پروفایل لیپیدی چیست؟ تفسیر آزمایش چربی خون، Non-HDL و Atherogenic factor

جواب آزمایش‌تان را گرفته‌اید، بالای یک بخش نوشته شده «Lipid profile» و کنار عددها کلمه‌هایی مثل «Optimal» یا «Borderline high» آمده است. شاید ردیف‌هایی مثل «Non-HDL» یا «Atherogenic factor» هم دیده باشید و ندانید چه معنایی دارند. پروفایل لیپیدی همان آزمایش چربی خون است که کلسترول تام، LDL، HDL و تری‌گلیسیرید را اندازه می‌گیرد و چند عدد دیگر مثل Non-HDL را از روی آن‌ها حساب می‌کند [1][8].

خلاصه در یک نگاه – پروفایل لیپیدی (Lipid profile یا Lipid panel) یک آزمایش خون است که میزان کلسترول و تری‌گلیسیرید خون را می‌سنجد و به پزشک کمک می‌کند خطر بیماری قلبی را برآورد کند [2][3]. – ردیف‌های اصلی: کلسترول تام، LDL («کلسترول بد»)، HDL («کلسترول خوب») و تری‌گلیسیرید [8][10]. Non-HDL، VLDL و نسبت‌ها معمولاً از همین اعداد محاسبه می‌شوند [1][5]. – عددهای مطلوب بزرگسالان: LDL کمتر از ۱۰۰، کلسترول تام کمتر از ۲۰۰، Non-HDL کمتر از ۱۳۰، تری‌گلیسیرید کمتر از ۱۵۰ و HDL دست‌کم ۴۰ در مردان و ۵۰ در زنان (۶۰ و بالاتر بهتر است)؛ همه بر حسب mg/dL [1][3][7]. – Non-HDL = کلسترول تام منهای HDL [1]. – Atherogenic factor روی برگه‌ی آزمایشگاه‌ها یکسان نیست. معمولاً یا نسبت کلسترول تام به HDL است یا شاخص آتروژنیک پلاسما، log(TG/HDL) [17][18]. ببینید آزمایشگاه شما کدام را چاپ کرده است. – ناشتایی طبق رهنمودهای جدید در بیشتر موارد لازم نیست، ولی اگر تری‌گلیسیرید خیلی بالا باشد یا پزشک بخواهد، آزمایش ناشتا تکرار می‌شود [11][14][15]. – هدف درمان برای هر نفر فرق دارد و پزشک آن را بر اساس خطر کلی قلب و عروق تعیین می‌کند [7][13].

پروفایل لیپیدی (لیپید پروفایل) چیست؟

پروفایل لیپیدی آزمایش خونی است که میزان کلسترول و تری‌گلیسیرید (نوعی چربی) را در خون اندازه می‌گیرد [2]. نام‌های دیگر آن «Lipid panel»، «پانل لیپوپروتئین»، «Cholesterol panel» و «Coronary risk panel» است [8][16]. در بعضی برگه‌ها هم با عنوان «Lipidogram» یا «آزمایش چربی خون» می‌آید. نمونه‌ی خون معمولاً از رگ بازو گرفته می‌شود و نمونه‌گیری کمتر از پنج دقیقه طول می‌کشد [3].

پزشک این آزمایش را برای برآورد خطر بیماری قلبی، سکته‌ی مغزی و بیماری شریان‌های محیطی درخواست می‌کند. از آن برای پیگیری درمان کلسترول و تری‌گلیسیرید بالا هم استفاده می‌شود [3]. دلیلش این است که LDL زیاد می‌تواند در دیواره‌ی سرخرگ‌ها رسوب (پلاک) بسازد و سرخرگ را تنگ یا بسته کند. اگر جریان خون قلب بسته شود حمله‌ی قلبی رخ می‌دهد و اگر جریان خون مغز بسته شود سکته‌ی مغزی [2]. درباره‌ی این روند در مطلب بیماری عروق کرونر بیشتر بخوانید.

