تازه یک بچه‌گربه یا توله‌سگ به خانه آورده‌اید و همه از عقیم‌سازی حرف می‌زنند، اما مطمئن نیستید کی وقتش است، اصلاً لازم است یا نه، و بعد از عمل چه چیزهایی طبیعی است. در طبیب‌یاب این پرسش‌ها را با راهنمای انجمن‌های دامپزشکی آمریکا، مرکز سلامت گربه‌ی دانشگاه کرنل، راهنمای دامپزشکی مرک و ASPCA تطبیق داده‌ایم تا با خیال راحت‌تری با دامپزشکتان تصمیم بگیرید.
پاسخ کوتاه
- عقیم‌سازی چیست؟ جراحی زیر بیهوشی عمومی که در آن تخمدان‌ها (و معمولاً رحم) در ماده و بیضه‌ها در نر برداشته می‌شود [1].
- سن گربه: AVMA و انجمن دامپزشکان گربه‌ی آمریکا (AAFP) عقیم‌سازی گربه را تا ۵ ماهگی توصیه می‌کنند [1].
- سن سگ: نسخه‌ی واحدی ندارد. طبق راهنمای AAHA، نژادهای کوچک حدود ۶ ماهگی (ماده‌ها پیش از اولین فحلی) و نژادهای بزرگ معمولاً بعد از پایان رشد [2].
- فواید: پیشگیری از عفونت رحم، کاهش خطر سرطان پستان، حذف خطر سرطان بیضه، کاهش ولگردی و ادرارپاشی [1].
- عوارض و ملاحظات: خطرهای کم جراحی و بیهوشی، خطر بیشتر چاقی، و در سگ‌ها احتمال بی‌اختیاری ادرار در ماده‌ها و برخی بیماری‌های مفصلی و سرطان‌ها، بسته به نژاد و سن عمل [1][21].
- دوران نقاهت: معمولاً حدود دو هفته فعالیت محدود، قلاده‌ی الیزابتی ۷ تا ۱۰ روز و حمام نکردن تا ۱۰ روز [6][7][8].
عقیم‌سازی حیوانات چیست؟
عقیم‌سازی یعنی برداشتن اندام‌های تولیدمثل با جراحی تا حیوان نتواند باردار شود یا باردار کند. معمولاً گنادها، یعنی تخمدان‌ها در ماده و بیضه‌ها در نر، برداشته می‌شوند. عقیم‌سازی ماده را «اسپی» (Spay) و عقیم‌سازی نر را «نوتر» یا «اخته» (Castration) می‌نامند [1]. این عمل در سگ و گربه از رایج‌ترین جراحی‌های دامپزشکی است [1].
روش‌های عقیم‌سازی ماده‌ها
- برداشتن تخمدان و رحم (اووریوهیسترکتومی): روش رایج اسپی. تخمدان‌ها، لوله‌ها و رحم برداشته می‌شوند و چرخه‌ی فحلی متوقف می‌شود [1].
- برداشتن فقط تخمدان‌ها (اووریکتومی): رحم سر جایش می‌ماند و اثرش شبیه روش اول است [1]. یک مرور منابع نتیجه گرفت که این روش ساده‌تر و کم‌تهاجمی‌تر است و در مشکلات بلندمدت ادراری و تناسلی، از جمله عفونت رحم و بی‌اختیاری ادرار، تفاوت معناداری با روش اول ندارد [25].
- روش لاپاراسکوپی: با دوربین و برش‌های کوچک انجام می‌شود. در یک کارآزمایی تصادفی کوچک روی ۲۰ سگ، روش لاپاراسکوپی درد و استرس جراحی کمتری از جراحی باز داشت [26]. این روش به تجهیزات و تجربه‌ی خاص نیاز دارد. درباره‌ی در دسترس بودنش از دامپزشک بپرسید.
در گربه‌ی ماده، جراح شکم را باز می‌کند، رگ‌های تخمدان‌ها و رحم را می‌بندد و آن‌ها را خارج می‌کند. اگر همه‌چیز خوب پیش برود، عمل حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد [3].
عقیم‌سازی نرها (اخته)
در نرها بیضه‌ها برداشته می‌شوند. منبع اصلی هورمون‌های جنسی حذف می‌شود و رفتارهای جفت‌یابی کم یا حذف می‌شوند [1]. اخته‌ی گربه‌ی نر از اسپی سریع‌تر و ساده‌تر است: روی هر بیضه یک برش کوچک زده و بیضه خارج می‌شود [3]. زخم گربه‌ی نر آن‌قدر کوچک است که اغلب بخیه یا چسب جراحی لازم ندارد [8].
بیضه‌ی نهفته (کریپتورکیدیسم)
گاهی یک یا هر دو بیضه به کیسه‌ی بیضه پایین نمی‌آیند. این شایع‌ترین اختلال رشد جنسی در سگ‌هاست [15]. بیضه‌ی نهفته ممکن است هر جایی از پشت کلیه تا کانال اینگوینال (کشاله‌ی ران) باشد [15]. به همین دلیل جراحی ممکن است از اخته‌ی معمولی پیچیده‌تر باشد. برداشتن بیضه‌ی نهفته برای همه‌ی حیوانات خانگی توصیه می‌شود، چون احتمال ارثی بودن دارد و خطر تومور بیضه را بالا می‌برد [14][15].
روش‌هایی که غدد جنسی را نگه می‌دارند
بعضی صاحبان حیوان می‌خواهند حیوان باردار نشود اما تخمدان یا بیضه‌اش بماند. برای این کار فقط رحم برداشته می‌شود (هیسترکتومی) یا مجرای انتقال اسپرم بریده می‌شود (وازکتومی). این روش‌ها کمتر رایج‌اند و رفتارهای جفت‌یابی را تغییر نمی‌دهند [1]. حیوان همچنان میل به جفت‌گیری دارد و باید از جفت‌گیری ناخواسته جلوگیری شود [10].
