آنژین صدری (Angina pectoris) به درد، فشار یا احساس ناراحتی در قفسهٔ سینه گفته میشود که زمانی رخ میدهد که عضلهٔ قلب بهاندازهٔ کافی خون غنی از اکسیژن دریافت نمیکند. طبق تعریف کلینیک کلیولند (Cleveland Clinic)، آنژین صدری یک بیماری مستقل نیست، بلکه نشانهای هشداردهنده از یک بیماری زمینهای قلبی، معمولاً بیماری عروق کرونر (Coronary Artery Disease)، است. این احساس میتواند بهصورت فشار، سنگینی، سوزش یا تنگی در قفسهٔ سینه توصیف شود و گاهی به شانه، بازو، گردن، فک یا پشت نیز منتشر میشود.
چرا آنژین صدری رخ میدهد؟
بر اساس اطلاعات مؤسسهٔ ملی قلب، ریه و خون آمریکا (NHLBI)، آنژین زمانی بروز میکند که نیاز عضلهٔ قلب به اکسیژن افزایش یابد یا جریان خون رسیده به آن کاهش پیدا کند. سه مکانیسم اصلی زمینهساز آن عبارتاند از:
- بیماری عروق کرونر: تجمع پلاک چربی در دیوارهٔ شریانهای کرونر، عبور خون را محدود میکند و میتواند زمینهٔ تشکیل لخته را فراهم کند.
- بیماری میکروواسکولار کرونر (Coronary microvascular disease): آسیب به شریانهای بسیار ریز قلب که مانع از گشاد شدن مناسب آنها هنگام نیاز بیشتر قلب به اکسیژن میشود.
- اسپاسم شریان کرونر: انقباض ناگهانی عضلهٔ دیوارهٔ شریان که بهطور موقت مسیر خون را تنگ یا مسدود میکند.
انواع آنژین صدری
مؤسسهٔ NHLBI پنج نوع اصلی آنژین را معرفی میکند: پایدار، ناپایدار، میکروواسکولار، واریانت (پرینزمتال) و مقاوم به درمان. دو نوع نخست از نظر بالینی اهمیت ویژهای دارند، زیرا تفکیک آنها تعیینکنندهٔ فوریت اقدام است.
آنژین پایدار (Stable Angina)
آنژین پایدار شایعترین نوع آنژین در ایالات متحده است. طبق تعریف کلینیک کلیولند، این نوع درد معمولاً حدود پنج دقیقه طول میکشد، الگویی قابلپیشبینی دارد و با فعالیت بدنی، استرس روانی یا هیجانات شدید تحریک میشود. بر اساس گزارش NHLBI، این الگو -از نظر مدت، شدت و محرک- معمولاً برای حداقل دو ماه ثابت میماند و با استراحت یا مصرف نیتروگلیسیرین (Nitroglycerin) برطرف میشود.
آنژین ناپایدار (Unstable Angina) — یک فوریت پزشکی
آنژین ناپایدار برخلاف نوع پایدار، از الگوی مشخصی پیروی نمیکند؛ ممکن است در حالت استراحت یا با فعالیت اندک رخ دهد، بدون هشدار قبلی ظاهر شود، و شدیدتر یا طولانیتر از آنژین پایدار باشد. طبق اطلاعات MedlinePlus (کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا)، این نوع درد معمولاً بیش از ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طول میکشد و به استراحت یا نیتروگلیسیرین بهخوبی پاسخ نمیدهد. آنژین ناپایدار نشانهٔ هشداردهندهٔ نزدیک بودن سکتهٔ قلبی است و باید فوراً بهعنوان یک اورژانس پزشکی در نظر گرفته شود.
آنژین واریانت (پرینزمتال) و آنژین میکروواسکولار
آنژین واریانت یا پرینزمتال (Vasospastic/Prinzmetal angina) در اثر اسپاسم موقت شریانهای کرونر ایجاد میشود؛ طبق NHLBI، این درد معمولاً شدید است و در زمان استراحت، اغلب بین نیمهشب تا اوایل صبح، رخ میدهد و نوعی نسبتاً نادر محسوب میشود. آنژین میکروواسکولار نیز ناشی از اختلال در شریانهای بسیار ریز قلب است، میتواند هنگام فعالیت یا استراحت بروز کند و گاهی به داروهای معمول آنژین پاسخ کامل نمیدهد. نوع دیگری با عنوان آنژین مقاوم به درمان (Refractory angina) نیز وجود دارد که علیرغم درمان دارویی و مداخلهای، برای مدت طولانی (بیش از چند ماه) ادامه مییابد.
