نارسایی قلبی؛ علائم، علل، انواع و روش‌های درمان

نارسایی قلبی (Heart Failure) یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن قلبی‌عروقی است که با مدیریت صحیح می‌توان کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشید. در این مقاله، تعریف علمی این وضعیت، انواع آن، علل، علائم هشداردهنده، روش‌های تشخیص و رویکردهای کلی درمان بر پایهٔ منابع معتبر بین‌المللی بررسی می‌شود.

نارسایی قلبی چیست؟

بر اساس تعریف مؤسسهٔ ملی قلب، ریه و خون آمریکا (NHLBI)، نارسایی قلبی وضعیتی است که در آن قلب نمی‌تواند خون کافی برای پاسخ‌گویی به نیاز بدن پمپاژ کند؛ این حالت می‌تواند به‌دلیل ناتوانی بطن‌ها در پر شدن مناسب از خون یا ضعف عضلهٔ قلب در پمپاژ مؤثر رخ دهد (NHLBI).

نکتهٔ مهم: اصطلاح «نارسایی قلبی» به معنای توقف کامل قلب یا ایست قلبی نیست؛ بلکه به معنای کاهش کارایی قلب در پمپاژ خون است. NHLBI صراحتاً تأکید می‌کند که این عبارت به این معنا نیست که قلب از کار افتاده است (NHLBI). به همین ترتیب، سرویس بهداشت ملی بریتانیا (NHS) نیز یادآوری می‌کند که نارسایی قلبی به معنای متوقف شدن یا توقف قریب‌الوقوع قلب نیست (NHS).

طبق آمار NHLBI، این وضعیت بیش از ۶ میلیون بزرگسال در آمریکا را درگیر کرده و می‌تواند به‌صورت ناگهانی (حاد) یا تدریجی (مزمن) بروز کند (NHLBI).

انواع نارسایی قلبی

نارسایی قلبی بر اساس دو معیار اصلی طبقه‌بندی می‌شود: میزان کسر جهشی بطن چپ (Ejection Fraction) و سمت درگیر قلب (چپ یا راست).

نارسایی قلبی با کسر جهشی کاهش‌یافته (HFrEF)

در این نوع که با عنوان نارسایی سیستولیک نیز شناخته می‌شود، عضلهٔ قلب به‌درستی منقبض نمی‌شود و خون کمتری با اکسیژن کافی به بدن می‌رسد. طبق راهنمای بالینی ۲۰۲۲ کالج قلب آمریکا/انجمن قلب آمریکا/انجمن نارسایی قلبی آمریکا (ACC/AHA/HFSA)، کسر جهشی ۴۰٪ یا کمتر معیار تشخیص HFrEF است (StatPearls).

نارسایی قلبی با کسر جهشی حفظ‌شده (HFpEF)

در این حالت، عضلهٔ قلب به‌طور طبیعی منقبض می‌شود اما بطن‌ها در زمان پر شدن از خون به‌درستی شل نمی‌شوند (اختلال دیاستولیک). بر اساس همان راهنما، کسر جهشی ۵۰٪ یا بیشتر همراه با شواهد افزایش فشار پرشدگی بطن چپ، معیار HFpEF است؛ کسر جهشی بین ۴۱ تا ۴۹٪ نیز با عنوان «نارسایی با کسر جهشی نسبتاً کاهش‌یافته» (HFmrEF) طبقه‌بندی می‌شود (StatPearls؛ NHLBI).

منبع جدول: (StatPearls — HFpEF؛ NHLBI — Diagnosis)

نارسایی قلبی چپ در برابر راست

نارسایی می‌تواند یک یا هر دو سمت قلب را درگیر کند و علل و علائم آن‌ها متفاوت است:

• نارسایی سمت چپ: شایع‌ترین شکل است و اغلب ناشی از بیماری عروق کرونر قلب، سکتهٔ قلبی، اختلال دریچه‌ای، آریتمی، فشار خون بالا یا چاقی است (NHLBI).
• نارسایی سمت راست: اغلب در پی پیشرفت نارسایی سمت چپ، بیماری‌های ریوی مانند COPD، یا اختلالات دریچه‌ای و مادرزادی قلب رخ می‌دهد (NHLBI).

