واحدی برای «هورمونی بودن» وجود ندارد و آزمایش‌های هورمون در بیشتر افراد طبیعی است [11][17].
• چه زمانی آزمایش؟ وقتی جوش با پریود نامنظم، موی زائد، ریزش مو یا علائم دیگر افزایش آندروژن همراه است، یا ناگهان و شدید در بزرگسالی شروع شده است [14][15][16].
• درمان: همان درمان‌های استاندارد آکنه (رتینوئید موضعی، بنزوئیل پراکسید، آزلائیک اسید و ترکیب‌ها) و برای زنان، قرص ضدبارداری ترکیبی یا اسپیرونولاکتون با تجویز پزشک [2][8][9]. نتیجه معمولاً چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد [2][3].
• دمنوش و رژیم: شواهد کافی برای درمان گیاهی و رژیم خاص وجود ندارد؛ فقط شواهد محدودی درباره‌ی رژیم کم‌قند (گلیسمی پایین) و ارتباط شیر با آکنه هست [6][9][19].

جوش هورمونی چیست و چه ربطی به آکنه ولگاریس دارد؟

آکنه ولگاریس (جوش ولگاریس) یعنی چه؟

آکنه ولگاریس (Acne vulgaris) اسم پزشکی همان «جوش» یا آکنه‌ی معمولی است [13][14]. ترکیبی از جوش‌های غیرالتهابی (سرسفید و سرسیاه) و جوش‌های التهابی (قرمز، چرکی یا عمقی) که بیشتر روی صورت و گاهی گردن، سینه و پشت دیده می‌شود [11][13]. آکنه وقتی ایجاد می‌شود که فولیکول مو با چربی اضافه و سلول‌های مرده‌ی پوست بسته شود و باکتری‌ها در آن رشد کنند و التهاب بسازند [10][11].

پس «جوش ولگاریس» نوع خاص یا خطرناکی از جوش نیست. «جوش هورمونی» هم زیرمجموعه‌ای از همین آکنه ولگاریس است، نه بیماری جداگانه.

پس «هورمونی» یعنی چه؟

هورمون‌ها در همه‌ی آکنه‌ها نقش دارند. در بلوغ، هورمون‌های آندروژن غدد چربی پوست را بزرگ‌تر می‌کنند و چربی بیشتری تولید می‌شود [5]. نکته‌ی مهم این است که در آکنه، غدد چربی معمولاً به سطح طبیعی هورمون‌ها حساس‌ترند؛ یعنی لازم نیست هورمون‌ها بالا باشند تا جوش بزنید [11]. وقتی مردم از «جوش هورمونی» حرف می‌زنند، معمولاً منظورشان آکنه‌ای است که در بزرگسالی ادامه پیدا کرده یا تازه شروع شده، در پایین صورت متمرکز است و با چرخه‌ی قاعدگی بالا و پایین می‌رود [2][12][17].

جوش هورمونی چقدر شایع است؟

• آکنه‌ی بزرگسالی (که به آن آکنه‌ی پس از نوجوانی هم می‌گویند) تا ۱۵٪ زنان را درگیر می‌کند و در مردان کمتر گزارش شده است [12].
• بیشتر زنانی که در بزرگسالی جوش دارند، از نوجوانی جوش داشته‌اند؛ ولی ۲۰ تا ۴۰٪ آن‌ها برای اولین بار در بزرگسالی جوش زده‌اند [5].
• آکنه می‌تواند تا دهه‌ی سی، چهل و حتی پنجاه زندگی ادامه پیدا کند [1][12].

محل جوش‌های هورمونی؛ جوش هورمونی کجا می‌زند؟

الگوی کلاسیک جوش هورمونی در نیمه‌ی پایینی صورت است [2][3][17]:

• چانه
• خط فک (لبه‌ی فک پایین)
• پایین گونه‌ها
• اطراف دهان
• جلو و بالای گردن

مرورهای بالینی این پراکندگی را «U شکل» توصیف کرده‌اند [17]. DermNet هم می‌گوید جوش‌های التهابی در آکنه‌ی بزرگسالی اغلب روی خط فک و گردن‌اند و جوش‌های سرسفید درشت بیشتر روی چانه، گونه‌ها و پیشانی دیده می‌شوند [12].

با این حال، این الگو قانون قطعی نیست. در یک مطالعه که در مرور بالینی آکنه‌ی زنان بزرگسال آمده، ۸۹.۸٪ زنان هم‌زمان در چند ناحیه‌ی صورت (مثل پیشانی، گونه، فک و شقیقه) درگیری داشتند [17]. جوش در سینه و پشت هم ممکن است دیده شود [12]. پس جای جوش یک سرنخ است، نه تشخیص.

جوش هورمونی روی چانه

چانه و خط فک شاخص‌ترین محل جوش هورمونی‌اند [2][17]. AAD «جوش ماندگار در پایین صورت، از جمله چانه و خط فک» را یکی از نشانه‌های آکنه‌ی هورمونی می‌داند [2] و می‌گوید زنانی که جوش‌شان در خط فک و پایین صورت است، معمولاً به درمان هورمونی پاسخ خوبی می‌دهند [3]. درمان جوش چانه را در بخش درمان ببینید.