تفاوت آنژین صدری با سکتهٔ قلبی
آنژین صدری و سکتهٔ قلبی (Heart Attack) هر دو ناشی از کاهش خونرسانی به قلب هستند، اما تفاوت اساسی دارند. طبق کلینیک کلیولند، در آنژین، کاهش خونرسانی موقتی است و معمولاً به عضلهٔ قلب آسیب دائمی وارد نمیکند؛ اما در سکتهٔ قلبی، انسداد جریان خون شدید و پایدار است و به مرگ بخشی از بافت عضلهٔ قلب منجر میشود. کلینیک کلیولند آنژین را «هشداری که ممکن است روزها تا هفتهها پیش از سکتهٔ قلبی رخ دهد» توصیف میکند. با این حال، بر اساس اطلاعات NHLBI، تنها بر پایهٔ علائم نمیتوان با قطعیت آنژین ناپایدار را از سکتهٔ قلبی افتراق داد؛ آزمایش خون برای اندازهگیری تروپونین قلبی (Cardiac Troponin) و نوار قلب (ECG) برای این افتراق ضروریاند.
علائم آنژین صدری
بر اساس گزارش NHLBI، شایعترین علامت آنژین، احساس درد، فشار، تنگی، سنگینی یا سوزش در قفسهٔ سینه است. علائم همراه دیگر میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تنگی نفس
- خستگی شدید و غیرمعمول
- سبکی سر (Light-headedness)
- تهوع
- احساس سوزش سر دل (Heartburn)
- تعریق
- ضعف عمومی
- انتشار درد به شانه، بازو، گردن، فک یا پشت
طبق همین منبع، زنان اغلب علائم متفاوتی از مردان نشان میدهند؛ در آنان احتمال بروز ناراحتی در نواحی دورتر از قفسهٔ سینه (مانند بازو، گردن، پشت و فک) و همچنین علائم همراهی مانند تنگی نفس، تهوع و سبکی سر بیشتر است که گاهی موجب تأخیر در تشخیص میشود.
پرچمهای قرمز؛ چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟
هرگونه درد قفسهٔ سینهٔ جدید، شدید یا رو به وخامت باید جدی گرفته شود. طبق MedlinePlus و NHLBI، در موارد زیر باید بلافاصله با اورژانس (در ایران ۱۱۵) تماس گرفت:
- درد قفسهٔ سینهای که با استراحت یا نیتروگلیسیرین برطرف نمیشود.
- دردی که پنج دقیقه پس از مصرف نیتروگلیسیرین بهتر نشود.
- دردی که در حال شدیدتر شدن است یا بیش از حد معمولِ فرد طول میکشد.
- بازگشت درد پس از تسکین موقت با دارو.
- درد قفسهٔ سینه بههمراه تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع یا سبکی سر شدید.
در چنین شرایطی، بههیچوجه نباید منتظر ماند تا مشخص شود درد «فقط آنژین» است یا سکتهٔ قلبی؛ ارزیابی فوری پزشکی الزامی است.
تشخیص آنژین صدری
طبق NHLBI، پزشک تشخیص آنژین را بر پایهٔ شرححال، معاینهٔ فیزیکی و مجموعهای از آزمایشها و تصویربرداریها انجام میدهد:
- نوار قلب (ECG): کمک به شناسایی نوع آنژین و سایر مشکلات جدی قلبی.
- رادیوگرافی قفسهٔ سینه: بررسی سایر علل احتمالی درد مانند مشکلات ریوی.
- آزمایش خون: اندازهگیری تروپونین قلبی برای افتراق آنژین ناپایدار از سکتهٔ قلبی، همراه با بررسی چربی خون و قند خون.
- اکوکاردیوگرافی: بررسی عملکرد پمپاژ قلب.
