دسته بندی:
18 شهریور 1405 
8 بازدید
تهوع و استفراغ بارداری (Nausea and Vomiting of Pregnancy یا NVP)، که در زبان محاوره «ویار» یا «تهوع صبحگاهی» (Morning Sickness) نامیده میشود، یکی از شایعترین علائم سهماههٔ اول بارداری است. نام «صبحگاهی» گمراهکننده است، زیرا این علائم میتوانند در هر ساعت از روز یا شب بروز کنند، نه فقط صبحها.
شیوع تهوع و استفراغ بارداری
بر اساس مروری منتشرشده در مجلهٔ Nature Reviews Disease Primers، تهوع و استفراغ بارداری تا ۵۰ تا ۸۰ درصد از زنان باردار را در حدی درگیر میکند. کلینیک کلیولند (Cleveland Clinic) نیز شیوع آن را «تا ۷۰ درصد زنان در سهماههٔ اول» گزارش کرده است. در مقابل، شکل شدید این وضعیت یعنی هایپرامزیس گراویداروم (Hyperemesis Gravidarum) بسیار کمتر شایع است و طبق منبع StatPearls تنها ۰.۳ تا ۳ درصد از بارداریها را درگیر میکند.
زمانبندی معمول: شروع و بهبود علائم
طبق فرهنگنامهٔ سلامت کلینیک کلیولند، علائم معمولاً از حدود هفتهٔ ششم بارداری شروع میشوند، اما بیشتر زنان آن را پیش از هفتهٔ نهم تجربه میکنند. اوج علائم معمولاً بین هفتههای هشتم تا دهم است و در بیشتر موارد تا هفتهٔ سیزدهم بهبود مییابد. کالج آمریکایی متخصصان زنان و زایمان (ACOG) نیز اعلام کرده که این علائم معمولاً پیش از هفتهٔ نهم شروع میشوند و در بیشتر زنان تا هفتهٔ چهاردهم برطرف میگردند؛ هرچند در برخی افراد ممکن است هفتهها یا ماهها بیشتر، و در تعداد کمی حتی تا پایان بارداری، ادامه یابد.
علل احتمالی تهوع بارداری
به گفتهٔ کلینیک مایو (Mayo Clinic)، علت دقیق تهوع بارداری هنوز بهطور کامل شناخته نشده، اما احتمالاً با افزایش سریع سطح هورمونهای بارداری مرتبط است. کلینیک کلیولند نیز به نقش هورمونهایی مانند گنادوتروپین جفتی انسانی (hCG) و استروژن، همراه با تغییرات متابولیک و افت قند خون، اشاره میکند. مرور Fejzo و همکاران در Nature Reviews Disease Primers نشان میدهد سطح hCG در هفتههای اولیهٔ بارداری به سرعت افزایش یافته و معمولاً حدود هفتهٔ نهم به اوج میرسد؛ زمانبندیای که با اوج شیوع تهوع و استفراغ همخوانی دارد.
تفاوت تهوع طبیعی بارداری با هایپرامزیس گراویداروم
تشخیص مرز میان ویار معمول و هایپرامزیس گراویداروم اهمیت بالینی زیادی دارد، زیرا شکل شدید نیازمند ارزیابی و گاه بستری است. بر اساس StatPearls (کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا)، هایپرامزیس گراویداروم با استفراغ مداوم، کاهش وزن معادل یا بیش از ۵ درصد وزن پیش از بارداری، کتونوری (وجود کتون در ادرار به نشانهٔ سوءتغذیهٔ متابولیک) و اختلال الکترولیتی مشخص میشود و از علل مهم بستری در سهماههٔ اول بارداری است.