فواید عقیم‌سازی سگ و گربه
فواید سلامتی در ماده‌ها
- پیشگیری از عفونت رحم (پیومترا): پیومترا عفونت باکتریایی رحم است که با تغییرات هورمونی در حیوانات عقیم‌نشده ایجاد می‌شود [12][13]. در سگ بیشتر بعد از ۵ سالگی و حدود ۴ تا ۶ هفته بعد از فحلی دیده می‌شود [12]. این بیماری وابسته به هورمون پروژسترون است و معمولاً در سگ‌های ماده‌ی میان‌سال یا مسن عقیم‌نشده، پس از یک یا چند فحلی بدون بارداری، رخ می‌دهد [19]. وقتی رحم برداشته شود، احتمال پیومترا از بین می‌رود [3]. یک استثنای کمتر شناخته‌شده وجود دارد: اگر بخشی از بافت تخمدان در جراحی باقی بماند (سندرم بقایای تخمدان)، حیوان دوباره علائم فحلی نشان می‌دهد و ممکن است در باقی‌مانده‌ی رحم عفونت (پیومترای کنده‌ی رحم) پیدا کند [29].
- کاهش خطر تومور پستان در سگ: سگ‌هایی که پیش از اولین فحلی عقیم می‌شوند تومور پستان بسیار کمی دارند. در یک مطالعه، عقیم‌سازی بعد از سومین فحلی دیگر خطر را کم نکرد [11]. حدود نیمی از تومورهای پستان سگ بدخیم‌اند [11]. بااین‌حال یک مرور نظام‌مند، شواهد موجود درباره‌ی اثر عقیم‌سازی و سن آن بر این تومورها را ضعیف ارزیابی کرده است [20].
- کاهش خطر سرطان پستان در گربه: حدود ۸۵ درصد سرطان‌های پستان گربه آدنوکارسینوم‌های کشنده‌اند [4]. در یک مطالعه، گربه‌هایی که پیش از ۶ ماهگی عقیم شده بودند ۹۱ درصد و آن‌هایی که پیش از یک‌سالگی عقیم شده بودند ۸۶ درصد خطر کمتری نسبت به گربه‌های عقیم‌نشده داشتند [4][5]. این عدد از یک مطالعه‌ی پرسش‌نامه‌ای آمده است، نه از چند پژوهش [5]. درباره‌ی علائم هشدار سرطان در حیوانات، راهنمای سرطان در سگ و گربه را ببینید.
- پیشگیری از مشکلات دیگر دستگاه تناسلی: مثل تورم شدید دیواره‌ی واژن در فحلی، افتادگی رحم و عفونت‌ها، کیست‌ها و سرطان‌های رحم و تخمدان [3][12].
فواید عقیم‌سازی سگ نر و گربه‌ی نر
- حذف خطر سرطان بیضه: اخته کردن خطر سرطان بیضه را از بین می‌برد [1]. تومورهای بیضه از شایع‌ترین تومورهای دستگاه تناسلی سگ نرند و بیشتر در سگ‌های مسن و عقیم‌نشده دیده می‌شوند [32]. در سگ‌های با بیضه‌ی نهفته خطر بیشتر است [14].
- کاهش بزرگی خوش‌خیم پروستات: این مشکل تقریباً در همه‌ی سگ‌های نر عقیم‌نشده‌ی بالای ۶ سال دیده می‌شود. درمان ترجیحی آن هم اخته کردن است [14][17]. در گربه‌ی نر هم اخته کردن به احتمال زیاد از بزرگ شدن پروستات جلوگیری می‌کند [3].
- یک استثنای مهم: اخته کردن از سرطان پروستات در سگ محافظت نمی‌کند [14]. سرطان پروستات در سگ‌ها شایع نیست، اما در سگ‌های اخته‌شده بیشتر گزارش شده است [16][24].
فواید رفتاری
- برداشتن تخمدان‌ها چرخه‌ی فحلی و رفتارهای مربوط به جفت‌گیری را حذف یا کم می‌کند [1].
- اخته کردن نرها میل به ولگردی و علامت‌گذاری با ادرار را کم می‌کند [1]. در گربه‌ی نر، پرخاشگری به گربه‌های دیگر و ادرارپاشی در خانه را هم کاهش می‌دهد [3].
- عقیم‌سازی زودهنگام ممکن است از برخی مشکلات پرخاشگری جلوگیری کند، اما راه‌حل فوری همه‌ی مشکلات رفتاری نیست [6]. رفتارهایی که حیوان یاد گرفته یا عادتش شده ممکن است باقی بمانند و اگر هم برطرف شوند، تدریجی است [6][7].
کنترل جمعیت و طول عمر
عقیم‌سازی از تولد بچه‌های ناخواسته جلوگیری می‌کند. AVMA همچنین می‌گوید مطالعات بارها نشان داده‌اند سگ‌ها و گربه‌های عقیم‌شده به‌طور میانگین عمر طولانی‌تری دارند [1].
عوارض و ملاحظات عقیم‌سازی
عوارض جراحی و بیهوشی
عقیم‌سازی جراحی بزرگی است و مثل هر جراحی، خطرهای مربوط به خود عمل و بیهوشی را دارد، هرچند این خطرها معمولاً کم‌اند [1]. عوارض بیهوشی از استفراغ خفیف بعد از به‌هوش آمدن تا مشکلات تهدیدکننده‌ی زندگی متغیر است، اما مرگ ناشی از بیهوشی نادر است [9]. عوارضی که در بررسی جراحی‌های اسپی در یک بیمارستان آموزشی ثبت شد شامل خونریزی حین یا بعد از عمل و التهاب محل زخم بود [34]. تجمع مایع زیر پوست (سروما) هم از عوارض شایع محل برش است (بخش «ورم بعد از عقیم‌سازی» را ببینید) [30].
چاقی و افزایش وزن
سگ‌ها و گربه‌های عقیم‌شده بیشتر در معرض اضافه‌وزن‌اند [1]. در گربه‌ها، سوخت‌وساز پایه بعد از عقیم‌سازی کم می‌شود. اگر به همان اندازه‌ی قبل غذا بخورند، زمینه‌ی چاقی فراهم می‌شود [27]. نیاز کالری گربه‌های ماده چند هفته پس از عقیم‌سازی کمتر می‌شود [35]. در یک مطالعه هم گربه‌های عقیم‌شده بیشتر غذا خوردند و بیشتر وزن گرفتند [28]. خبر خوب این است که این خطر قابل‌کنترل است (بخش «مدیریت وزن» را ببینید).
