سکته قلبی (حمله قلبی) چیست؟ علائم هشدار و اقدام فوری

سکته قلبی یک اورژانس پزشکی است. اگر شما یا فرد کنار شما دچار درد یا فشار ناگهانی قفسهٔ سینه همراه با تعریق سرد، تنگی نفس یا تهوع شده‌اید، درنگ نکنید و بی‌درنگ با اورژانس (در ایران شمارهٔ ۱۱۵) تماس بگیرید. در ادامهٔ این مقاله، تعریف علمی سکتهٔ قلبی، علائم هشدار، روش‌های تشخیص و اصول کلی درمان اورژانسی آن با استناد به منابع معتبر پزشکی توضیح داده شده است.

سکته قلبی (انفارکتوس میوکارد) چیست؟

سکتهٔ قلبی یا حملهٔ قلبی (Myocardial Infarction) زمانی رخ می‌دهد که جریان خونِ رسانندهٔ اکسیژن به بخشی از عضلهٔ قلب به‌طور ناگهانی مسدود می‌شود؛ اگر این جریان خون به‌سرعت بازگردانده نشود، بخشی از عضلهٔ قلب شروع به مردن می‌کند. علت اصلی این انسداد، بیماری عروق کرونر (Coronary Artery Disease) است که معمولاً در اثر پارگی پلاک آترواسکلروتیک و تشکیل لختهٔ خون روی آن ایجاد می‌شود.

از نظر پزشکی، سکتهٔ قلبی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: انفارکتوس میوکارد با بالا رفتن قطعهٔ ST در نوار قلب (STEMI) و انفارکتوس میوکارد بدون بالا رفتن قطعهٔ ST (NSTEMI). این طبقه‌بندی بر اساس یافته‌های نوار قلب و شدت انسداد عروق کرونر تعیین می‌شود و بر انتخاب روش درمان تأثیر مستقیم دارد.

علائم و نشانه‌های هشدار سکته قلبی

بیشتر سکته‌های قلبی با ناراحتی در مرکز قفسهٔ سینه شروع می‌شوند که بیش از چند دقیقه طول می‌کشد یا از بین می‌رود و دوباره برمی‌گردد؛ این احساس می‌تواند به‌صورت فشار، سفتی، پُری یا درد باشد. برخی سکته‌ها ناگهانی و شدید هستند و برخی دیگر با علائم خفیف آغاز می‌شوند.

علائم شایع

• درد یا فشار در مرکز یا سمت چپ قفسهٔ سینه که بیش از چند دقیقه ادامه دارد یا قطع و وصل می‌شود
• درد یا ناراحتی که به یک یا هر دو بازو، پشت، گردن، فک یا معده منتشر می‌شود
• تنگی نفس، همراه یا بدون درد قفسهٔ سینه
• تعریق سرد ناگهانی
• تهوع یا سبکی سر

تفاوت علائم در زنان

زنان بیشتر از مردان ممکن است علائمی داشته باشند که در نگاه اول به سکتهٔ قلبی مرتبط به نظر نمی‌رسند، مانند تهوع و درد کوتاه در گردن یا پشت؛ هرچند زنان نیز می‌توانند درد فشارندهٔ کلاسیک قفسهٔ سینه را تجربه کنند، علائم آن‌ها اغلب مبهم‌تر است و ممکن است بیاید و برود. بر اساس گزارش مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC)، نزدیک به دوسوم زنانی که به‌طور ناگهانی بر اثر بیماری عروق کرونر جان می‌بازند، پیش از آن هیچ علامت هشداردهنده‌ای نداشته‌اند؛ همین موضوع اهمیت توجه به نشانه‌های خفیف و غیرمعمول را دوچندان می‌کند.

منبع جدول: انجمن قلب آمریکا (AHA) — «علائم سکتهٔ قلبی در زنان» و مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC) — «زنان و بیماری قلبی».

چرا تماس فوری با اورژانس حیاتی است؟ (زمان = عضلهٔ قلب)

اگر به سکتهٔ قلبی مشکوک هستید، پیش از هر کار دیگری با اورژانس تماس بگیرید. در توصیهٔ رسمی انجمن قلب آمریکا، تماس با اورژانس تقریباً همیشه بهترین راه برای دریافت سریع درمان است؛ چون تیم اورژانس می‌تواند درمان را در مسیر انتقال آغاز کند و در صورت بدتر شدن ناگهانی وضعیت، اقدامات نجات‌بخش انجام دهد. هرگز خودتان یا فرد بیمار رانندگی نکنید؛ رانندگی توسط فرد دچار علائم می‌تواند برای او و دیگران خطرناک باشد و ممکن است باعث تأخیر در شروع درمان شود.