علل و عوامل خطر نارسایی قلبی

طبق StatPearls، شایع‌ترین علت زمینه‌ای نارسایی قلبی، بیماری ایسکمیک قلب (بیماری عروق کرونر) است؛ فشار خون بالا، بیماری دریچه‌ای و میوکاردیت نیز از دیگر عوامل مهم هستند (StatPearls). NHLBI فهرست جامع‌تری از علل و عوامل خطر را ارائه می‌دهد:

• بیماری عروق کرونر قلب و سابقهٔ سکتهٔ قلبی
• فشار خون بالا (Hypertension)
• بیماری دریچه‌ای قلب
• کاردیومیوپاتی و التهاب عضلهٔ قلب
• آریتمی یا ضربان نامنظم قلب
• دیابت مدیریت‌نشده و چاقی به‌عنوان عامل خطر
• آپنهٔ خواب و بیماری مزمن کلیه
• سن بالای ۶۵ سال، سابقهٔ خانوادگی و برخی جهش‌های ژنتیکی
• مصرف دخانیات، الکل زیاد و مواد مخدر

(منبع کامل فهرست: NHLBI — Causes and Risk Factors)

علائم نارسایی قلبی

علائم بسته به سمت درگیر قلب متفاوت است. طبق NHLBI:

• علائم نارسایی سمت چپ: تنگی نفس، سرفه، خستگی شدید حتی پس از استراحت، ضعف عمومی، کبودی لب و انگشتان، و ناتوانی در خوابیدن به‌صورت دراز کشیده (ارتوپنه/Orthopnea).
• علائم نارسایی سمت راست: تهوع و کاهش اشتها، درد شکمی، تورم (ادم) در مچ پا، پا، شکم و وریدهای گردن، تکرر ادرار و افزایش وزن.

(NHLBI — Symptoms)

انجمن قلب آمریکا (AHA) نیز در فهرست علائم هشداردهندهٔ خود موارد زیر را ذکر می‌کند: تنگی نفس در فعالیت یا حتی در حالت استراحت که گاهی ناگهانی و شبانه رخ می‌دهد؛ سرفه یا خس‌خس مداوم که ممکن است خلط سفید یا صورتی همراه با رگه‌های خونی تولید کند؛ تورم اندام‌ها؛ افزایش یا کاهش ناگهانی وزن؛ خستگی مداوم؛ کاهش اشتها و تهوع؛ و گیجی یا اختلال حافظه (AHA — Warning Signs of Heart Failure).

طبقه‌بندی عملکردی نارسایی قلبی (NYHA)

یکی از رایج‌ترین ابزارهای ارزیابی شدت نارسایی قلبی، طبقه‌بندی انجمن قلب نیویورک (New York Heart Association) است که بر اساس میزان محدودیت فعالیت فیزیکی بیمار تعیین می‌شود (StatPearls).

(منبع: StatPearls — Heart Failure (Congestive Heart Failure))

تشخیص نارسایی قلبی

تشخیص نارسایی قلبی معمولاً ترکیبی از شرح‌حال، معاینهٔ بالینی، آزمایش‌های خون و تصویربرداری است (NHLBI).

اکوکاردیوگرافی و اندازه‌گیری کسر جهشی

اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) رایج‌ترین روش برای اندازه‌گیری کسر جهشی بطن چپ و بررسی ساختار و عملکرد قلب است. طبق Cleveland Clinic، در تشخیص نهایی نارسایی قلبی، وجود سطح بالای BNP یا NT-proBNP باید با شواهد اکوکاردیوگرافیک اختلال ساختاری یا عملکردی قلب تأیید شود (Cleveland Clinic).