مشکلات مفصلی در برخی نژادهای بزرگ سگ
در برخی نژادهای بزرگ، عقیم‌سازی پیش از یک‌سالگی با خطر بیشتر دیسپلازی مفصل ران، پارگی رباط صلیبی زانو و دیسپلازی آرنج همراه بوده است. این خطر به‌خصوص در عقیم‌سازی تا ۶ ماهگی دیده شده است [21]. در لابرادور رتریورها هم عقیم‌سازی پیش از ۱۲ ماهگی عامل خطر پارگی رباط صلیبی بود [22]. نژادهای کوچک در همان پژوهش افزایش خطر مفصلی نشان ندادند [21]. به همین دلیل AAHA برای نژادهای بزرگ صبر تا پایان رشد را پیشنهاد می‌کند [2].
بی‌اختیاری ادرار در برخی سگ‌های ماده
بی‌اختیاری ادرار از خطرهای احتمالی عقیم‌سازی سگ ماده است [1]. AAHA یکی از دلایل عقیم‌سازی دیرتر در نژادهای بزرگ را کاهش خطر ضعف اسفنکتر مجرای ادرار می‌داند [2]. در یک مطالعه‌ی مورد-شاهدی، سن عقیم‌سازی ارتباط معناداری با بی‌اختیاری نداشت. در عوض سگ‌های بالای ۱۰ کیلوگرم و سگ‌های مسن‌تر بیشتر دچار آن شده بودند [23].
برخی سرطان‌ها در برخی نژادها
عقیم‌سازی زودهنگام در سگ با افزایش خطر برخی سرطان‌ها همراه بوده است. مهم‌ترین آن‌ها همانژیوسارکوم (سرطان رگ‌های خونی)، استئوسارکوم (سرطان استخوان) و لنفوم‌اند [11]. این خطر از نژادی به نژاد دیگر بسیار فرق می‌کند. مثلاً در گلدن رتریورهای ماده با عقیم‌سازی در هر سنی افزایش یافته بود. اما در بیشتر نژادها می‌توان سنی برای عقیم‌سازی انتخاب کرد که این خطرها را بالا نبرد [21]. برای همین تصمیم درباره‌ی زمان عقیم‌سازی سگ باید برای هر سگ جداگانه گرفته شود [1].
عوارض عقیم‌سازی گربه نر
اخته‌ی گربه‌ی نر کوتاه و کم‌عارضه است [3]، اما چند نکته دارد:
- گرد و خاک خاک گربه ممکن است وارد زخم کوچک کیسه‌ی بیضه شود و عفونت ایجاد کند. ASPCA پیشنهاد می‌کند تا دست‌کم یک هفته به‌جای خاک معمولی از کاغذ خردشده یا برنج خام دانه‌بلند در ظرف خاک استفاده شود [8].
- اگر گربه در ۷۲ ساعت اول برای ادرار کردن زور می‌زند، باید با دامپزشک تماس بگیرید [8].
- گربه‌ی نر تا ۳۰ روز بعد از عمل ممکن است هنوز بتواند گربه‌ی ماده‌ی عقیم‌نشده را باردار کند [8].
- قطع ادرارپاشی ممکن است تا ۳۰ روز طول بکشد. گربه‌های نر مسن‌تر ممکن است همچنان ادرارپاشی کنند، هرچند بوی ادرارشان کمتر می‌شود [8].
- گربه‌های نر عقیم‌شده در یک مطالعه بیشتر از نرهای عقیم‌نشده وزن و چربی گرفتند [28].
در گربه‌ها، برخلاف سگ‌ها، شواهدی از آسیب مرتبط با سن عقیم‌سازی پیدا نشده است [1].
بهترین سن عقیم‌سازی
سن عقیم‌سازی گربه
- AVMA، انجمن دامپزشکان گربه‌ی آمریکا (AAFP)، انجمن دامپزشکان پناهگاه و چند گروه حامی گربه از عقیم‌سازی گربه تا ۵ ماهگی حمایت می‌کنند. این توصیه بر فواید شناخته‌شده‌ی عقیم‌سازی و نبود شواهد آسیب مرتبط با سن عمل استوار است [1].
- مرکز سلامت گربه‌ی کرنل اسپی را پیش از اولین فحلی و اخته را ترجیحاً در ۳ تا ۶ ماهگی توصیه می‌کند [3].
- به گفته‌ی ASPCA، بچه‌گربه‌ها از حدود ۸ هفتگی معمولاً برای این جراحی ایمن‌اند. انجام عمل پیش از ۵ ماهگی ممکن است جلوی ادرارپاشی و بارداری را بگیرد [6].
- عقیم‌سازی گربه‌ی ماده در دوره‌ی فحلی هم ممکن است [6].
سگ‌های نژاد کوچک
راهنمای مراحل زندگی سگ AAHA (۲۰۱۹)، سگ‌هایی را که وزن پیش‌بینی‌شده‌ی بزرگسالی‌شان کمتر از ۴۵ پوند (حدود ۲۰ کیلوگرم) است «نژاد کوچک» می‌داند [2]:
| نژاد کوچک (کمتر از حدود ۲۰ کیلوگرم) | نژاد بزرگ (حدود ۲۰ کیلوگرم و بیشتر) | |
|---|---|---|
| نر (اخته) | ۶ ماهگی | صبر تا پایان رشد (حدود ۹ تا ۱۵ ماهگی) |
| ماده (اسپی) | پیش از اولین فحلی مورد انتظار (۵ تا ۶ ماهگی) | صبر تا پایان رشد (حدود ۵ تا ۱۵ ماهگی)، با قضاوت بالینی دامپزشک |
منبع جدول: AAHA [2].
سگ‌های نژاد بزرگ
AAHA برای سگ ماده‌ی نژاد بزرگ بازه‌ی گسترده‌ای می‌دهد و از دامپزشک می‌خواهد با آموزش کامل صاحب حیوان، دو طرف را بسنجد. عقیم‌سازی زودتر (پیش از اولین فحلی) خطر تومور پستان و بارداری ناخواسته را کم می‌کند. عقیم‌سازی دیرتر (بعد از پایان رشد) خطر بیماری‌های ارتوپدی، برخی سرطان‌ها و ضعف اسفنکتر مجرای ادرار را کم می‌کند [2].