جوش هورمونی چه شکلی است؟ (شکل ظاهری و علائم)

جوش هورمونی ظاهر متفاوتی از بقیه‌ی جوش‌ها ندارد؛ همان انواع ضایعه‌های آکنه است، فقط جا و الگوی تکرارش فرق می‌کند. ممکن است یک یا چند نوع از این‌ها را ببینید [10][17]:

• پاپول: برجستگی‌های کوچک و قرمز (روی پوست تیره‌تر ممکن است قهوه‌ای یا بنفش دیده شود) [10]
• پوسچول: برجستگی‌های چرک‌دار [10]
• ندول و کیست: توده‌های بزرگ‌تر و عمقی زیر پوست که ممکن است دردناک باشند [10]
• جوش سرسفید و سرسیاه (کومدون): گاهی درشت و زیاد، به‌خصوص روی چانه [12][17]

مرور بالینی آکنه‌ی زنان بزرگسال دو شکل اصلی را توصیف می‌کند: شکل التهابی (پاپول، پوسچول و ندول در پایین صورت که ممکن است جای زخم بگذارد) و شکل کومدونی (تعداد زیادی جوش سرسیاه و سرسفید و جوش التهابی کم) [17].

چند ویژگی دیگر:

• آکنه‌ی بزرگسالی معمولاً خفیف تا متوسط است، ولی سمج و طولانی است [12].
• در پوست‌های تیره‌تر، لکه‌های تیره‌ی بعد از جوش (هایپرپیگمانتاسیون پس از التهاب) شایع است و ممکن است مدت‌ها بعد از خوب شدن جوش بماند [4][13].
• منافذ پوست در زنان مبتلا اغلب درشت‌تر به نظر می‌رسد [12].

از کجا بفهمیم جوش‌هایمان هورمونی است؟

هیچ آزمایش یا علامت واحدی وجود ندارد که بگوید «این جوش هورمونی است». متخصص پوست از روی الگو قضاوت می‌کند. این سرنخ‌ها احتمال الگوی هورمونی را بیشتر می‌کنند:

• جوش‌ها در پایین صورت، چانه و خط فک متمرکز و سمج‌اند [2].
• هر ماه هم‌زمان با پریود یا چند روز قبل از آن قابل پیش‌بینی جوش می‌زنید [2]. تشدید پیش از قاعدگی در آکنه‌ی زنان بزرگسال شایع است [12] و در یک گزارش در ۶۰ تا ۷۰٪ زنان دیده شده است [17].
• جوش‌ها بعد از ۲۵ سالگی ادامه پیدا کرده یا تازه شروع شده‌اند [12].
• جوش‌ها با تغییرات هورمونی مثل بارداری، پری‌منوپوز و یائسگی، یا شروع و قطع قرص ضدبارداری هم‌زمان شده‌اند [1].
• علائم دیگری از افزایش آندروژن دارید، مثل پریود نامنظم، موهای زائد زبر و تیره روی صورت یا بدن، یا ریزش موی سر [15][16][17].

چرا آزمایش هورمون اغلب طبیعی است؟

چون در بیشتر افراد مشکل از حساسیت غدد چربی است، نه بالا بودن هورمون‌ها [11]. مرور بالینی آکنه‌ی زنان بزرگسال می‌گوید بیشتر این زنان هیچ نشانه‌ی بالینی یا آزمایشگاهی از افزایش آندروژن ندارند [17]. برعکس هم ممکن است: کسی علائم افزایش آندروژن داشته باشد ولی سطح هورمون در خونش طبیعی دیده شود [15]. Cleveland Clinic می‌گوید برای خود آکنه آزمایش لازم نیست، ولی اگر جوش‌ها ناگهان و شدید، به‌خصوص در بزرگسالی، شروع شده باشد، پزشک ممکن است برای پیدا کردن بیماری زمینه‌ای آزمایش بخواهد [14].

چه زمانی بررسی تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) یا آزمایش هورمون لازم است؟

با پزشک درباره‌ی بررسی هورمونی صحبت کنید اگر جوش با یکی از این‌ها همراه است [14][15][16][17]:

• پریود نامنظم یا فاصله‌ی طولانی بین پریودها
• رشد موی زائد روی صورت، سینه، شکم یا پشت (هیرسوتیسم)
• ریزش یا نازک شدن موی سر
• افزایش وزن یا سختی در کاهش وزن
• لکه‌های تیره و ضخیم پوست روی گردن یا زیر بغل
• مشکل در باردار شدن
• شروع ناگهانی و شدید جوش در بزرگسالی

مهم: اگر علائم افزایش آندروژن (مثل جوش شدید، موی زائد یا علائم مردانه شدن) سریع و ناگهانی ایجاد شده، هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنید. این حالت نادر است، ولی گاهی علت آن تومور ترشح‌کننده‌ی آندروژن است [15].

