سنگ کیسه صفرا (Gallstones / Cholelithiasis)؛ علائم، عوامل خطر و درمان

سنگ کیسه صفرا یکی از شایع‌ترین اختلالات دستگاه گوارش است. بر اساس مؤسسهٔ ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK)، حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد جمعیت بزرگسال آمریکا به سنگ کیسه صفرا مبتلا هستند، هرچند اکثر آن‌ها هیچ علامتی ندارند. این مقاله به‌صورت عمومی و اطلاع‌رسانی به تعریف، انواع، عوامل خطر، علائم، عوارض جدی و روش‌های تشخیص و درمان سنگ کیسه صفرا می‌پردازد.

سنگ کیسه صفرا چیست؟

سنگ کیسه صفرا (Cholelithiasis) به توده‌های سخت و شبیه سنگریزه گفته می‌شود که در کیسه صفرا (Gallbladder)، اندام کوچک زیر کبد که وظیفهٔ ذخیره و تغلیظ صفرا را بر عهده دارد، تشکیل می‌شوند. اندازهٔ این سنگ‌ها از دانه‌ای ریز تا اندازهٔ یک توپ گلف متغیر است و ممکن است یک کیسه صفرا فقط یک سنگ بزرگ یا تعداد زیادی سنگ کوچک داشته باشد.

انواع سنگ کیسه صفرا

سنگ‌های کیسه صفرا بر اساس ترکیب اصلی خود به دو دستهٔ کلی تقسیم می‌شوند.

سنگ‌های کلسترولی

سنگ‌های کلسترولی شایع‌ترین نوع هستند و طبق منبع StatPearls، حدود ۷۵ درصد سنگ‌های کیسه صفرا در کشورهای غربی را تشکیل می‌دهند. این سنگ‌ها معمولاً زرد تا سبز رنگ‌اند و زمانی شکل می‌گیرند که میزان کلسترول در صفرا بیش از حد ظرفیت حل‌شدن آن باشد.

سنگ‌های رنگدانه‌ای (پیگمنتی)

سنگ‌های رنگدانه‌ای از بیلی‌روبین ساخته می‌شوند و به دو زیرگروه سیاه و قهوه‌ای تقسیم می‌شوند؛ سنگ‌های سیاه معمولاً با تجزیهٔ بیش‌ازحد گلبول‌های قرمز (مانند کم‌خونی همولیتیک) و سیروز کبدی مرتبط‌اند و سنگ‌های قهوه‌ای بیشتر با عفونت‌های باکتریایی یا انگلی مجاری صفراوی همراه هستند.

چرا بسیاری از افراد بی‌علامت هستند؟

طبق اعلام NIDDK، اکثر افراد مبتلا به سنگ کیسه صفرا هیچ علامتی ندارند و این نوع سنگ‌ها را «سنگ‌های خاموش» (Silent Gallstones) می‌نامند. سنگ‌های خاموش مانع عملکرد کیسه صفرا، کبد یا پانکراس نمی‌شوند و به همین دلیل معمولاً نیازی به درمان ندارند، مگر اینکه علامت‌دار شوند یا خطر خاصی وجود داشته باشد. طبق StatPearls، در بیماران بدون علامت، حدود ۱۰ درصد ظرف ۵ سال و حدود ۲۰ درصد ظرف ۲۰ سال دچار علائم می‌شوند.

عوامل خطر سنگ کیسه صفرا

ترکیبی از عوامل ژنتیکی، هورمونی و سبک زندگی در شکل‌گیری سنگ کیسه صفرا نقش دارند. یک مرور شناخته‌شدهٔ پزشکی این عوامل را با مخفف «۴F» (زن/Female، چاق/Fat، حدود چهل‌سالگی/Forty، و بارور/Fertile) خلاصه می‌کند؛ اگرچه امروزه عوامل دیگری نیز به آن افزوده می‌شود.