راهنمای دامپزشکی مرک برای صاحبان سگ، عقیم‌سازی ماده را حدود ۶ ماهگی و پیش از اولین فحلی، و اخته‌ی نر را در ۵ تا ۱۰ ماهگی پیشنهاد می‌کند [18]. AVMA هم می‌گوید برای سگ‌ها نسخه‌ی واحدی وجود ندارد. زمان مناسب باید بر اساس نژاد، سن، جنس، خلق‌وخو، نقش سگ (خانگی یا کاری)، محیط خانه و وضعیت سلامت او و با مشورت دامپزشک تعیین شود [1]. پژوهشگران دانشگاه دیویس کالیفرنیا هم برای ۳۵ نژاد، سن عقیم‌سازی را جداگانه برای هر نژاد و جنس پیشنهاد کرده‌اند [21].
آیا باید صبر کرد تا یک بار فحل شود یا یک بار زایمان کند؟
نه. برخلاف باور رایج، صبر کردن تا اولین فحلی هیچ فایده‌ی شناخته‌شده‌ای برای سگ یا گربه‌ی ماده ندارد [1]. در گربه‌ها، دیرتر عقیم کردن اثر محافظتی در برابر سرطان پستان را کم می‌کند [4][5]. در همان مطالعه، تعداد زایمان‌ها روی خطر سرطان پستان گربه اثری نداشت [5].
آمپول عقیم‌سازی سگ ماده و روش‌های غیرجراحی
آنچه در بازار به «آمپول عقیم‌سازی» معروف است معمولاً عقیم‌سازی دائمی نیست. اغلب یک داروی هورمونی است که فحلی را عقب می‌اندازد یا سرکوب می‌کند. این‌ها را باید بدانید:
- روش غیرجراحی استاندارد وجود ندارد: به گفته‌ی AVMA، روش‌های عقیم‌سازی بدون جراحی فعلاً به‌طور معمول برای حیوانات خانگی در دسترس نیستند. روش‌هایی مثل تزریق داخل بیضه برای توقف تولید اسپرم، ایمپلنت‌های هورمونی زیر پوست یا واکسن‌های ضدباروری هنوز در مرحله‌ی پژوهش یا تأییدند [1].
- بهترین راه جلوگیری از فحلی جراحی است: راهنمای دامپزشکی مرک برداشتن تخمدان (با یا بدون رحم) را بهترین روش جلوگیری از چرخه‌ی فحلی در سگ و گربه‌ی ماده می‌داند [10].
- خطرهای آمپول‌های هورمونی در ماده‌ها: راهنمای دامپزشکی مرک درباره‌ی یک پروژستین مصنوعی (هورمون شبه‌پروژسترون) که برای عقب انداختن فحلی به کار می‌رود هشدار می‌دهد که خطر ضخیم شدن کیستی دیواره‌ی رحم و پیومترا را بالا می‌برد. از عوارض دیگر آن بزرگی و تومور پستان و افزایش قند خون به دلیل مقاومت به انسولین است [10]. پیومترا ممکن است به دنبال داروهای بر پایه‌ی استروژن یا پروژسترون ایجاد شود [12]. قرار گرفتن در معرض استروژن یا پروژستین از بیرون هم خطر تومور پستان سگ را بالا می‌برد [11]. در گربه‌های عقیم‌نشده‌ای که استروژن یا پروژسترون می‌گیرند، خطر سرطان پستان ممکن است سه برابر شود [4]. بزرگی خوش‌خیم پستان در گربه هم اثر پروژسترون است [13].
- ایمپلنت‌های هورمونی (آگونیست‌های GnRH): استفاده از آن‌ها برای سرکوب فحلی در سگ ماده گزارش شده و می‌تواند موفق باشد، اما همه‌جا در دسترس نیستند [10]. در ماده‌ها اطلاعات محدودتر است. ممکن است در ابتدا یک فحلی بارور ایجاد کنند و مدت اثرشان از حیوانی به حیوان دیگر فرق کند. اثرشان برگشت‌پذیر است و دائمی نیست [31].
- آندروژن‌ها برای سرکوب طولانی‌مدت توصیه نمی‌شوند و نباید به گربه‌ی ماده داده شوند [10].
نتیجه: هیچ آمپول یا قرص هورمونی را بدون معاینه و تجویز دامپزشک به حیوان ندهید. درباره‌ی نام، مقدار یا تکرار آن خودتان تصمیم نگیرید. اگر حیوان را برای جفت‌گیری نگه نمی‌دارید، درباره‌ی جراحی با دامپزشک صحبت کنید.
هزینه‌ی عقیم‌سازی به چه عواملی بستگی دارد؟
هزینه از کلینیکی به کلینیک دیگر فرق می‌کند و ما در این مطلب قیمت اعلام نمی‌کنیم. عوامل اصلی این‌هاست:
- گونه و جنس: اسپی جراحی شکمی است. در گربه، اخته از اسپی سریع‌تر و ساده‌تر است [3].
- وزن، اندازه و سن حیوان، و اینکه در دوره‌ی فحلی یا بارداری باشد.
- بیضه‌ی نهفته: ممکن است جراحی شکمی یا کشاله‌ی ران لازم شود [15].
- روش جراحی: باز یا لاپاراسکوپی [26].
- آزمایش‌های پیش از بیهوشی، نوع بیهوشی (تزریقی یا گازی) و پایش حین عمل [9].
- بستری شدن یک شب برای مراقبت، داروهای ضددرد و قلاده‌ی الیزابتی [3][7].
برای پرسیدن هزینه و گرفتن نوبت، از باکس رزرو نوبت دامپزشکی پایین همین صفحه استفاده کنید.
آمادگی پیش از عمل
- معاینه: دامپزشک پیش از بیهوشی حیوان را کامل معاینه می‌کند، سابقه‌ی پزشکی‌اش را بررسی می‌کند و ممکن است آزمایش خون بدهد [9].
- ناشتایی فقط طبق دستور دامپزشک: دستور کلینیک درباره‌ی قطع غذا و آب را دقیق اجرا کنید [9]. توله‌ها و بچه‌گربه‌ها به تغذیه‌ی کافی نیاز دارند و ممکن است دامپزشک بگوید غذایشان قطع نشود [6].
- همه‌ی داروها و مکمل‌ها را بگویید، حتی داروهای بدون نسخه. اگر حیوان قبلاً به آرام‌بخش یا بیهوشی واکنش داشته، اطلاع دهید [9].