لیپید با چربی چه فرقی دارد؟

«لیپید» نام علمی چربی‌ها و مواد چربی‌مانند است. MedlinePlus می‌نویسد لیپید کلمه‌ی دیگری برای چربی است [3]. کلسترول و تری‌گلیسیرید دو لیپید اصلی خون‌اند. چون در آب حل نمی‌شوند، به پروتئین‌ها می‌چسبند و به شکل «لیپوپروتئین» (مثل HDL و LDL) در خون جابه‌جا می‌شوند [6].

در جواب پروفایل لیپیدی چه ردیف‌هایی هست؟

NHLBI می‌گوید بعضی آزمایشگاه‌ها علاوه بر چهار ردیف اصلی، Non-HDL و کلسترول باقیمانده (remnant) را هم گزارش می‌کنند [8]. NICE یک «پروفایل کامل لیپید» را این‌طور تعریف می‌کند: اندازه‌گیری کلسترول تام، HDL و تری‌گلیسیرید و سپس محاسبه‌ی Non-HDL و LDL [15].

Optimal، Borderline و High در جواب آزمایش یعنی چه؟ (محدوده‌های مرجع بزرگسالان)

کلمه‌هایی که کنار عددها چاپ می‌شوند، معمولاً همان دسته‌بندی برنامه‌ی ملی آموزش کلسترول آمریکا (NCEP ATP III) هستند که مؤسسه‌ی ملی قلب، ریه و خون آمریکا (NHLBI) منتشر کرده است [7]. MedlinePlus هم همین مرزها را برای تری‌گلیسیرید به کار می‌برد [3][4].

چند نکته برای خواندن این جدول:

• «High» کنار HDL خبر خوبی است. ATP III، HDL برابر یا بیشتر از ۶۰ را «بالا» می‌نامد و آن را عامل خطر «منفی» حساب می‌کند. یعنی وجودش یک عامل خطر را از مجموع کم می‌کند [7].
• «Borderline» تشخیص بیماری نیست. این برچسب فقط می‌گوید عدد شما بین محدوده‌ی مطلوب و بالا است. اینکه لازم است کاری بکنید یا نه، به عوامل خطر دیگر شما بستگی دارد [7].
• محدوده‌ی چاپ‌شده روی برگه را هم ببینید. آزمایشگاه‌ها ممکن است ستون «Reference range» متفاوتی چاپ کنند. برای مثال، اتحادیه‌ی اروپایی آترواسکلروز پیشنهاد کرده است که آزمایشگاه‌ها برای نمونه‌ی غیرناشتا، تری‌گلیسیرید ۱۷۵ و بالاتر را غیرطبیعی علامت بزنند [14].
• هدف درمان با این جدول فرق دارد. طبق رهنمود ۲۰۲۶ کالج قلب آمریکا و انجمن قلب آمریکا (ACC/AHA)، هدف LDL برای پیشگیری از اولین حمله‌ی قلبی یا سکته در افراد با خطر مرزی یا متوسط کمتر از ۱۰۰ و در افراد پرخطر کمتر از ۷۰ است. برای افرادی که بیماری قلبی-عروقی آترواسکلروتیک دارند و خطرشان خیلی بالاست، هدف کمتر از ۵۵ mg/dL است [13]. این رهنمود جایگزین رهنمود ۲۰۱۸ شده است [12].

mg/dL و mmol/L

بیشتر آزمایشگاه‌ها چربی‌ها را بر حسب میلی‌گرم در دسی‌لیتر (mg/dL) گزارش می‌کنند [2]. اگر برگه‌ی شما mmol/L است، برای تبدیل mg/dL به mmol/L، کلسترول تام، LDL، HDL و Non-HDL را بر ۳۸٫۶ و تری‌گلیسیرید را بر ۸۸٫۶ تقسیم کنید [9][11]. چند مثال از خود رهنمودها: LDL برابر ۱۰۰ mg/dL ≈ ۲٫۶ mmol/L، LDL برابر ۱۶۰ ≈ ۴٫۱ و LDL برابر ۱۹۰ ≈ ۴٫۹ mmol/L [11]؛ تری‌گلیسیرید ۱۵۰ mg/dL ≈ ۱٫۷ mmol/L و HDL برابر ۴۰ mg/dL ≈ ۱ mmol/L [14].