عارضهعلائم هشداردهندهتوضیحکوله‌سیستیت حاد (التهاب کیسه صفرا)درد ثابت و شدید شکم، تب، حساسیت شکمی مداومزمانی رخ می‌دهد که سنگ در گردن کیسه صفرا گیر کند؛ درد آن برخلاف کولیک صفراوی ساده، معمولاً چند روز ادامه دارد.کلانژیت (عفونت مجاری صفراوی)سه‌گانهٔ شارکو: تب و لرز، زردی (یرقان)، درد شکمیطبق StatPearls، یک عفونت تهدیدکنندهٔ حیات مجاری صفراوی است؛ در موارد شدید، افت فشار خون و گیجی نیز اضافه می‌شود (پنتاد رینولدز) و بدون درمان به‌موقع می‌تواند کشنده باشد.پانکراتیت صفراویدرد شدید و ناگهانی قسمت فوقانی شکم که به پشت تیر می‌کشد، تهوع، استفراغ، تبوقتی سنگ مجرای مشترک نزدیک پانکراس را مسدود کند رخ می‌دهد؛ طبق Cleveland Clinic، شایع‌ترین علت التهاب حاد پانکراس همین وضعیت است و نیازمند بستری فوری است.انسداد مجرای صفراوی مشترک (کلدوکولیتیازیس)زردی پوست و چشم، ادرار تیره، مدفوع کم‌رنگطبق StatPearls، در ۵ تا ۱۵ درصد از افراد کاندید کوله‌سیستکتومی مشاهده می‌شود.

در صورت بروز هر یک از این علائم باید فوراً به مراکز اورژانسی مراجعه شود:

• درد شدید و مداوم شکم که چند ساعت ادامه دارد.
• تب همراه با لرز.
• زردی پوست یا سفیدی چشم‌ها.
• ضربان قلب سریع یا افت هوشیاری همراه با درد شکمی.

تشخیص سنگ کیسه صفرا

سونوگرافی شکم روش اصلی و خط اول برای تشخیص سنگ کیسه صفرا است. طبق StatPearls، سونوگرافی می‌تواند سنگ‌هایی تا حدود ۲ میلی‌متر را شناسایی کند و روشی در دسترس، سریع و بدون تشعشع محسوب می‌شود. در صورت شک به انسداد مجرای صفراوی مشترک، ممکن است پزشک از روش‌های تکمیلی مانند کلانژیوپانکراتوگرافی با تشدید مغناطیسی (MRCP) یا آندوسکوپی مجاری صفراوی (ERCP) نیز استفاده کند.

درمان سنگ کیسه صفرا

سنگ‌های بی‌علامت (خاموش)

طبق NIDDK، سنگ‌های بدون علامت معمولاً نیازی به درمان ندارند، زیرا مانع عملکرد طبیعی کیسه صفرا، کبد یا پانکراس نمی‌شوند. تصمیم دربارهٔ پیگیری یا مداخله در این موارد باید با نظر پزشک و بر اساس شرایط فردی گرفته شود.

کوله‌سیستکتومی لاپاراسکوپیک

برای سنگ‌های علامت‌دار، درمان اصلی برداشتن کیسه صفرا (کوله‌سیستکتومی) است. طبق StatPearls، «کوله‌سیستکتومی لاپاراسکوپیک، استاندارد درمانی سنگ‌های کیسه صفرای علامت‌دار» است؛ در این روش کم‌تهاجمی، جراح از طریق چند برش کوچک و با کمک دوربین، کیسه صفرا را خارج می‌کند. این جراحی سالانه در آمریکا حدود یک میلیون بار انجام می‌شود و میزان مرگ‌ومیر ناشی از آن کمتر از ۰.۵ درصد گزارش شده است. در موارد وجود سنگ در مجرای صفراوی مشترک، ممکن است پیش یا هم‌زمان با جراحی از روش آندوسکوپی ERCP نیز استفاده شود.

جمع‌بندی

سنگ کیسه صفرا اختلالی شایع است که در بسیاری از افراد بدون علامت باقی می‌ماند، اما در صورت بروز کولیک صفراوی مکرر یا نشانه‌های هشداردهندهٔ عوارض (تب، زردی، درد شدید و پایدار شکم)، مراجعهٔ سریع به پزشک یا اورژانس ضروری است. تشخیص با سونوگرافی و درمان قطعی موارد علامت‌دار با کوله‌سیستکتومی لاپاراسکوپیک صورت می‌گیرد.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• NIDDK — Definition & Facts for Gallstones
• NIDDK — Symptoms & Causes of Gallstones
• NIDDK — Gallstones (Overview)
• StatPearls (NCBI Bookshelf) — Gallstones (Cholelithiasis)
• StatPearls (NCBI Bookshelf) — Cholangitis
• Mayo Clinic — Gallstones: Symptoms & Causes
• Mayo Clinic — Gallstones: Diagnosis & Treatment
• Cleveland Clinic — Gallstone Pancreatitis
• Cleveland Clinic — Cholecystitis
• PubMed — 4F’s: still up to date risk factors of cholelithiasis