آزمایش‌های خون؛ BNP و NT-proBNP

پپتید ناتریورتیک نوع B (BNP) و بخش انتهایی پیش‌سازهٔ آن (NT-proBNP) در نارسایی قلبی افزایش می‌یابند. طبق Cleveland Clinic، سطح طبیعی BNP کمتر از ۱۰۰ پیکوگرم بر میلی‌لیتر است و مقادیر بالاتر از ۱۰۰ پیکوگرم بر میلی‌لیتر ممکن است نشانهٔ نارسایی قلبی باشد؛ برای NT-proBNP، مقادیر بالاتر از ۹۰۰ پیکوگرم بر میلی‌لیتر می‌تواند نشان‌دهندهٔ نارسایی قلبی باشد، هرچند تشخیص قطعی نیازمند بررسی‌های تکمیلی است (Cleveland Clinic — BNP Test). توجه شود که محدودهٔ مرجع دقیق ممکن است بین آزمایشگاه‌ها و روش سنجش متفاوت باشد و تفسیر نهایی بر عهدهٔ پزشک است.

سایر بررسی‌های تشخیصی

• نوار قلب (ECG/EKG) یا مانیتورینگ هولتر برای بررسی فعالیت الکتریکی قلب
• تست ورزش (Stress Test) برای ارزیابی عملکرد قلب حین فعالیت
• سی‌تی‌اسکن قلب، ام‌آرآی قلب یا اسکن هسته‌ای قلب
• کاتتریزاسیون قلبی همراه با آنژیوگرافی عروق کرونر برای بررسی انسداد عروق

(NHLBI — Diagnosis)

رویکردهای درمانی کلی

درمان نارسایی قلبی فردی است و باید توسط متخصص قلب و بر اساس نوع، شدت و علت زمینه‌ای بیماری تعیین شود. در ادامه فقط رویکردهای کلی معرفی می‌شود و هیچ دوز دارویی یا نسخهٔ درمانی فردی ارائه نمی‌شود.

داروها

بر اساس راهنماهای بالینی به‌روز (ACC/AHA/HFSA و انجمن قلب اروپا/ESC)، چهار گروه اصلی دارویی «ستون‌های درمان» نارسایی قلبی با کسر جهشی کاهش‌یافته را تشکیل می‌دهند:

• مهارکننده‌های آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACEi)، مسدودکننده‌های گیرندهٔ آنژیوتانسین (ARB) یا مهارکننده‌های گیرندهٔ آنژیوتانسین-نپریلیزین (ARNI)
• بتابلاکرهای مبتنی بر شواهد
• آنتاگونیست‌های گیرندهٔ مینرالوکورتیکوئید (MRA)
• مهارکننده‌های SGLT2

علاوه بر این، دیورتیک‌ها (مدرها) برای کنترل احتباس مایعات و علائم احتقانی تجویز می‌شوند. انتخاب و ترکیب داروها و دوز آن‌ها کاملاً فردی است و تنها باید توسط پزشک معالج تعیین شود (مقالهٔ European Heart Journal Supplements دربارهٔ چهار ستون درمان HFrEF).

سبک زندگی

• رعایت رژیم غذایی کم‌نمک و کنترل میزان مایعات دریافتی طبق توصیهٔ پزشک
• فعالیت بدنی منظم و شرکت در برنامه‌های توان‌بخشی قلبی (Cardiac Rehabilitation)
• پایش روزانهٔ وزن بدن برای تشخیص زودهنگام احتباس مایعات
• ترک دخانیات، محدودکردن مصرف الکل و پرهیز از مواد مخدر
• مدیریت بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت، فشار خون بالا و آپنهٔ خواب

(Cleveland Clinic؛ NHLBI)

دستگاه‌ها و مداخلات

در مراحل پیشرفته‌تر یا در صورت عدم پاسخ کافی به دارو، ممکن است گزینه‌های زیر توسط تیم درمان مطرح شود:

• دفیبریلاتور قابل کاشت (ICD): برای کاهش خطر مرگ ناگهانی قلبی ناشی از آریتمی‌های خطرناک
• درمان همگام‌سازی قلبی (CRT): برای هماهنگ‌کردن انقباض بطن‌ها و بهبود عملکرد پمپاژ قلب
• دستگاه کمکی بطن چپ (LVAD): پمپ مکانیکی برای کمک به بطن چپ در موارد پیشرفتهٔ نارسایی قلبی
• جراحی ترمیم یا تعویض دریچهٔ قلب، و در موارد شدید، پیوند قلب

(AHA — Devices and Surgical Procedures)

پرچم قرمز؛ چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟

برخی علائم نارسایی قلبی نشانهٔ وخامت حاد وضعیت (مانند ادم ریوی حاد) هستند و نیازمند مراجعهٔ فوری به اورژانس یا تماس با خدمات اورژانسی هستند. طبق NHS، در صورت بروز موارد زیر باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفت:

• مشکل شدید تنفسی همراه با نفس‌نفس زدن یا احساس خفگی
• کبودی، رنگ‌پریدگی یا تیرگی لب‌ها و پوست
• از دست دادن هوشیاری

(NHS — Heart Failure)

علاوه بر این، انجمن قلب آمریکا (AHA) تأکید می‌کند که درد قفسهٔ سینه و تنگی نفس شدید ناگهانی باید فوراً با اورژانس (۹۱۱ در آمریکا) گزارش شود (AHA — When to Call 911) و در فهرست علائم هشداردهندهٔ نارسایی قلبی، سرفهٔ مداوم همراه با خلط کف‌آلود سفید یا صورتی رنگ (رگه‌دار با خون) را از نشانه‌های مهمی می‌داند که باید فوراً به پزشک یا اورژانس گزارش شود (AHA — Warning Signs of Heart Failure). به همین ترتیب، NHS صراحتاً «سرفه همراه با خلط کف‌آلود صورتی‌رنگ» را از علائم قابل توجه نارسایی قلبی معرفی می‌کند که باید به پزشک گزارش شود (NHS).

تنگی نفس در حالت استراحت (نه فقط هنگام فعالیت)، تورم ناگهانی و شدید پاها یا شکم همراه با افزایش وزن سریع، و خستگی شدید و ناتوان‌کننده نیز از نشانه‌هایی است که Cleveland Clinic توصیه می‌کند برای آن‌ها فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه شود (Cleveland Clinic).

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست. تشخیص و درمان نارسایی قلبی باید توسط پزشک متخصص قلب و بر اساس شرایط فردی بیمار انجام شود.

منابع

• NHLBI, NIH — What Is Heart Failure? (تعریف نارسایی قلبی و آمار شیوع)
• NHLBI, NIH — Heart Failure Symptoms (علائم نارسایی سمت چپ و راست)
• NHLBI, NIH — Causes and Risk Factors (علل و عوامل خطر)
• NHLBI, NIH — Diagnosis (روش‌های تشخیصی و طبقه‌بندی کسر جهشی)
• NCBI StatPearls — Heart Failure With Preserved Ejection Fraction (HFpEF) (تعریف HFrEF/HFmrEF/HFpEF)
• NCBI StatPearls — Heart Failure (Congestive Heart Failure) (علت شایع، طبقه‌بندی NYHA)
• Cleveland Clinic — B-Type Natriuretic Peptide (BNP) Test (مقادیر مرجع BNP و NT-proBNP)
• Cleveland Clinic — Congestive Heart Failure (علائم، علل، علائم هشدار برای مراجعهٔ فوری)
• American Heart Association — Warning Signs of Heart Failure (خلط کف‌آلود صورتی/خونی به‌عنوان علامت هشدار)
• American Heart Association — When to Call 911 (درد قفسهٔ سینه و تنگی نفس شدید ناگهانی)
• American Heart Association — Devices and Surgical Procedures to Treat Heart Failure (ICD، CRT، LVAD)
• NHS — Heart Failure (تعریف، علائم و علائم اورژانسی فراخوان ۹۹۹)
• European Heart Journal Supplements — Four Pillars of HFrEF Therapy (ستون‌های درمان دارویی HFrEF)