در پزشکی اورژانس، اصل «زمان مساوی است با عضله» (Time is Muscle) پایهٔ درمان سکتهٔ قلبی است؛ هرچه انسداد رگ کرونر طولانی‌تر باقی بماند، آسیب به عضلهٔ قلب بیشتر و بازگشت‌ناپذیرتر می‌شود. به همین دلیل، دستورالعمل‌های رسمی کالج قلب آمریکا و انجمن قلب آمریکا (ACC/AHA) توصیه می‌کنند در بیمارانی که با انفارکتوس STEMI به بیمارستان مجهز به آنژیوپلاستی مراجعه می‌کنند، فاصلهٔ زمانی بین ورود بیمار تا باز شدن رگ با بالون (Door-to-Balloon Time) حداکثر ۹۰ دقیقه باشد؛ کوتاه‌تر بودن این زمان با کاهش اندازهٔ آسیب قلبی و کاهش مرگ‌ومیر همراه است.

عوامل خطر سکته قلبی

بر اساس گزارش‌های مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC)، فشار خون بالا، کلسترول بالای خون و مصرف سیگار از مهم‌ترین عوامل خطر بیماری قلبی هستند؛ نزدیک به نیمی از جمعیت آمریکا (حدود ۴۷٪) دست‌کم یکی از این سه عامل خطر را دارند. سایر عوامل خطر شناخته‌شده عبارت‌اند از:

• دیابت (بر اساس CDC، بزرگ‌سالان مبتلا به دیابت دو تا چهار برابر افراد بدون دیابت در معرض خطر مرگ ناشی از بیماری قلبی قرار دارند)
• اضافه‌وزن و چاقی
• رژیم غذایی ناسالم
• عدم فعالیت بدنی کافی
• مصرف زیاد الکل
• سن بالاتر و سابقهٔ خانوادگی بیماری قلبی (به‌عنوان دسته‌ای از عوامل خطر غیرقابل‌تغییر)

سیگار کشیدن روند آترواسکلروز (تصلب شرایین) را تسریع می‌کند و عوامل انعقادی خون را افزایش می‌دهد؛ نیکوتین فشار خون را بالا می‌برد و مونوکسید کربن ظرفیت خون برای حمل اکسیژن را کاهش می‌دهد.

تشخیص سکته قلبی

در صورت مراجعهٔ اورژانسی با علائم مشکوک به سکتهٔ قلبی، تیم پزشکی از چند ابزار تشخیصی مکمل استفاده می‌کند:

نوار قلب (ECG/EKG)

نوار قلب اولین آزمایشی است که برای تشخیص سکتهٔ قلبی انجام می‌شود؛ این آزمایش سیگنال‌های الکتریکی عبوری از قلب را ثبت می‌کند و می‌تواند نشان دهد که آیا آسیب به عضلهٔ قلب در حال رخ دادن است و بیمار دچار STEMI شده یا NSTEMI.

آزمایش تروپونین

تروپونین قلبی (Cardiac Troponin) پروتئینی است که هنگام آسیب به عضلهٔ قلب وارد جریان خون می‌شود. سطح تروپونین خون معمولاً ظرف چند ساعت پس از آسیب قلبی افزایش می‌یابد، حدود ۱۲ ساعت به اوج می‌رسد و می‌تواند تا حدود یک هفته بالا باقی بماند؛ به همین دلیل این آزمایش یکی از حساس‌ترین ابزارهای تأیید سکتهٔ قلبی است.

آنژیوگرافی کرونر و اکوکاردیوگرافی

در صورتی که نتایج نوار قلب و آزمایش خون نشانگر مشکل فوری در عروق کرونر باشد، آنژیوگرافی کرونر انجام می‌شود؛ در این روش، کاتتری نازک و انعطاف‌پذیر از طریق یک شریان تا قلب هدایت می‌شود تا محل انسداد عروق کرونر مشخص شود. اکوکاردیوگرافی نیز می‌تواند نحوهٔ انقباض قلب و عملکرد دیواره‌های آن را ارزیابی کند.