- وزن سالم خطر بیهوشی را کم می‌کند [9].
- اگر خطری پیش از عمل قابل‌کاهش باشد، در جراحی‌های انتخابی مثل عقیم‌سازی می‌توان عمل را عقب انداخت [9].
دوران نقاهت بعد از عقیم‌سازی سگ و گربه
AVMA می‌گوید بعد از جراحی باید حیوان را چند روز آرام نگه دارید تا زخم شروع به ترمیم کند [1]. ASPCA محدود کردن دویدن و پریدن را تا دو هفته، یا هر قدر دامپزشک بگوید، توصیه می‌کند [6]. جدول زیر کلی است. دستور ترخیص کلینیک شما مقدم است.
| زمان | چه انتظاری داشته باشیم | منبع |
|---|---|---|
| روز عمل | به گفته‌ی کرنل، گربه معمولاً حدود یک ساعت بعد از اسپی پایدار است و ممکن است همان شب به خانه برود، هرچند گاهی یک شب بستری بهتر است. لرز و صدا کردن هنگام به‌هوش آمدن کم نیست. | [3][9] |
| ۲۴ ساعت اول | گیجی، بی‌اشتهایی، لرز یا راه رفتن ناپایدار ممکن است. اگر بیش از ۲۴ ساعت ماند، تماس بگیرید. مقدار کمی خون در ادرار ماده‌ها در این مدت ممکن است. | [7][8] |
| روز ۱ تا ۷ | محدودیت جدی پریدن و بازی، قلاده‌ی الیزابتی دائم و بررسی روزانه‌ی زخم. | [7][8] |
| روز ۷ تا ۱۴ | ادامه‌ی محدودیت فعالیت تا حدود دو هفته یا طبق دستور. قلاده ۷ تا ۱۰ روز. حمام ممنوع تا روز ۱۰. | [6][7][8] |
| حدود دو هفته | گربه معمولاً به حالت قبل برمی‌گردد. | [3] |
| تا ۳۰ روز | نر عقیم‌شده ممکن است هنوز بارور باشد. ادرارپاشی گربه‌ی نر و نشانه‌های فحلی گربه‌ی ماده ممکن است تا ۳۰ روز ادامه داشته باشد. | [7][8] |
دوران نقاهت بعد از عقیم‌سازی گربه ماده
اسپی گربه جراحی شکمی است. گربه را تا حدود یک هفته از نزدیک زیر نظر بگیرید و تا حد ممکن آرام نگه دارید تا برش شکم دچار فتق نشود [3]. او را در جای آرام، کم‌نور و بسته‌ای مثل حمام نگه دارید و راه جاهای پنهان شدن را ببندید تا بتوانید زخم را ببینید [8]. بسیاری از گربه‌ها شب اول غذا نمی‌خورند [8].
دوران نقاهت بعد از عقیم‌سازی گربه نر
زخم اخته‌ی گربه‌ی نر کوچک است و دیدن یک یا دو سوراخ کوچک روی کیسه‌ی بیضه طبیعی است [8]. مراقبت از ظرف خاک، تماس در صورت زور زدن برای ادرار و جدا نگه داشتن او از ماده‌های عقیم‌نشده تا ۳۰ روز را فراموش نکنید (بخش «عوارض عقیم‌سازی گربه نر») [8].
دوران نقاهت بعد از عقیم‌سازی سگ ماده و نر
ASPCA برای سگ‌ها محدود کردن پریدن و بازی را تا ۷ روز پس از عمل توصیه می‌کند، چون فعالیت زیاد ممکن است زخم را باز کند یا متورم کند [7]. این کارها کمک می‌کند [7]:
- وقتی نمی‌توانید مراقب باشید، سگ را در باکس، قفس یا اتاق کوچک نگه دارید.
- سگ کوچک را در پله‌ها بغل کنید.
- فقط با قلاده و برای دستشویی بیرون ببرید، بدون پیاده‌روی طولانی، بازی خشن یا پریدن روی مبل.
اسپی در ماده جراحی شکمی است و اخته در نر جراحی ساده‌تری است [3]. برای همین دامپزشک ممکن است مدت محدودیت را برای هر سگ جداگانه تعیین کند.
مراقبت از محل بخیه و حمام
- اگر حیوان اجازه می‌دهد، زخم را هر روز ببینید. ظاهر زخم در روز ترخیص را مبنای مقایسه بگیرید [7].
- هیچ پماد یا محلولی روی زخم نزنید، مگر دامپزشک بگوید [7].
- تا ۱۰ روز حیوان را حمام نکنید [6][7].
- بعضی کلینیک‌ها بخیه‌ی زیرپوستی جذبی و چسب جراحی به کار می‌برند که کشیدن ندارد [7]. اگر بخیه‌ی پوستی دارد، زمان کشیدنش را از دامپزشک بپرسید.
بستن قلاده‌ی الیزابتی بعد از عقیم‌سازی
لیسیدن زخم ممکن است عفونت دردناک ایجاد کند. قلاده‌ی الیزابتی (قیفی) برای جلوگیری از لیسیدن است و ASPCA بستن آن را ۷ تا ۱۰ روز پس از عمل توصیه می‌کند [7][8]. اگر برای غذا خوردن بازش می‌کنید، فقط زیر نظر خودتان باشد و بلافاصله بعد از غذا دوباره ببندید. اگر حیوان با قلاده هم به زخم می‌رسد، با دامپزشک تماس بگیرید [7][8]. در یک نظرسنجی، بیشتر صاحبان حیوان گفتند کیفیت زندگی حیوانشان با قلاده پایین‌تر بوده است، به‌خصوص وقتی قلاده آزارش می‌داد یا در آب خوردن و بازی مزاحمش بود [33]. اگر حیوان با قلاده نمی‌تواند غذا یا آب بخورد، درباره‌ی اندازه‌ی مناسب یا راه‌های دیگر با دامپزشک مشورت کنید.
داروی مسکن فقط با تجویز دامپزشک
دامپزشک برای درد پس از عمل دارو می‌دهد یا تجویز می‌کند [1][7]. هرگز داروی انسانی به حیوان ندهید. ASPCA هشدار می‌دهد داروی انسانی برای حیوان خطرناک است و ممکن است کشنده باشد [7]. کرنل هم می‌گوید داروهای بدون نسخه‌ای مثل آسپرین و ایبوپروفن بدون تأیید دامپزشک نباید مصرف شوند، چون ممکن است برای گربه سمی باشند [3].