کلسترول Non-HDL چیست و در جواب آزمایش باید چند باشد؟

Non-HDL یعنی کلسترول تام منهای HDL. این عدد LDL و کلسترول‌های دیگری مثل VLDL را در بر می‌گیرد [1]، یعنی همه‌ی کلسترولی که در ذرات LDL، IDL و VLDL است [17]. آزمایشگاه آن را جدا اندازه نمی‌گیرد و از روی دو عدد دیگر حساب می‌کند:

Non-HDL = Total cholesterol − HDL

مثال: کلسترول تام ۲۱۰ و HDL برابر ۵۰ mg/dL ← Non-HDL برابر ۱۶۰ mg/dL.

عدد مطلوب Non-HDL:

Non-HDL در رهنمودها: – ATP III: وقتی تری‌گلیسیرید بعد از رسیدن به هدف LDL هنوز ۲۰۰ یا بیشتر است، Non-HDL «هدف دوم» درمان می‌شود. این هدف ۳۰ mg/dL بیشتر از هدف LDL همان فرد است. مثلاً اگر هدف LDL کمتر از ۱۰۰ باشد، هدف Non-HDL کمتر از ۱۳۰ است. برای هدف‌های LDL کمتر از ۱۳۰ و کمتر از ۱۶۰ هم هدف Non-HDL به ترتیب کمتر از ۱۶۰ و کمتر از ۱۹۰ است [7]. – NICE (انگلستان): پزشکان انگلیسی پاسخ به درمان را با Non-HDL می‌سنجند. برای پیشگیری اولیه با استاتین، هدف کاهش بیش از ۴۰ درصدی Non-HDL است [15]. اگر Non-HDL بالای ۷٫۵ mmol/L (حدود ۲۹۰ mg/dL) باشد، فرد برای بررسی تخصصی ارجاع می‌شود، حتی اگر سابقه‌ی خانوادگی بیماری زودرس قلب نداشته باشد [15]. – ناشتا یا غیرناشتا: Non-HDL در نمونه‌ی غیرناشتا به‌طور میانگین حداکثر حدود ۸ mg/dL کمتر از نمونه‌ی ناشتا است. این تفاوت از نظر بالینی مهم شمرده نمی‌شود [14]. به همین دلیل NHLBI غربالگری کودکان را با Non-HDL غیرناشتا انجام می‌دهد [9].

Atherogenic factor در آزمایش چیست؟ (تفسیر و بالا بودن آن)

برگه‌ی بعضی آزمایشگاه‌ها ردیفی با نام «Atherogenic factor»، «Atherogenic index» یا «Risk ratio» دارد. «آتروژنیک» یعنی چیزی که به ساخته شدن پلاک در سرخرگ‌ها (آترواسکلروز) کمک می‌کند. این نام برای دو شاخص متفاوت به کار می‌رود [17][18]:

مهم: آزمایشگاه‌ها یکسان عمل نمی‌کنند. اول ببینید فرمول یا محدوده‌ی مرجع کنار این ردیف چیست. اگر عدد شما بزرگ‌تر از ۱ است (مثلاً ۴٫۲)، به احتمال زیاد نسبت کلسترول تام به HDL است. اگر عدد کوچک و اعشاری است (مثلاً ۰٫۱۵)، به احتمال زیاد AIP است. اگر مطمئن نیستید از خود آزمایشگاه بپرسید.