برای بررسی PCOS، پزشک ممکن است آزمایش خون برای سطح هورمون‌ها و مقاومت به انسولین و سونوگرافی تخمدان درخواست کند [16]. در مرورهای تخصصی آکنه، تستوسترون آزاد و تام، DHEA-S، LH و FSH از آزمایش‌هایی هستند که در صورت وجود علائم افزایش آندروژن پیشنهاد می‌شوند [17]. اینکه کدام آزمایش لازم است را پزشک تعیین می‌کند. درباره‌ی علائم و تشخیص این سندرم، مقاله‌ی تنبلی تخمدان چیست؟ و درباره‌ی پریودهای نامنظم، مقاله‌ی قاعدگی نامنظم؛ علل احتمالی و زمان نیاز به بررسی پزشکی را بخوانید.

علت جوش‌های هورمونی چیست؟

آندروژن‌ها و حساسیت غدد چربی

آکنه تا حد زیادی یک بیماری هورمونی است که با هورمون‌های آندروژن، به‌ویژه تستوسترون، پیش می‌رود [14]. این هورمون‌ها غدد چربی را بزرگ‌تر و فعال‌تر می‌کنند [5]. در افراد مستعد آکنه، این غدد حتی به سطح طبیعی هورمون‌ها حساس‌اند [11].

چرخه‌ی قاعدگی

نوسان هورمون‌ها در اطراف پریود یکی از شناخته‌شده‌ترین محرک‌های جوش در زنان است [1][14]. تشدید پیش از قاعدگی در آکنه‌ی بزرگسالی شایع است [12][17].

سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) و افزایش آندروژن

در سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS؛ که در منابع جدید بریتانیا و Cleveland Clinic با نام تازه‌ی PMOS هم آمده)، هورمون‌ها می‌توانند جوش را ایجاد یا بدتر کنند [11][16]. این سندرم معمولاً با پریود نامنظم، موی زائد و نازک شدن مو همراه است [11]. PCOS شایع‌ترین علت افزایش آندروژن (هیپرآندروژنیسم) در زنان است [15]. البته داشتن جوش به‌تنهایی به معنی داشتن PCOS نیست [16].

بارداری، پری‌منوپوز و یائسگی

هورمون‌ها در بارداری، دوران گذار به یائسگی (پری‌منوپوز) و خود یائسگی نوسان دارند و ممکن است جوش ایجاد کنند [1][10]. به گفته‌ی AAD، آکنه‌ای که برای اولین بار در بزرگسالی شروع می‌شود، در زنانی که دوران یائسگی را می‌گذرانند شایع‌تر است [1].

شروع یا قطع قرص ضدبارداری

شروع یا قطع قرص ضدبارداری می‌تواند جوش را به راه بیندازد [1]. برخی روش‌های پیشگیری هورمونی هم ممکن است جوش را بدتر کنند [11]. در مرورهای تخصصی، بدتر شدن آکنه با روش‌های فقط‌پروژستینی گزارش شده است [17]. به همین دلیل NICE می‌گوید اگر فردی که برای آکنه درمان می‌شود پیشگیری هورمونی می‌خواهد، قرص ترکیبی بر قرص فقط‌پروژستینی ترجیح داده شود [9]. برای آشنایی با انواع قرص‌ها، مقاله‌ی انواع قرص‌های ضدبارداری و تفاوت آن‌ها را ببینید. هیچ روش پیشگیری را خودسرانه قطع یا عوض نکنید.

استرس

AAD می‌گوید استرس به‌تنهایی آکنه ایجاد نمی‌کند، ولی می‌تواند آکنه‌ی موجود را بدتر کند [5]. بدن در پاسخ به استرس آندروژن بیشتری می‌سازد و همین غدد چربی را تحریک می‌کند [1]. Cleveland Clinic هم به افزایش هورمون کورتیزول با استرس اشاره می‌کند [14].

داروها، مکمل‌ها و استروئیدهای آنابولیک

جوش عارضه‌ی بعضی داروهاست [1]. برخی روش‌های پیشگیری هورمونی، استروئیدهای پردوز و قرص‌های حاوی استروئید آنابولیک که بعضی بدنسازها مصرف می‌کنند، می‌توانند جوش بزنند [11]. داروها و مکمل‌هایی که اثر هورمون مردانه دارند هم در این فهرست‌اند [12]. اگر فکر می‌کنید دارویی جوش‌تان را بدتر کرده، آن را قطع نکنید و با پزشک تجویزکننده صحبت کنید [1].

عوامل دیگر

• سابقه‌ی خانوادگی: بعضی افراد زمینه‌ی ژنتیکی برای آکنه دارند [1].
• محصولات پوست و مو: محصولات چرب یا منفذبند ممکن است جوش را بدتر کنند [1][9].
• سیگار: با جوش‌های سرسیاه و سرسفید در زنان بزرگسال ارتباط داده شده است [5][12].

آیا مردان هم جوش هورمونی می‌گیرند؟

بله. آکنه در همه با آندروژن‌ها پیش می‌رود [14] و مردان هم ممکن است در بزرگسالی جوش داشته باشند، هرچند آکنه‌ی بزرگسالی در زنان شایع‌تر است [1][12]. در مردان مصرف تستوسترون یا استروئیدهای آنابولیک یکی از علت‌هایی است که باید به آن فکر کرد [11][15]؛ NICE هم استروئیدهای آنابولیک خودسرانه را از عوامل قابل‌توجه در آکنه نام می‌برد [9].