اصول درمان اورژانسی سکته قلبی

هدف اصلی درمان سکتهٔ قلبی، بازگرداندن هرچه سریع‌تر جریان خون به رگ مسدودشدهٔ کرونر (Reperfusion) است. این کار معمولاً با یکی از دو روش زیر انجام می‌شود:

آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری (PCI)

آنژیوپلاستی کرونر و استنت‌گذاری که مداخلهٔ پوستی کرونری (Percutaneous Coronary Intervention یا PCI) نیز نامیده می‌شود، روشی است که در آن پزشک با هدایت یک کاتتر نازک تا بخش تنگ‌شدهٔ رگ کرونر، بالونی کوچک را باد می‌کند تا رگ مسدود باز شود و جریان خون بهبود یابد؛ در بسیاری موارد یک استنت (فنر فلزی) نیز در محل قرار داده می‌شود.

داروهای ترومبولیتیک (حل‌کنندهٔ لخته)

داروهای ترومبولیتیک به شکستن لختهٔ خونی که مسیر جریان خون به قلب را مسدود کرده کمک می‌کنند؛ هرچه این دارو زودتر پس از شروع سکتهٔ قلبی تجویز شود، آسیب به قلب کمتر و شانس بقا بیشتر است. با این حال، امروزه به دلیل اثربخشی بالاتر کاتتریزاسیون کرونر و استنت‌گذاری، استفاده از ترومبولیتیک‌ها کمتر شده و معمولاً در مراکزی که امکان PCI فوری وجود ندارد به کار می‌رود.

آسپیرین؛ فقط طبق توصیهٔ اورژانس یا پزشک

آسپیرین با کاهش لخته‌شدن خون به باز نگه‌داشتن جریان خون در رگ تنگ‌شده کمک می‌کند. با این حال، انجمن قلب آمریکا دیگر توصیه نمی‌کند افرادی که فکر می‌کنند دچار سکتهٔ قلبی شده‌اند، بدون هماهنگی مصرف آسپیرین را خودسرانه شروع کنند؛ در عوض، این تصمیم باید توسط اپراتور اورژانس یا تیم پزشکی و پس از اطمینان از نبود آلرژی یا منع مصرف گرفته شود. هرگز بدون تجویز اورژانس یا پزشک، خودسرانه دارو مصرف نکنید.

پیشگیری از سکته قلبی

کنترل عوامل خطر قابل‌تغییر، مهم‌ترین راهبرد پیشگیری از سکتهٔ قلبی است. توصیه‌های کلی عبارت‌اند از:

• ترک کامل سیگار و اجتناب از دود دست دوم
• حفظ وزن سالم و پیروی از یک رژیم غذایی سالم برای قلب
• فعالیت بدنی منظم متناسب با وضعیت سلامت فرد
• مدیریت استرس
• کنترل فشار خون بالا، دیابت و کلسترول بالا با پیگیری منظم پزشکی

برای اطلاعات تکمیلی دربارهٔ بیماری‌های مرتبط، می‌توانید مقالات «آنژین صدری» و «بیماری عروق کرونر» را در طبیب‌یاب مطالعه کنید.

جمع‌بندی: چه زمانی باید فوراً اقدام کرد؟

سکتهٔ قلبی یک وضعیت اورژانسی است که هر دقیقه تأخیر می‌تواند به آسیب بیشتر عضلهٔ قلب منجر شود. در صورت بروز درد یا فشار قفسهٔ سینه، تنگی نفس، تعریق سرد یا هر ترکیبی از علائم هشداردهنده—به‌ویژه در زنانی که ممکن است علائم غیرمعمول‌تری داشته باشند—فوراً با اورژانس (در ایران ۱۱۵) تماس بگیرید و منتظر رسیدن تیم اورژانس بمانید؛ خودتان رانندگی نکنید.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• American Heart Association — Warning Signs of a Heart Attack
• American Heart Association — Heart Attack Symptoms in Women
• American Heart Association — Heart Attack, Stroke and Cardiac Arrest Symptoms
• CDC — About Women and Heart Disease
• NHLBI, NIH — Heart Attack
• NCBI PMC — Door-to-Balloon Time <90 Minutes in STEMI
• Mayo Clinic — Heart Attack: Diagnosis and Treatment
• MedlinePlus — Troponin Test
• Cleveland Clinic — Fibrinolytic (Thrombolytic) Therapy
• American Heart Association — Treatment of a Heart Attack
• American Heart Association — Aspirin and Dual Antiplatelet Therapy
• CDC — About Heart Disease
• CDC — Diabetes and Your Heart
• Mayo Clinic — Heart Attack: First Aid
• NCBI StatPearls — Acute Myocardial Infarction