نسبت کلسترول تام به HDL (Castelli index)

نسبت کلسترول تام به HDL را «شاخص آتروژنیک» یا «شاخص کستلی» هم می‌نامند [17]. برای حسابش کلسترول تام را بر HDL تقسیم کنید (هر دو با یک واحد). مثلاً کلسترول تام ۲۰۰ و HDL برابر ۵۰ می‌شود ۴. کلسترول تام ۲۴۰ و HDL برابر ۴۰ می‌شود ۶.

یک مقاله‌ی مروری سال ۲۰۰۹ در مجله‌ی Vascular Health and Risk Management این مرزها را جمع‌بندی کرده است [17]: – پیشگیری اولیه (کسی که بیماری قلبی ندارد): نسبت بیشتر از ۵ در مردان و بیشتر از ۴٫۵ در زنان «سطح خطر» است. هدف درمان کمتر از ۴٫۵ در مردان و کمتر از ۴ در زنان است. – پیشگیری ثانویه (کسی که بیماری قلبی دارد): سطح خطر بیشتر از ۴ در مردان و بیشتر از ۳٫۵ در زنان است. هدف کمتر از ۳٫۵ و کمتر از ۳ است. – همان مقاله برای نسبت LDL به HDL مرز خطر بیشتر از ۳٫۵ در مردان و بیشتر از ۳ در زنان را آورده است [17].

طبق همین مقاله، این نسبت‌ها قدرت پیش‌بینی بیشتری از هر عدد به‌تنهایی دارند. در زنان، نسبت کلسترول تام به HDL پیش‌بینی بهتری داشته است، چون تری‌گلیسیرید در زنان پیش‌بینی‌کننده‌ی قوی‌تری برای خطر قلبی است [17]. با این حال، این‌ها مرزهای یک مقاله‌ی مروری‌اند، نه رهنمود رسمی. رهنمودهایی که در این مطلب آمده‌اند، هدف درمان را بر اساس LDL و Non-HDL تعیین می‌کنند [7][13][15].

شاخص آتروژنیک پلاسما (AIP یا log TG/HDL)

AIP را Dobiásová و Frohlich در سال ۲۰۰۱ پیشنهاد کردند. این شاخص لگاریتم نسبت تری‌گلیسیرید به HDL است و با اندازه‌ی ذرات LDL رابطه‌ی معکوس دارد. یعنی هرچه AIP بالاتر باشد، ذرات LDL معمولاً کوچک‌تر و متراکم‌ترند [18][19].

AIP = log10( TG [mmol/L] ÷ HDL [mmol/L] )

AIP با غلظت‌های مولار (mmol/L) حساب می‌شود [17]. اگر جواب شما mg/dL است، اول تری‌گلیسیرید را بر ۸۸٫۶ و HDL را بر ۳۸٫۶ تقسیم کنید [9]: – تری‌گلیسیرید ۱۵۰ و HDL برابر ۵۰ mg/dL ← ۱٫۶۹ ÷ ۱٫۳۰ ≈ ۱٫۳۱ ← AIP ≈ ۰٫۱۲ – تری‌گلیسیرید ۲۰۰ و HDL برابر ۴۰ mg/dL ← ۲٫۲۶ ÷ ۱٫۰۴ ≈ ۲٫۱۸ ← AIP ≈ ۰٫۳۴

تفسیر AIP: در مقاله‌های پژوهشی معمولاً این مرزها به کار می‌رود: کمتر از ۰٫۱۱ خطر کم، ۰٫۱۱ تا ۰٫۲۱ خطر متوسط و بیشتر از ۰٫۲۱ خطر زیاد [20]. یک مرور قدیمی‌تر مرز ۰٫۵ را هم نقل کرده است [17]. یک فراتحلیل سال ۲۰۲۵ نشان داد AIP بالاتر با خطر بیشتر، شدت بیشتر و پیش‌آگهی بدتر بیماری عروق کرونر همراه است. ولی همان مطالعه تأکید می‌کند که مطالعه‌ها مشاهده‌ای‌اند و نقطه‌ی برش بهینه‌ی AIP هنوز تعیین نشده است [19].