پرچمهای قرمز هایپرامزیس گراویداروم
سامانهٔ سلامت ملی بریتانیا (NHS) توصیه میکند در صورت بروز هر یک از نشانههای زیر، سریعاً با پزشک یا ماما تماس گرفته شود:
- ناتوانی در نگهداشتن هرگونه غذا یا مایعات به مدت ۲۴ ساعت
- عدم دفع ادرار بیش از هشت ساعت یا ادرار بسیار تیره
- ضعف شدید، سرگیجه یا غش هنگام ایستادن
- درد شکمی یا بالا رفتن دمای بدن (تب)
- استفراغ خونی یا استفراغ مکرر و کنترلنشدنی
- کاهش وزن قابلتوجه
راهکارهای غیردارویی برای کاهش تهوع بارداری
پیش از هر اقدام دارویی، تغییرات ساده در سبک زندگی و تغذیه توصیه میشود. طبق ACOG، NHS و کلینیک کلیولند، این راهکارها شامل موارد زیر است:
- مصرف وعدههای غذایی کوچک و مکرر بهجای وعدههای حجیم، ترجیحاً غذاهای ساده و کمچرب و پرکربوهیدرات (مانند بیسکویت، نان تست و برنج)
- استفاده از زنجبیل (بهصورت چای یا آبنبات زنجبیلی)؛ بر اساس ACOG و NHS شواهدی وجود دارد که زنجبیل میتواند به کاهش تهوع کمک کند
- اجتناب از محرکهایی مانند بوهای تند، غذاهای چرب و ادویهدار، و نورهای چشمکزن
- ترجیح غذاهای سرد یا در دمای اتاق بهجای غذاهای داغ در صورتی که بوی غذای گرم آزاردهنده است (توصیهٔ NHS)
- استراحت کافی و حفظ آبرسانی بدن
- مصرف ویتامین دوران بارداری؛ ACOG میگوید مطالعات نشان داده مصرف مولتیویتامین پیش و حین بارداری خطر تهوع و استفراغ شدید را کاهش میدهد
اصول کلی درمان دارویی (فقط با تجویز پزشک)
در صورتی که راهکارهای غیردارویی کافی نباشند، درمان دارویی باید تنها با تجویز و نظارت پزشک یا ماما انجام شود؛ این مقاله نوع یا میزان مصرف دارو را برای هیچ فردی توصیه نمیکند. بر اساس StatPearls و اطلاعات کلینیک کلیولند، رویکرد درمانی معمول بهصورت پلکانی است:
- خط اول: ترکیب ویتامین B6 (پیریدوکسین) و داکسیلامین (Doxylamine)، که در برخی کشورها بهصورت ترکیبی و با نسخهٔ پزشک نیز عرضه میشود
- خط دوم: در صورت عدم پاسخ، داروهای آنتیهیستامین یا آنتاگونیست دوپامین با صلاحدید پزشک
- خط سوم و موارد شدید: سایر داروهای ضداستفراغ اختصاصی، و در هایپرامزیس گراویداروم، مایعدرمانی وریدی، جبران الکترولیت و ویتامینها (از جمله تیامین) و در موارد نادر تغذیهٔ حمایتی
ACOG تأکید کرده که شروع زودهنگام درمان تهوع و استفراغ بارداری میتواند از پیشرفت آن به هایپرامزیس گراویداروم پیشگیری کند؛ بنابراین تعلل در مراجعه به پزشک هنگام تشدید علائم توصیه نمیشود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
طبق جمعبندی منابع ACOG، کلینیک کلیولند و NHS، در موارد زیر مراجعهٔ فوری به پزشک یا مرکز درمانی ضروری است:
- ناتوانی در نگهداشتن غذا یا مایعات برای بیش از یک روز
- استفراغ بیش از سه بار در روز
- کاهش وزن مشهود نسبت به پیش از بارداری
- علائم کمآبی بدن مانند سرگیجه، ضربان قلب سریع، خشکی دهان یا کاهش چشمگیر دفعات ادرار
- ضعف شدید یا تمایل به غش کردن
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. هرگونه تصمیم دربارهٔ شروع، تغییر یا قطع دارو در دوران بارداری باید تنها با نظر پزشک یا ماما گرفته شود.
منابع
- American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) — Morning Sickness: Nausea and Vomiting of Pregnancy (FAQ)
- Mayo Clinic — Morning sickness: Symptoms and causes
- Cleveland Clinic — Morning Sickness: When It Starts, Treatment & Prevention
- Cleveland Clinic — Hyperemesis Gravidarum: Causes, Symptoms & Treatment
- StatPearls (NCBI Bookshelf) — Hyperemesis Gravidarum
- Fejzo MS, et al. Nausea and vomiting of pregnancy and hyperemesis gravidarum. Nature Reviews Disease Primers. 2019 (PubMed: 31515515)
- NHS — Vomiting and morning sickness in pregnancy