غذا و آب
حدود دو ساعت پس از رسیدن به خانه، تقریباً نصف وعده‌ی معمول غذا و آب را بدهید. اگر حیوان کمتر از ۱۶ هفته سن دارد، نصف مقدار معمول را بلافاصله پس از رسیدن به خانه بدهید [7][8]. این دستور یک کلینیک است. اگر دامپزشک شما دستور دیگری داده، همان را اجرا کنید.
دور نگه داشتن از حیوانات دیگر
حیوانی که از جراحی برگشته ممکن است برای بقیه‌ی حیوانات خانه بوی متفاوتی داشته باشد و دعوا پیش بیاید. چند روز آن‌ها را جدا نگه دارید. نر عقیم‌شده را تا ۳۰ روز از ماده‌های عقیم‌نشده دور نگه دارید [7][8].
ورم بعد از عقیم‌سازی؛ چه زمانی طبیعی است و چه زمانی نه؟
ظاهر زخم در روز ترخیص طبیعی در نظر گرفته می‌شود و باید هر روز با آن مقایسه شود [7]. این حالت‌ها را جدی بگیرید:
- سروما (تجمع مایع زیر پوست): برجستگی نرم زیر برش. در یک کارآزمایی دانشگاه کرنل روی ۲۹۷ گربه که بیشترشان برای عقیم‌سازی جراحی شکمی شده بودند، سروما بسته به روش بخیه‌ی زیرپوستی در حدود ۱۳ تا ۲۷ درصد گربه‌ها دیده شد [30]. پس ورم بعد از عقیم‌سازی گربه‌ی ماده کم نیست. اما فقط دامپزشک می‌تواند بگوید یک برجستگی سروماست یا چیز دیگر. خودتان هیچ ماده‌ای روی آن نزنید [7].
- فتق: فعالیت زیاد ممکن است باعث فتق برش شکم شود [3]. اگر از محل زخم چیزی بیرون زده است، فوراً تماس بگیرید [7].
- عفونت: قرمزی شدید، ترشح سبز، زرد یا قرمز، بوی بد، گرمی زخم، یا کبودی و برجستگی‌ای که بزرگ‌تر می‌شود [7][8].
- باز شدن زخم: فعالیت زیاد و لیسیدن ممکن است زخم را باز کند. زخم باز شده یعنی باید فوراً به دامپزشک مراجعه کنید [6][7].
چه زمانی فوری به دامپزشک مراجعه کنیم؟
- استفراغ، اسهال، تنفس سخت یا لثه‌های رنگ‌پریده [7][8]
- خونریزی، بی‌حالی یا ضعف، بی‌اشتهایی یا کم شدن آب خوردن، لرز یا راه رفتن ناپایدار که بیش از ۲۴ ساعت بعد از عمل ادامه دارد [7][8]
- قرمزی، تورم، ترشح، بوی بد، گرمی، برجستگی رو به بزرگ شدن، یا بیرون زدن چیزی از زخم [7][8]
- زخم باز شده [6]
- زور زدن گربه برای ادرار در ۷۲ ساعت اول [8]، یا خون در ادرار که بعد از ۲۴ ساعت اول ادامه دارد [7][8]
- اگر حیوان با وجود قلاده باز هم به زخم می‌رسد [7][8]
مدیریت وزن بعد از عقیم‌سازی
ASPCA تأکید می‌کند خود عقیم‌سازی حیوان را چاق نمی‌کند. علت اضافه‌وزن، پرخوری و کم‌تحرکی است [6]. از طرف دیگر، AVMA و مطالعات روی گربه‌ها نشان می‌دهند پس از عقیم‌سازی نیاز کالری کم می‌شود و خطر اضافه‌وزن بالا می‌رود [1][27][35]. نتیجه اینکه اگر همان مقدار قبلی غذا بدهید، احتمال چاقی بیشتر است [27]. چند قدم ساده:
- از همان هفته‌های اول بعد از نقاهت، وزن و شکل بدن حیوان را مرتب بسنجید.
- مقدار و نوع غذا و برنامه‌ی ورزش را با دامپزشک تنظیم کنید. دامپزشک می‌تواند برنامه‌ی غذایی و ورزشی متناسب با حیوان شما بدهد [1].
- اصول کلی تغذیه را در راهنمای تغذیه‌ی سالم سگ و گربه بخوانید.
باورهای نادرست درباره‌ی عقیم‌سازی
- «عقیم‌سازی شخصیت حیوان را عوض می‌کند.» به گفته‌ی کرنل، گربه حدود دو هفته بعد از عمل همان گربه‌ی قبلی است، فقط اندام‌های تولیدمثل را ندارد [3]. اثر عقیم‌سازی بر رفتار به شخصیت، فیزیولوژی و سابقه‌ی خود حیوان بستگی دارد [6].
- «ماده باید یک بار فحل شود.» هیچ فایده‌ی شناخته‌شده‌ای ندارد [1].
- «بهتر است اول یک بار زایمان کند.» در گربه‌ها، تعداد زایمان روی خطر سرطان پستان اثری نداشت. دیرتر عقیم کردن اثر محافظتی را کم می‌کند [5].
- «عقیم‌سازی همه‌ی مشکلات رفتاری را حل می‌کند.» نه. رفتارهای آموخته‌شده ممکن است بمانند [6][7].
- «عقیم‌سازی حتماً چاقی می‌آورد.» خطر بیشتر می‌شود، اما با تنظیم غذا و تحرک قابل‌پیشگیری است [1][6].
پرسش‌های متداول
عقیم‌سازی حیوانات چیست؟
عقیم‌سازی جراحی زیر بیهوشی عمومی است که در آن اندام‌های تولیدمثل برداشته می‌شوند. در ماده‌ها معمولاً تخمدان‌ها و رحم (یا فقط تخمدان‌ها) و در نرها بیضه‌ها برداشته می‌شوند. در نتیجه حیوان دیگر نمی‌تواند تولیدمثل کند [1].