درمان مردان همان درمان‌های استاندارد آکنه است. کلاسکوترون موضعی برای هر دو جنس تأیید شده [2]، ولی اسپیرونولاکتون معمولاً برای مردان تجویز نمی‌شود، چون ممکن است باعث بزرگ شدن پستان و اختلال نعوظ شود [2][3].

تفاوت جوش هورمونی و جوش کبدی

«جوش کبدی» اصطلاحی عامیانه است، نه یک تشخیص پزشکی. در فهرست علت‌های آکنه در NHS و AAD چیزی به نام بیماری کبد یا «جوش کبدی» نیامده است؛ آنچه آمده هورمون‌ها، بیماری‌هایی مثل PCOS، داروها و محصولات پوست است [5][10]. جوشی که مردم «کبدی» می‌نامند، معمولاً همان آکنه‌ی معمولی است. برای بررسی دقیق‌تر این باور رایج، مقاله‌ی آیا «جوش کبدی» واقعیت دارد؟ را بخوانید.

جدول مقایسه: جوش هورمونی بزرگسالی و آکنه‌ی نوجوانی

درمان جوش هورمونی

درمان آکنه‌ی بزرگسالی در اصل همان درمان آکنه در سنین پایین‌تر است [12]. راهنمای ۲۰۲۴ AAD توصیه‌ی قوی برای بنزوئیل پراکسید، رتینوئیدهای موضعی، آنتی‌بیوتیک‌های موضعی و داکسی‌سایکلین خوراکی دارد. برای کلاسکوترون موضعی، سالیسیلیک اسید، آزلائیک اسید، قرص ضدبارداری ترکیبی و اسپیرونولاکتون هم توصیه‌ی مشروط دارد. ایزوترتینوئین خوراکی را برای آکنه‌ی شدید، آکنه‌ای که جای زخم می‌گذارد یا فشار روانی ایجاد می‌کند، یا به درمان‌های استاندارد جواب نداده، قویاً توصیه می‌کند [8].

دو نکته را از اول بدانید:

• صبر لازم است. معمولاً دست‌کم ۶ تا ۸ هفته طول می‌کشد تا جوش‌ها کمتر شوند [2]. NICE هر دوره‌ی درمان اولیه را ۱۲ هفته در نظر می‌گیرد و بعد نتیجه را بررسی می‌کند [9].
• درمان‌ها جوش را کنترل می‌کنند، نه اینکه برای همیشه از بین ببرند. درمان‌های موضعی سرکوب‌کننده‌اند و باید ادامه پیدا کنند [12]. بعد از کنترل جوش، پزشک ممکن است رتینوئید موضعی را برای نگه‌داری تجویز کند [2].

۱. درمان‌های موضعی (پماد، ژل و کرم برای جوش هورمونی)

برای جوش هورمونی «پماد مخصوص» جداگانه‌ای وجود ندارد؛ همان گروه‌های دارویی آکنه به کار می‌روند. انتخاب، ترکیب و غلظت را پزشک تعیین می‌کند:

• رتینوئیدهای موضعی (مثل آداپالن و ترتینوئین): منافذ را باز نگه می‌دارند و روی سرسیاه، سرسفید و جوش‌های التهابی اثر دارند؛ به کم‌رنگ شدن لکه‌های بعد از جوش هم کمک می‌کنند [2][10]. در بارداری و زمان برنامه‌ریزی برای بارداری منع مصرف دارند [9]. بیشتر بخوانید: رتینوئیدهای موضعی برای آکنه؛ کاربرد و نکات ایمنی.
• بنزوئیل پراکسید: باکتری‌های عامل آکنه را کم می‌کند و همراه یک داروی دیگر بهتر اثر می‌کند [2]. ممکن است پوست را تحریک کند و مو و پارچه را بی‌رنگ کند [9].
• آزلائیک اسید: منافذ را باز می‌کند، روی باکتری‌ها اثر دارد، التهاب را کم می‌کند و به لکه‌های تیره‌ی بعد از جوش هم کمک می‌کند [2][4].
• آنتی‌بیوتیک موضعی: فقط همراه بنزوئیل پراکسید یا رتینوئید، نه به‌تنهایی، تا خطر مقاومت میکروبی کم شود [2][9].
• کلاسکوترون موضعی: اولین داروی موضعی تأییدشده‌ی FDA که علت هورمونی آکنه را هدف می‌گیرد؛ برای آکنه‌ی متوسط تا شدید در زن و مرد از ۱۲ سالگی تأیید شده است [2]. راهنمای AAD توصیه‌ی مشروط برای آن دارد [8].
• سالیسیلیک اسید و نیاسینامید: سالیسیلیک اسید منافذ را باز می‌کند و برای سرسیاه و سرسفید مناسب‌تر است [4]. نیاسینامید (نیکوتینامید) هم در فهرست داروهای موضعی آکنه‌ی BAD آمده است [11].