بالا بودن Atherogenic factor یعنی چه؟

• اگر نسبت کلسترول تام به HDL بالاست، یعنی کلسترول کل نسبت به HDL زیاد است. ممکن است LDL بالا باشد، HDL پایین یا هر دو [17].
• اگر AIP بالاست، یعنی تری‌گلیسیرید نسبت به HDL زیاد است [18].

در هر دو حالت این عدد به‌تنهایی تشخیص بیماری نیست. پزشک آن را کنار LDL، Non-HDL، تری‌گلیسیرید و عوامل خطر دیگر شما می‌گذارد [7][17]. چون AIP از تری‌گلیسیرید و HDL ساخته می‌شود، هر چیزی که تری‌گلیسیرید را پایین و HDL را بالا ببرد، AIP را هم کم می‌کند [19]. کارهایی که منابع برای این دو پیشنهاد می‌کنند در بخش «اگر جواب آزمایش غیرطبیعی بود» آمده است.

برای آزمایش چربی خون باید ناشتا بود؟

سال‌ها توصیه این بود که ۹ تا ۱۲ ساعت پیش از آزمایش جز آب چیزی نخورید و ننوشید [1][7]. MedlinePlus و NHLBI هنوز می‌گویند ممکن است لازم باشد ۸ تا ۱۲ یا ۹ تا ۱۲ ساعت ناشتا باشید و پزشک به شما می‌گوید [2][8]. ولی رهنمودهای جدیدتر آزمایش غیرناشتا را در بیشتر موارد قبول دارند:

• ACC/AHA 2018: غربالگری را می‌توان با نمونه‌ی ناشتا یا غیرناشتا انجام داد [11].
• اتحادیه‌ی اروپایی آترواسکلروز و فدراسیون اروپایی شیمی بالینی (EAS/EFLM)، ۲۰۱۶: بیشترین تغییر میانگین ۱ تا ۶ ساعت بعد از غذای معمول از نظر بالینی مهم نیست. تری‌گلیسیرید حدود ۲۶ mg/dL بالاتر و کلسترول تام، LDL و Non-HDL هر کدام حدود ۸ mg/dL پایین‌تر است. HDL با غذا تغییر نمی‌کند. این بیانیه نمونه‌ی غیرناشتا را برای استفاده‌ی روزمره پیشنهاد می‌کند. اگر تری‌گلیسیرید غیرناشتا بیشتر از ۴۴۰ mg/dL (۵ mmol/L) باشد، می‌توان آزمایش ناشتا را در نظر گرفت [14].
• NICE: برای پروفایل کامل لیپید، نمونه‌ی ناشتا الزامی نیست. اگر تری‌گلیسیرید بین ۱۰ و ۲۰ mmol/L باشد، آزمایش تری‌گلیسیرید با نمونه‌ی ناشتا تکرار می‌شود (بعد از دست‌کم ۵ روز و حداکثر ۲ هفته) [15].
• کودکان: در غربالگری کودکان با نمونه‌ی غیرناشتا، فقط Non-HDL و HDL تفسیر می‌شوند. تری‌گلیسیرید و LDL نمونه‌ی غیرناشتا نادیده گرفته می‌شوند [9].

در عمل: هر دستوری که پزشک یا آزمایشگاه داده است را دنبال کنید. اگر گفته‌اند ناشتا باشید، در آن مدت فقط آب بنوشید [1]. داروهای خود را بدون مشورت با پزشک قطع یا عوض نکنید [4].