بهترین سن عقیم‌سازی گربه چیست؟
AVMA و انجمن دامپزشکان گربه‌ی آمریکا عقیم‌سازی گربه را تا ۵ ماهگی توصیه می‌کنند [1]. کرنل اسپی را پیش از اولین فحلی توصیه می‌کند [3]. گربه‌هایی که پیش از ۶ ماهگی عقیم شده بودند در یک مطالعه ۹۱ درصد خطر کمتری برای سرطان پستان داشتند [4][5].
بهترین زمان عقیم‌سازی سگ چه زمانی است؟
به نژاد و وزن بزرگسالی بستگی دارد. طبق AAHA، نر نژاد کوچک حدود ۶ ماهگی و ماده‌ی نژاد کوچک پیش از اولین فحلی (۵ تا ۶ ماهگی) عقیم می‌شوند. برای نژادهای بزرگ معمولاً تا پایان رشد صبر می‌کنند [2]. تصمیم نهایی را با دامپزشک بگیرید [1].
روش عقیم‌سازی سگ چگونه است؟
در سگ ماده، تخمدان‌ها و معمولاً رحم با جراحی باز یا لاپاراسکوپی برداشته می‌شوند. در سگ نر بیضه‌ها برداشته می‌شوند [1][26]. برداشتن فقط تخمدان‌ها هم روش پذیرفته‌شده‌ای است [1][25]. اگر بیضه پایین نیامده باشد، جراحی ممکن است پیچیده‌تر باشد [15].
دوران نقاهت بعد از عقیم‌سازی گربه ماده چقدر است؟
معمولاً حدود دو هفته. گربه را حدود یک هفته آرام و زیر نظر نگه دارید تا برش شکم فتق نکند [3]. قلاده را ۷ تا ۱۰ روز ببندید و تا ۱۰ روز حمامش نکنید [8]. کرنل می‌گوید گربه حدود دو هفته بعد از عمل به حالت قبلش برمی‌گردد [3].
دوران نقاهت بعد از عقیم‌سازی گربه نر چقدر است؟
معمولاً کوتاه‌تر از ماده است، چون اخته جراحی ساده‌تری است و زخمش اغلب بخیه ندارد [3][8]. قلاده‌ی ۷ تا ۱۰ روزه، استفاده از کاغذ خردشده به‌جای خاک تا دست‌کم یک هفته و دور نگه داشتن از ماده‌های عقیم‌نشده تا ۳۰ روز توصیه شده است [8].
دوران نقاهت بعد از عقیم‌سازی سگ ماده و نر چقدر طول می‌کشد؟
دستور ترخیص ASPCA برای سگ‌ها محدودیت پریدن و بازی تا ۷ روز است و صفحه‌ی عمومی ASPCA محدودیت دویدن و پریدن را تا دو هفته، یا هر قدر دامپزشک بگوید، توصیه می‌کند [6][7]. اسپی سگ ماده جراحی شکمی است. برای همین ممکن است دامپزشک محدودیت طولانی‌تری بخواهد.
ورم بعد از عقیم‌سازی گربه ماده طبیعی است؟
تجمع مایع زیر پوست (سروما) بعد از جراحی شکمی گربه شایع است [30]. اما برجستگی‌ای که بزرگ‌تر می‌شود، گرم است، ترشح یا بوی بد دارد، یا چیزی از آن بیرون زده است، نیاز به معاینه‌ی فوری دارد [7][8].
قلاده‌ی الیزابتی را بعد از عقیم‌سازی تا کی باید بست؟
ASPCA بستن قلاده را ۷ تا ۱۰ روز پس از عمل توصیه می‌کند تا حیوان زخم را نلیسد [7][8]. اگر دامپزشک مدت دیگری گفته است، همان را اجرا کنید.
عوارض عقیم‌سازی گربه نر چیست؟
عوارض جدی کم است [1][3]. نکات مهم: احتمال عفونت زخم با گرد خاک گربه، زور زدن برای ادرار در ۷۲ ساعت اول که نیاز به تماس با دامپزشک دارد، باروری تا ۳۰ روز، ادامه‌ی احتمالی ادرارپاشی تا ۳۰ روز [8] و خطر بیشتر اضافه‌وزن [28].
فواید عقیم‌سازی سگ نر چیست؟
حذف خطر سرطان بیضه، کاهش بزرگی خوش‌خیم پروستات، و کمتر شدن ولگردی و علامت‌گذاری با ادرار [1][14]. اخته کردن از سرطان پروستات محافظت نمی‌کند. در نژادهای بزرگ، سن عمل اهمیت دارد [2][16][21].
آمپول عقیم‌سازی سگ ماده وجود دارد؟
روش غیرجراحی عقیم‌سازی فعلاً به‌طور معمول در دسترس نیست [1]. آمپول‌های هورمونی فحلی را فقط موقتاً عقب می‌اندازند. ممکن است خطر پیومترا، تومور پستان و بالا رفتن قند خون را زیاد کنند و فقط باید با تجویز دامپزشک استفاده شوند [10][11][12].
هزینه‌ی عقیم‌سازی به چه عواملی بستگی دارد؟
به گونه و جنس، وزن و سن، فحلی یا بارداری، بیضه‌ی نهفته، روش جراحی، آزمایش‌ها و نوع بیهوشی و بستری بستگی دارد [3][9][15]. برای هزینه‌ی دقیق با کلینیک دامپزشکی تماس بگیرید.
آیا عقیم‌سازی اخلاق حیوان را تغییر می‌دهد؟
شخصیت پایه‌ی حیوان معمولاً عوض نمی‌شود. فقط رفتارهای وابسته به هورمون‌های جنسی، مثل ولگردی، ادرارپاشی و برخی پرخاشگری‌ها، کم می‌شوند [1][3]. رفتارهای آموخته‌شده ممکن است بمانند [6].
سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی صاحبان حیوانات خانگی است و جایگزین معاینه و مشاوره‌ی دامپزشک نیست. زمان، روش و مراقبت‌های عقیم‌سازی را با دامپزشک خود و بر اساس شرایط حیوانتان تعیین کنید.