NICE ترکیب‌هایی مثل «آداپالن با بنزوئیل پراکسید» یا «بنزوئیل پراکسید با کلیندامایسین» را به‌عنوان گزینه‌های اول پیشنهاد می‌کند [9]. برای کم کردن تحریک پوست، پزشک ممکن است بگوید اول یک روز در میان یا برای مدت کوتاه بزنید و بعد بشویید، و اگر تحمل کردید، مصرف معمول را شروع کنید [9]. دارو را به کل ناحیه‌ی مستعد جوش بزنید، نه فقط روی تک‌تک جوش‌ها [4][11].

۲. درمان‌های هورمونی برای زنان

قرص ضدبارداری ترکیبی: FDA چند قرص ترکیبی را برای درمان آکنه تأیید کرده است. این قرص‌ها روی سرسیاه، سرسفید، جوش و کیست اثر دارند و نتیجه معمولاً بعد از ۲ تا ۳ ماه دیده می‌شود [3]. قبل از تجویز، پزشک فشار خون را بررسی می‌کند و درباره‌ی سیگار کشیدن، بیماری قلبی یا قصد بارداری می‌پرسد [2][3]. این قرص‌ها خطر کمی برای لخته‌ی خون دارند؛ خطر در افراد سیگاری، دارای اضافه‌وزن یا سابقه‌ی خانوادگی لخته بیشتر است [3][11]. NICE برای افراد مبتلا به PCOS که درمان اول برایشان کافی نبوده، اضافه کردن قرص ترکیبی را پیشنهاد می‌کند [9].

اسپیرونولاکتون: دارویی که اثر آندروژن‌ها را مهار می‌کند. در اصل برای فشار خون و احتباس مایعات است و برای آکنه‌ی زنان «خارج از مجوز» (off-label) تجویز می‌شود [11]. AAD آن را برای زنانی که آکنه‌ی هورمونی سمج دارند و درمان‌های دیگر جواب نداده، گزینه‌ی مؤثری می‌داند [2]. در یک مطالعه حدود یک‌سوم زنان پاک شدن کامل جوش را تجربه کردند [3]. نکته‌های ایمنی:

• اگر در زمان مصرف آن باردار شوید، ممکن است جنین دچار نقص‌های جدی شود؛ استفاده از روش پیشگیری مطمئن ضروری است [2][3].
• چون ادرارآور است، مصرف هم‌زمان مکمل پتاسیم یا آب نارگیل باید با پزشک هماهنگ شود؛ پتاسیم زیاد می‌تواند خطرناک باشد [3].
• معمولاً برای مردان تجویز نمی‌شود [2].
• گاهی همراه قرص ترکیبی تجویز می‌شود تا اثر بیشتری داشته باشد [2][3].

۳. آنتی‌بیوتیک خوراکی؛ کوتاه‌مدت و همیشه همراه درمان موضعی

آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی گروه تتراسایکلین (مثل داکسی‌سایکلین) برای آکنه‌ی متوسط تا شدید به کار می‌روند [2][9]. قوانین مهم:

• هیچ‌وقت به‌تنهایی مصرف نمی‌شوند؛ باید همراه یک درمان موضعی مثل بنزوئیل پراکسید یا رتینوئید باشند [2][9].
• NICE مصرف آنتی‌بیوتیک را بیش از ۶ ماه فقط در شرایط استثنایی مجاز می‌داند و می‌گوید هر ۳ ماه یک بار بررسی و در اولین فرصت قطع شود [9].
• تتراسایکلین‌های خوراکی در بارداری و زمان برنامه‌ریزی برای بارداری منع مصرف دارند [9].

۴. ایزوترتینوئین خوراکی

برای آکنه‌ی شدید و ندولار که به درمان‌های دیگر جواب نداده یا در خطر جای زخم دائمی است، به کار می‌رود [2][7][9]. درمان با آن اغلب پاک شدن طولانی‌مدت جوش را به دنبال دارد و برای بعضی‌ها دائمی است [7]. نکته‌های ایمنی مهم:

• می‌تواند به جنین آسیب جدی بزند. افرادی که امکان بارداری دارند باید در برنامه‌ی پیشگیری از بارداری شرکت کنند و قبل و در طول درمان تست بارداری بدهند [7][9][11].
• سلامت روان و عملکرد جنسی پیش و در طول درمان بررسی می‌شود؛ اگر حال روحی‌تان بدتر شد، فوراً به پزشک خبر دهید [9][11].
• فقط زیر نظر متخصص پوست تجویز می‌شود [11].

زنان بزرگسالی که افزایش آندروژن دارند، گاهی علاوه بر درمان هورمونی به بیش از یک دوره‌ی ایزوترتینوئین نیاز پیدا می‌کنند [17].

۵. روش‌های داخل مطب

متخصص پوست ممکن است این روش‌ها را کنار دارو به کار ببرد [2]:

• تزریق کورتیکواستروئید داخل جوش: برای کم کردن سریع درد و تورم یک جوش بزرگ و دردناک؛ فقط برای تعداد محدودی جوش [2].
• لایه‌برداری شیمیایی [2]
• لیزر و نوردرمانی: نتایج مطالعات درباره‌ی آن متفاوت بوده و برای آکنه‌ی شدید معمولاً مؤثر نیست [11].
• تخلیه‌ی جوش (اکسترکشن) که باید فقط توسط پزشک آموزش‌دیده انجام شود [2].

