واژینوز باکتریایی؛ علت بوی بد واژن، علائم و روش‌های درمان

در حالت طبیعی، واژن عمدتاً میزبان باکتری‌های مفید به نام لاکتوباسیل (Lactobacillus) است که با تولید اسید لاکتیک، محیط واژن را اسیدی و در برابر رشد بیش‌ازحد سایر میکروب‌ها محافظت می‌کنند. در واژینوز باکتریایی، جمعیت لاکتوباسیل‌ها کاهش می‌یابد و باکتری‌های بی‌هوازی دیگر، از جمله گاردنرلا واژینالیس (Gardnerella vaginalis)، بیش از حد رشد می‌کنند. این عدم تعادل میکروبی (Dysbiosis) موجب افزایش pH واژن و بروز علائم می‌شود. منبع: StatPearls — Bacterial Vaginosis

علائم واژینوز باکتریایی

بسیاری از افراد مبتلا به واژینوز باکتریایی هیچ علامتی ندارند. در مواردی که علامت‌دار است، شایع‌ترین نشانه‌ها بر اساس CDC عبارت‌اند از:

• ترشح رقیق و یکنواخت، معمولاً به رنگ خاکستری یا سفید-خاکستری که سطح دیواره‌های واژن را می‌پوشاند
• بوی نامطبوع و شبیه بوی ماهی، که معمولاً پس از نزدیکی جنسی یا در دوران قاعدگی شدیدتر می‌شود
• در برخی افراد، سوزش یا خارش خفیف واژن (کمتر شایع)

تشخیص بالینی معمولاً بر اساس معیارهای آمزل (Amsel Criteria) انجام می‌شود که شامل چهار مورد است: ترشح رقیق و یکنواخت خاکستری-سفید، pH واژن بالاتر از ۴٫۵، بوی مشخص شبیه ماهی پس از افزودن مادهٔ قلیایی (Whiff Test)، و مشاهدهٔ «سلول‌های راهنما» (Clue Cells) زیر میکروسکوپ؛ وجود حداقل سه مورد از این چهار معیار برای تشخیص کافی است. در برخی مراکز از آزمایش‌های مولکولی (NAAT) نیز استفاده می‌شود. منبع: CDC — STI Treatment Guidelines: Bacterial Vaginosis و StatPearls — Amsel Criteria

تفاوت واژینوز باکتریایی با عفونت قارچی و تریکوموناس

یکی از رایج‌ترین اشتباهات، یکسان‌دانستن واژینوز باکتریایی با عفونت قارچی واژن (کاندیدیازیس) یا تریکوموناس است، درحالی‌که این سه وضعیت از نظر علت، علائم و درمان کاملاً متفاوت‌اند. تشخیص دقیق تنها با معاینه و آزمایش توسط پزشک ممکن است و خوددرمانی بر اساس حدس نادرست می‌تواند وضعیت را بدتر کند.

منبع مقایسه: CDC — Vulvovaginal Candidiasis and Trichomoniasis, STI Treatment Guidelines و StatPearls — Trichomoniasis

تمایز با عفونت ادراری

گاهی واژینوز باکتریایی با عفونت مجاری ادراری (Urinary Tract Infection) اشتباه گرفته می‌شود، زیرا هر دو می‌توانند با سوزش هنگام دفع ادرار همراه باشند؛ به‌گفتهٔ دفتر سلامت زنان آمریکا، سوزش هنگام ادرار می‌تواند یکی از نشانه‌های واژینوز باکتریایی نیز باشد. با این حال، نشانهٔ اصلی و مشخص واژینوز باکتریایی تغییر در ترشح واژن و بوی نامطبوع شبیه ماهی است، در حالی که عفونت ادراری عفونتی در دستگاه ادراری است و معمولاً با تکرر ادرار و احساس فوریت در دفع ادرار همراه می‌شود. از آنجا که علائم این دو وضعیت می‌تواند هم‌پوشانی داشته باشد، تشخیص افتراقی تنها با معاینه و آزمایش توسط پزشک ممکن است. منبع: Office on Women’s Health (womenshealth.gov) — Bacterial Vaginosis

عوامل خطر واژینوز باکتریایی

بر اساس اطلاعات CDC، عوامل زیر می‌توانند خطر بروز واژینوز باکتریایی را افزایش دهند:

• داشتن شریک یا شرکای جنسی متعدد یا شریک جنسی جدید
• عدم استفاده از کاندوم
• دوش واژینال (Vaginal Douching)؛ این عمل تعادل طبیعی باکتری‌های محافظ واژن را بر هم می‌زند و خطر ابتلا و عود واژینوز باکتریایی را افزایش می‌دهد
• کمبود طبیعی لاکتوباسیل در فلور واژن

منابع: CDC — About Bacterial Vaginosis و Office on Women’s Health (womenshealth.gov) — Douching

عوارض احتمالی در صورت عدم درمان

افزایش خطر سایر عفونت‌ها

وجود واژینوز باکتریایی می‌تواند خطر ابتلا به عفونت‌های آمیزشی از جمله کلامیدیا، سوزاک، تریکوموناس، ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) و ویروس هرپس سیمپلکس نوع ۲ را افزایش دهد. منبع: CDC — STI Treatment Guidelines: Bacterial Vaginosis

عوارض در بارداری

واژینوز باکتریایی در دوران بارداری با افزایش خطر برخی پیامدهای نامطلوب از جمله زایمان زودرس (Preterm Birth)، پارگی زودرس کیسهٔ آب، و کاهش وزن هنگام تولد ارتباط داشته است. بر اساس دستورالعمل CDC، غربالگری روتین واژینوز باکتریایی در زنان باردار بدون علامت توصیه نمی‌شود؛ اما همهٔ زنان باردار دارای علائم باید بررسی و در صورت ابتلا درمان شوند. تصمیم دربارهٔ بررسی و درمان باید توسط پزشک و بر اساس شرایط فردی هر بیمار گرفته شود. منبع: CDC — STI Treatment Guidelines: Bacterial Vaginosis و StatPearls — Bacterial Vaginosis

درمان واژینوز باکتریایی

درمان واژینوز باکتریایی باید صرفاً توسط پزشک و پس از تشخیص قطعی انجام شود. بر اساس دستورالعمل CDC، این عارضه معمولاً با داروهای آنتی‌بیوتیکی مانند مترونیدازول (Metronidazole) یا کلیندامایسین (Clindamycin) به شکل خوراکی یا موضعی (واژینال) درمان می‌شود. نوع دارو، دوز و مدت مصرف باید توسط پزشک بر اساس شرایط هر فرد تعیین شود و این مقاله به هیچ عنوان جایگزین تجویز پزشکی نیست.

نکتهٔ مهم: دوش واژینال نه‌تنها درمانی برای واژینوز باکتریایی نیست، بلکه بر اساس شواهد موجود می‌تواند خطر عود بیماری را افزایش دهد و تعادل طبیعی فلور واژن را مختل کند؛ بنابراین توصیه نمی‌شود. منبع: Office on Women’s Health — Douching و CDC — About Bacterial Vaginosis

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت مشاهدهٔ هرکدام از موارد زیر، مراجعه به پزشک متخصص زنان ضروری است:

• تغییر در رنگ، بو یا حجم ترشحات واژن
• خارش، سوزش یا ناراحتی مداوم واژن
• علائم در دوران بارداری
• عود مکرر علائم پس از درمان قبلی

خوددرمانی یا استفاده از داروهای بدون تجویز پزشک، به‌ویژه بدون تشخیص دقیق نوع عفونت، توصیه نمی‌شود، زیرا واژینوز باکتریایی، عفونت قارچی و تریکوموناس نیازمند رویکردهای درمانی کاملاً متفاوتی هستند.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• CDC — About Bacterial Vaginosis (BV): https://www.cdc.gov/bacterial-vaginosis/about/index.html
• CDC — STI Treatment Guidelines: Bacterial Vaginosis: https://www.cdc.gov/std/treatment-guidelines/bv.htm
• StatPearls — Bacterial Vaginosis (NCBI Bookshelf): https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459216/
• StatPearls — Amsel Criteria (NCBI Bookshelf): https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542319/
• StatPearls — Trichomoniasis (NCBI Bookshelf): https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK534826/
• Office on Women’s Health (womenshealth.gov) — Bacterial Vaginosis: https://womenshealth.gov/a-z-topics/bacterial-vaginosis
• Office on Women’s Health (womenshealth.gov) — Douching: https://womenshealth.gov/a-z-topics/douching
• U.S. Preventive Services Task Force — Bacterial Vaginosis in Pregnancy Screening: https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/bacterial-vaginosis-in-pregnancy-to-prevent-preterm-delivery-screening