- امآرآی قلب (Cardiac MRI): بررسی حرکت عضلهٔ قلب و خونرسانی آن.
- تست ورزش (استرس تست): بررسی عملکرد قلب هنگام فعالیت بدنی.
- آنژیوگرافی سیتی کرونر: ارزیابی جریان خون در عروق کرونر.
- آنژیوگرافی تهاجمی کرونر: بررسی دقیق جریان خون و شناسایی بیماری عروق کرونر.
- تست تحریکی (Provocation test): برای تشخیص آنژین واریانت و میکروواسکولار.
اصول درمان آنژین صدری
هدف کلی درمان، طبق NHLBI، دو محور دارد: افزایش خونرسانی به عضلهٔ قلب و کاهش بار کاری قلب. رویکرد درمانی بسته به نوع و شدت آنژین متفاوت است و باید توسط متخصص قلب تعیین شود؛ هیچ دوز دارویی در این مقاله توصیه نمیشود.
داروها
- نیتراتها (نیتروگلیسیرین): با گشاد کردن عروق خونی، جریان خون قلب را افزایش و بار کاری آن را کاهش میدهند؛ نوع سریعالاثر برای تسکین حملهٔ حاد آنژین به کار میرود.
- بتابلاکرها: ضربان قلب را کند و نیروی انقباض آن را کاهش میدهند.
- مسدودکنندههای کانال کلسیم: شلکنندهٔ عضلات قلب و عروق، بهویژه در آنژین واریانت مؤثرند.
- داروهای ضدپلاکت (مانند آسپرین): برای پیشگیری از تشکیل لخته.
- استاتینها: کاهش تجمع پلاک و کندکردن پیشرفت بیماری عروق کرونر.
- رانولازین (Ranolazine): کاهش علائم و افزایش تحمل فعالیت در برخی بیماران.
- مورفین: صرفاً در موارد درد شدید مقاوم به سایر درمانها و تحت نظر پزشک.
اصلاح سبک زندگی
بر اساس عوامل خطر معرفیشده توسط NHLBI، مدیریت عوامل خطر قابلتغییر نقش مهمی در کنترل آنژین پایدار دارد:
- ترک سیگار و پرهیز از دود دست دوم.
- افزایش فعالیت بدنی منظم.
- رعایت رژیم غذایی سالم برای قلب.
- مدیریت استرس.
- محدود کردن مصرف الکل.
- کنترل بیماریهای زمینهای مانند فشار خون بالا و اختلالات چربی خون.
مداخلات عروقی
در مواردی که اصلاح سبک زندگی و دارودرمانی کافی نباشد، طبق NHLBI ممکن است این روشها لازم شود:
- آنژیوپلاستی عروق کرونر (PCI) همراه با استنتگذاری: باز کردن شریان تنگشده.
- جراحی بایپس عروق کرونر (CABG): ایجاد مسیر جایگزین برای خونرسانی به قلب.
عوامل خطر آنژین صدری
بر اساس گزارش NHLBI، عوامل خطر آنژین صدری شامل موارد زیر است:
- عوامل غیرقابلتغییر: افزایش سن، جنسیت (خطر بیشتر در مردان بالای ۴۵ سال و زنان بالای ۵۵ سال طبق کلینیک کلیولند)، سابقهٔ خانوادگی و ژنتیک، و خطر بالاتر در برخی گروههای نژادی از جمله سیاهپوستان آمریکایی.
- عوامل قابلتغییر: سیگار کشیدن، کمتحرکی، رژیم غذایی ناسالم، استرس مزمن، مصرف زیاد الکل و مصرف مواد مخدر.
- بیماریهای زمینهای: نارسایی قلبی، بیماریهای دریچهای، فشار خون بالا، کمخونی، کاردیومیوپاتی و سندروم متابولیک.
- عوامل محیطی: قرار گرفتن در معرض آلودگی هوا و مشاغل پراسترس همراه با خواب ناکافی.
آنژین صدری معمولاً در چارچوب بیماری گستردهتر عروق کرونر بروز میکند و بررسی دقیقتر آن، همچنین افتراق کاملتر از سکتهٔ قلبی، نیازمند ارزیابی تخصصی قلب است.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