درمان جوش هورمونی روی چانه

درمان جوش چانه و خط فک همان درمان‌های بالا است. چند نکته‌ی خاص:

• زنانی که جوش‌شان در خط فک و پایین صورت است، اغلب به درمان هورمونی پاسخ خوبی می‌دهند [3].
• برای یک جوش عمقی و دردناک، تزریق کورتیکواستروئید در مطب ممکن است درد و تورم را سریع کم کند [2].
• جوش‌های چانه را دستکاری نکنید؛ ور رفتن و فشار دادن جوش خطر جای زخم را بیشتر می‌کند [9][10].

درمان جوش هورمونی در بارداری و شیردهی

بسیاری از درمان‌های موضعی و خوراکی آکنه در بارداری ایمن نیستند. اگر باردارید یا برنامه‌ی بارداری دارید، قبل از هر درمانی، حتی محصولات بدون نسخه، با پزشک مشورت کنید [4][14].

• رتینوئیدهای موضعی و تتراسایکلین‌های خوراکی در بارداری و زمان برنامه‌ریزی برای بارداری منع مصرف دارند [9].
• اسپیرونولاکتون و ایزوترتینوئین می‌توانند نقص جدی در جنین ایجاد کنند [2][7].
• NICE ترکیب بنزوئیل پراکسید و کلیندامایسین موضعی را گزینه‌ای می‌داند که با احتیاط در بارداری و شیردهی قابل استفاده است [9].

بیشتر بخوانید: مصرف دارو در بارداری؛ اصول ایمنی و نکات مهم.

درمان خانگی جوش هورمونی؛ کارهایی که شواهد دارد

جوش هورمونی معمولاً با مراقبت خانگی به‌تنهایی کاملاً از بین نمی‌رود، ولی این کارها کمک می‌کنند و جلوی بدتر شدنش را می‌گیرند:

• روزی دو بار صورت را با یک پاک‌کننده‌ی ملایم و غیرقلیایی بشویید [9][10].
• پوست را نسابید؛ ساییدن پوست را تحریک می‌کند و جوش را بدتر می‌کند. سرسیاه به دلیل شستن ناکافی نیست [10][11].
• مرطوب‌کننده، ضدآفتاب و لوازم آرایش غیرکومدوژنیک (منفذ نبند) و بدون روغن انتخاب کنید و آرایش را آخر روز پاک کنید [1][9][10].
• جوش‌ها را فشار ندهید و نکنید؛ خطر جای زخم و عفونت را بیشتر می‌کند [9][10][11].
• از محصولات بدون نسخه مثل بنزوئیل پراکسید، سالیسیلیک اسید، آداپالن یا آزلائیک اسید می‌توانید با مشورت داروساز استفاده کنید [4][10]. هر بار فقط یک محصول را امتحان کنید و ۶ تا ۸ هفته به آن فرصت بدهید [4].
• خمیردندان روی جوش نزنید؛ اثر درمانی ندارد و پوست را تحریک می‌کند [4].
• استرس را مدیریت کنید؛ استرس می‌تواند جوش موجود را بدتر کند [5].
• سیگار نکشید [5][12].

دمنوش، رازیانه و درمان‌های گیاهی برای جوش هورمونی

مرور سیستماتیک کاکرین درباره‌ی درمان‌های مکمل آکنه (۳۵ کارآزمایی) شواهدی برای حمایت از داروهای گیاهی، طب سوزنی یا حجامت در درمان آکنه پیدا نکرد [19]. همین مرور یادآوری می‌کند که داروهای گیاهی هم ممکن است عارضه داشته باشند [19]. فقط شواهد کم‌کیفیتی از یک کارآزمایی تکی درباره‌ی ژل روغن درخت چای وجود داشت [19].

در منابع معتبری که برای این مقاله بررسی شد، شواهد بالینی قابل‌اعتمادی برای اثر رازیانه یا دمنوش‌ها بر جوش هورمونی پیدا نشد. اگر می‌خواهید دمنوش یا مکمل گیاهی مصرف کنید، به‌خصوص در بارداری، شیردهی یا هم‌زمان با داروهای دیگر، اول با پزشک یا داروساز مشورت کنید و آن را جایگزین درمان استاندارد نکنید.

برای درمان جوش‌های هورمونی چی بخوریم؟ (رژیم غذایی)

جواب کوتاه: هیچ رژیم غذایی خاصی ثابت نشده که آکنه را درمان کند. NICE و BAD هر دو می‌گویند شواهد کافی برای توصیه‌ی رژیم مشخص در درمان آکنه وجود ندارد و یک رژیم سالم و متعادل را توصیه می‌کنند [9][11]. با این حال، شواهد محدودی درباره‌ی دو گروه غذایی وجود دارد:

• غذاهای با شاخص گلیسمی بالا: غذاهایی که قند خون را سریع بالا می‌برند، مثل نان سفید، سیب‌زمینی سرخ‌کرده و نوشیدنی‌های شیرین، ممکن است جوش را بدتر کنند. مطالعات کوچک نشان داده‌اند رژیم کم‌گلیسمی ممکن است جوش را کم کند، ولی همه‌ی مطالعات این ارتباط را پیدا نکرده‌اند [6]. کاکرین هم شواهد این رژیم را «کم‌کیفیت» ارزیابی کرده است [19].
• شیر گاو (از جمله شیر کم‌چرب): بعضی مطالعات مصرف شیر را با جوش بیشتر مرتبط دانسته‌اند [6]. یک متاآنالیز از ۱۴ مطالعه‌ی مشاهده‌ای در افراد ۷ تا ۳۰ ساله، مصرف لبنیات را با شانس بیشتر آکنه مرتبط دانست، ولی نویسندگان به دلیل ناهمگونی و سوگیری مطالعات به احتیاط در تفسیر توصیه کردند [18]. این مطالعات مشاهده‌ای‌اند و رابطه‌ی علت و معلولی را ثابت نمی‌کنند [6][18].
• پروتئین وی (Whey): Cleveland Clinic آن را در کنار شیر کم‌چرب و رژیم پرقند در فهرست غذاهایی آورده که در بعضی مطالعات با جوش مرتبط بوده‌اند [14].
• شکلات: طبق Cleveland Clinic، شکلات مستقیماً با جوش مرتبط نیست [14].

توصیه‌ی عملی: رژیم متعادل با میوه و سبزی کافی داشته باشید [14]. AAD پیشنهاد می‌کند جوش‌هایتان را یادداشت کنید و اگر حس می‌کنید غذای خاصی جوش‌تان را بدتر می‌کند، مدتی آن را کنار بگذارید و نتیجه را ببینید؛ ولی یادتان باشد تغییر رژیم به‌تنهایی برای پاک ماندن پوست کافی نیست [6]. اگر می‌خواهید یک گروه غذایی کامل (مثل لبنیات) را حذف کنید، با پزشک یا کارشناس تغذیه مشورت کنید.

چه زمانی به متخصص پوست مراجعه کنیم؟

به پزشک یا متخصص پوست مراجعه کنید اگر [4][9][10]:

• درمان‌های بدون نسخه بعد از چند هفته جواب نداده یا تا چند ماه پوست پاک نشده است.
• جوش‌ها بزرگ، عمقی و دردناک‌اند (ندول یا کیست).
• جوش‌ها جای زخم (اسکار) یا لکه‌های تیره‌ی ماندگار می‌گذارند.
• باردارید یا قصد بارداری دارید و می‌خواهید جوش را درمان کنید.
• پوست اطراف جوش داغ، متورم و قرمز شده است (نشانه‌ی احتمالی عفونت).
• جوش روی روحیه، اعتمادبه‌نفس یا سلامت روان‌تان اثر گذاشته است.
• جوش با پریود نامنظم، موی زائد یا ریزش مو همراه است؛ ممکن است لازم باشد متخصص زنان یا غدد هم شما را ببیند [9][16].

بدون معطلی به پزشک مراجعه کنید اگر جوش‌ها یا علائم افزایش آندروژن ناگهانی و سریع شروع شده‌اند [15]، یا جوش‌ها ناگهان بسیار شدید شده‌اند. NICE برای آکنه‌ی برق‌آسا (acne fulminans)، که نوع نادر و بسیار شدید آکنه است، ارجاع فوری در همان روز را توصیه می‌کند [9].

پرسش‌های متداول

جوش هورمونی یعنی چه و با جوش معمولی چه فرقی دارد؟

جوش هورمونی نوعی از همان آکنه‌ی معمولی (آکنه ولگاریس) است که نوسان هورمون‌ها در آن نقش پررنگ‌تری دارد [1][13]. فرقش بیشتر در الگوست: در بزرگسالی ادامه دارد یا شروع می‌شود، در پایین صورت متمرکز است و اغلب با پریود بدتر می‌شود [2][12][17].

جوش هورمونی کجا می‌زند؟

بیشتر روی چانه، خط فک، پایین گونه‌ها، اطراف دهان و جلوی گردن [2][12][17]. ولی بسیاری از افراد هم‌زمان در پیشانی و گونه‌ها هم جوش دارند و ممکن است سینه و پشت هم درگیر شود [12][17].

جوش هورمونی چه شکلی است؟

معمولاً به شکل جوش‌های قرمز و برجسته، جوش‌های چرکی یا توده‌های عمقی و دردناک زیر پوست، و گاهی سرسفیدهای درشت روی چانه دیده می‌شود [10][12][17]. معمولاً خفیف تا متوسط است ولی سمج است [12].

از کجا بفهمیم جوش‌هایمان هورمونی است؟

آزمایش قطعی برای آن وجود ندارد. جوش ماندگار در پایین صورت و خط فک و جوش زدن منظم هم‌زمان با پریود سرنخ‌های اصلی‌اند [2]. اگر پریود نامنظم، موی زائد یا ریزش مو هم دارید، پزشک ممکن است شما را از نظر PCOS بررسی کند [16].