منابع
- American Veterinary Medical Association (AVMA). Spaying and neutering. https://www.avma.org/resources-tools/pet-owners/petcare/spaying-and-neutering
- American Animal Hospital Association (AAHA). Proposed ages for sterilization — 2019 AAHA Canine Life Stage Guidelines. https://www.aaha.org/resources/life-stage-canine-2019/spay-and-neuter-timing/
- Cornell Feline Health Center, Cornell University College of Veterinary Medicine. Spaying and Neutering. https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/cornell-feline-health-center/health-information/feline-health-topics/spaying-and-neutering
- Cornell Feline Health Center. Mammary Tumors. https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/cornell-feline-health-center/health-information/feline-health-topics/mammary-tumors
- Overley B, et al. Association between ovarihysterectomy and feline mammary carcinoma. J Vet Intern Med. 2005. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16095174/
- ASPCA. Spay/Neuter Your Pet. https://www.aspca.org/pet-care/general-pet-care/spayneuter-your-pet
- ASPCA. Caring for Your Dog After Surgery (2019). https://www.aspca.org/sites/default/files/caring_for_your_dog_after_surgery-_2019.pdf
- ASPCA. Caring for Your Cat After Surgery (June 2019). https://www.aspca.org/sites/default/files/aspca_caring_for_your_cat_after_surgery-_2019_eng.pdf
- AVMA. When your pet needs anesthesia. https://www.avma.org/resources-tools/pet-owners/petcare/when-your-pet-needs-anesthesia
- Merck Veterinary Manual. Manipulation of the Estrous Cycle in Bitches and Queens. https://www.merckvetmanual.com/management-and-nutrition/management-of-reproduction-dogs-and-cats/manipulation-of-the-estrous-cycle-in-bitches-and-queens
- Merck Veterinary Manual. Mammary Tumors in Dogs. https://www.merckvetmanual.com/reproductive-system/mammary-tumors-in-dogs/mammary-tumors-in-dogs
- Merck Veterinary Manual (Dog Owners). Reproductive Disorders of Female Dogs. https://www.merckvetmanual.com/dog-owners/reproductive-disorders-of-dogs/reproductive-disorders-of-female-dogs
- Merck Veterinary Manual (Cat Owners). Reproductive Disorders of Female Cats. https://www.merckvetmanual.com/cat-owners/reproductive-disorders-of-cats/reproductive-disorders-of-female-cats
- Merck Veterinary Manual (Dog Owners). Reproductive Disorders of Male Dogs. https://www.merckvetmanual.com/dog-owners/reproductive-disorders-of-dogs/reproductive-disorders-of-male-dogs
- Merck Veterinary Manual. Male Genital Abnormalities of Animals. https://www.merckvetmanual.com/reproductive-system/congenital-and-inherited-anomalies-of-the-reproductive-system/male-genital-abnormalities-of-animals
- Merck Veterinary Manual. Neoplasms of the Prostate in Dogs. https://www.merckvetmanual.com/reproductive-system/prostatic-diseases-in-small-animals/neoplasms-of-the-prostate-in-dogs
- Merck Veterinary Manual. Benign Prostatic Hyperplasia in Dogs. https://www.merckvetmanual.com/reproductive-system/prostatic-diseases-in-small-animals/benign-prostatic-hyperplasia-in-dogs
- Merck Veterinary Manual (Dog Owners). Routine Health Care of Dogs. https://www.merckvetmanual.com/dog-owners/routine-care-of-dogs/routine-health-care-of-dogs
- Merck Veterinary Manual. Cystic Endometrial Hyperplasia–Pyometra Complex in Small Animals. https://www.merckvetmanual.com/reproductive-system/reproductive-diseases-of-the-female-small-animal/cystic-endometrial-hyperplasia-pyometra-complex-in-small-animals
- Beauvais W, Cardwell JM, Brodbelt DC. The effect of neutering on the risk of mammary tumours in dogs — a systematic review. J Small Anim Pract. 2012. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22647210/
- Hart BL, et al. Assisting Decision-Making on Age of Neutering for 35 Breeds of Dogs: Associated Joint Disorders, Cancers, and Urinary Incontinence. Front Vet Sci. 2020. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32733924/
- DeForge TL, et al. Age of neutering contributes to risk of cruciate ligament rupture in Labrador Retrievers. J Am Vet Med Assoc. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39383890/
- de Bleser B, et al. The association between acquired urinary sphincter mechanism incompetence in bitches and early spaying: a case-control study. Vet J. 2011. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20004121/
- Bryan JN, et al. A population study of neutering status as a risk factor for canine prostate cancer. Prostate. 2007. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17516571/
- van Goethem B, et al. Making a rational choice between ovariectomy and ovariohysterectomy in the dog. Vet Surg. 2006. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16472293/
- Devitt CM, et al. Duration, complications, stress, and pain of open ovariohysterectomy versus a simple method of laparoscopic-assisted ovariohysterectomy in dogs. J Am Vet Med Assoc. 2005. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16190590/
- Root MV, et al. Effect of prepuberal and postpuberal gonadectomy on heat production measured by indirect calorimetry in male and female domestic cats. Am J Vet Res. 1996. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8669771/
- Fettman MJ, et al. Effects of neutering on bodyweight, metabolic rate and glucose tolerance of domestic cats. Res Vet Sci. 1997. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9243711/
- Zambelli D, et al. Ovarian Remnant Syndrome in Bitches and Queens: Clinical Aspects and Potential Neoplastic Transformations. Animals (Basel). 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41227437/
- Lopez DJ, et al. Effect of subcutaneous closure technique on incisional complications and postoperative pain in cats undergoing midline celiotomy. Vet Surg. 2020. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31664719/
- Goericke-Pesch S. Long-term effects of GnRH agonists on fertility and behaviour. Reprod Domest Anim. 2017. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28025851/
- Ngo E, et al. Epidemiology of testicular tumour diagnoses in Australian dogs in primary care (1992–2022). Res Vet Sci. 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41076981/
- Shenoda Y, et al. “The Cone of Shame”: Welfare Implications of Elizabethan Collar Use on Dogs and Cats as Reported by their Owners. Animals (Basel). 2020. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32093257/
- Burrow R, Batchelor D, Cripps P. Complications observed during and after ovariohysterectomy of 142 bitches at a veterinary teaching hospital. Vet Rec. 2005. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16377787/
- Hoenig M, Ferguson DC. Effects of neutering on hormonal concentrations and energy requirements in male and female cats. Am J Vet Res. 2002. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12013460/