آیا برای جوش هورمونی باید آزمایش هورمون بدهم؟

بیشتر افراد نه. در بیشتر زنان مبتلا آزمایش‌های هورمون طبیعی است [17]. آزمایش وقتی منطقی است که علائم دیگر افزایش آندروژن یا جوش ناگهانی و شدید در بزرگسالی وجود داشته باشد [14][15][17]. تصمیم آن با پزشک است.

بهترین پماد برای جوش هورمونی چیست؟

«بهترین» پماد برای همه وجود ندارد. گروه‌های اصلی داروهای موضعی رتینوئیدها، بنزوئیل پراکسید، آزلائیک اسید، آنتی‌بیوتیک موضعی (فقط در ترکیب) و کلاسکوترون هستند [2][8]. پزشک بر اساس شدت جوش، نوع پوست و بارداری انتخاب می‌کند [9].

آیا دمنوش یا رازیانه جوش هورمونی را درمان می‌کند؟

شواهد معتبری برای این ادعا پیدا نشد. مرور کاکرین شواهدی برای اثر داروهای گیاهی بر آکنه پیدا نکرد و یادآوری کرد که گیاهان هم ممکن است عارضه داشته باشند [19].

تفاوت جوش هورمونی و جوش کبدی چیست؟

«جوش کبدی» اصطلاحی عامیانه است و در منابع پزشکی به‌عنوان نوعی آکنه تعریف نشده است. در فهرست علت‌های آکنه در NHS و AAD، کبد جایی ندارد [5][10].

آیا جوش هورمونی خودبه‌خود خوب می‌شود؟

ممکن است با تغییر شرایط هورمونی کم و زیاد شود، ولی آکنه‌ی بزرگسالی معمولاً سمج است و ممکن است تا دهه‌ی سی و چهل ادامه پیدا کند [12]. درمان‌ها، به‌خصوص درمان‌های موضعی، جوش را کنترل می‌کنند و برای حفظ نتیجه باید ادامه پیدا کنند [12].

آیا مردها هم جوش هورمونی می‌گیرند؟

بله، هرچند آکنه‌ی بزرگسالی در زنان شایع‌تر است [1][12]. در مردان مصرف تستوسترون یا استروئیدهای آنابولیک علت مهمی است که باید بررسی شود [11][15].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک نیست. هیچ دارو، قرص ضدبارداری یا مکملی را برای جوش خودسرانه شروع، قطع یا عوض نکنید. اگر باردارید یا قصد بارداری دارید، قبل از هر درمان آکنه با پزشک مشورت کنید. اگر جوش‌ها یا علائم هورمونی ناگهان و شدید شروع شده‌اند، هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنید.

منابع

1. American Academy of Dermatology (AAD). Adult acne. https://www.aad.org/public/diseases/acne/really-acne/adult-acne
2. American Academy of Dermatology (AAD). Acne: Diagnosis and treatment (آخرین به‌روزرسانی 6/19/2024). https://www.aad.org/public/diseases/acne/derm-treat/treat
3. American Academy of Dermatology (AAD). Hormonal therapy: Acne treatment. https://www.aad.org/public/diseases/acne/derm-treat/hormonal-therapy
4. American Academy of Dermatology (AAD). Adult acne treatment dermatologists recommend. https://www.aad.org/public/diseases/acne/diy/adult-acne-treatment
5. American Academy of Dermatology (AAD). Acne: Who gets and causes. https://www.aad.org/public/diseases/acne/causes/acne-causes
6. American Academy of Dermatology (AAD). Can the right diet get rid of acne? https://www.aad.org/public/diseases/acne/causes/diet
7. American Academy of Dermatology (AAD). Isotretinoin: The truth about this acne treatment. https://www.aad.org/public/diseases/acne/derm-treat/isotretinoin
8. Reynolds RV, et al. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2024;90(5):1006.e1-1006.e30 (PMID 38300170). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38300170/
9. NICE. Acne vulgaris: management (NG198) — Recommendations. https://www.nice.org.uk/guidance/ng198/chapter/Recommendations
10. NHS. Acne (بازبینی 22 September 2026). https://www.nhs.uk/conditions/acne/
11. British Association of Dermatologists (BAD). Acne — patient information leaflet (July 2024). https://www.bad.org.uk/pils/acne/
12. DermNet. Adult acne. https://dermnetnz.org/topics/adult-acne
13. DermNet. Acne vulgaris. https://dermnetnz.org/topics/acne-vulgaris
14. Cleveland Clinic. Acne: Types, Causes, Treatment & Prevention. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/12233-acne
15. Cleveland Clinic. Hyperandrogenism. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/24639-hyperandrogenism
16. NHS. Polyendocrine metabolic ovarian syndrome (PMOS; previously PCOS). https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/
17. Bagatin E, et al. Adult female acne: a guide to clinical practice. An Bras Dermatol. 2019;94(1):62-75 (PMC6360964). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6360964/
18. Juhl CR, et al. Dairy Intake and Acne Vulgaris: A Systematic Review and Meta-Analysis of 78,529 Children, Adolescents, and Young Adults. Nutrients. 2018;10(8):1049 (PMID 30096883). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30096883/
19. Cao H, et al. Complementary therapies for acne vulgaris. Cochrane Database Syst Rev. 2015;1:CD009436 (PMID 25597924). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25597924/