جواب آزمایش چربی خون را چطور بخوانیم؟ (قدم‌به‌قدم)

1. واحد و ستون مرجع را ببینید. عددها mg/dL هستند یا mmol/L؟ ناشتا بوده‌اید یا نه؟ آزمایشگاه چه محدوده‌ای را مرجع گذاشته است؟ [2][14]
2. LDL را پیدا کنید. ATP III، LDL را «هدف اصلی درمان» می‌نامد [7]. آن را با جدول بالا مقایسه کنید. LDL اغلب از روی بقیه‌ی عددها محاسبه می‌شود. اگر تری‌گلیسیرید خیلی بالا باشد (بسته به فرمول آزمایشگاه، بیشتر از ۴٫۵ یا ۹ mmol/L)، ممکن است LDL اصلاً گزارش نشود [15].
3. HDL را نگاه کنید. برای HDL عدد بالاتر بهتر است [6]. کمتر از ۴۰ در مردان و کمتر از ۵۰ در زنان پایین است و ۶۰ و بیشتر بهترین است [1].
4. تری‌گلیسیرید را بررسی کنید. کمتر از ۱۵۰ طبیعی است [3]. تری‌گلیسیرید خیلی بالا خطر التهاب ناگهانی لوزالمعده (پانکراتیت) را زیاد می‌کند [3][4].
5. Non-HDL را حساب یا پیدا کنید. برای بزرگسالان کمتر از ۱۳۰ مطلوب است [1].
6. اگر Atherogenic factor دارید، اول ببینید کدام شاخص است (بخش قبل).
7. عددها را کنار عوامل خطر بگذارید. ATP III این‌ها را عامل خطر اصلی می‌داند: سیگار، فشار خون ۱۴۰/۹۰ یا بیشتر (یا مصرف داروی فشار)، HDL کمتر از ۴۰، سابقه‌ی بیماری زودرس قلب در خانواده (پدر یا برادر پیش از ۵۵ سالگی، مادر یا خواهر پیش از ۶۵ سالگی) و سن (مردان ۴۵ سال و بیشتر، زنان ۵۵ سال و بیشتر) [7]. رهنمود ۲۰۱۸ این‌ها را هم «عوامل افزایش‌دهنده‌ی خطر» می‌داند: LDL پایدار ۱۶۰ یا بیشتر، سندرم متابولیک، بیماری مزمن کلیه، سابقه‌ی پره‌اکلامپسی یا یائسگی زودرس (پیش از ۴۰ سالگی)، بیماری‌های التهابی مزمن و تری‌گلیسیرید پایدار ۱۷۵ یا بیشتر [11].
8. خطر کلی را پزشک حساب می‌کند. رهنمود ۲۰۲۶ برای بزرگسالان ۳۰ تا ۷۹ ساله معادله‌های PREVENT را برای برآورد خطر ۱۰ ساله معرفی کرده است [13]. NICE در انگلستان ابزار QRISK3 را برای افراد ۲۵ تا ۸۴ ساله‌ی بدون بیماری قلبی به کار می‌برد [15].

چه چیزهایی روی نتیجه‌ی آزمایش اثر می‌گذارد؟

• غذای اخیر: اثرش کم است، ولی تری‌گلیسیرید را کمی بالا می‌برد [14].
• الکل و بعضی داروها ممکن است روی نتیجه اثر بگذارند. همه‌ی داروها، داروهای بدون نسخه و مکمل‌ها را به پزشک بگویید [4].
• داروهایی که ممکن است HDL را پایین بیاورند: بتابلاکرها، استروئیدهای آنابولیک (از جمله تستوسترون)، پروژستین‌ها (در بعضی قرص‌های ضدبارداری و هورمون‌درمانی یائسگی) و بنزودیازپین‌ها [6].
• داروهایی که ممکن است تری‌گلیسیرید را بالا ببرند: دیورتیک‌ها (قرص‌های ادرارآور)، بعضی داروهای سرطان پستان، بعضی داروهای HIV [3] و هورمون‌های زنانه [4].
• بارداری روی نتیجه اثر می‌گذارد [4].
• بیماری‌ها: کم‌کاری تیروئید، دیابت کنترل‌نشده، بیماری کبد یا کلیه، سندرم نفروتیک و مصرف زیاد الکل از علت‌های «ثانویه»ی چربی خون بالا هستند [3][4][15]. اگر کم‌کاری تیروئید دارید، مطلب کم‌کاری تیروئید را ببینید. درباره‌ی دیابت هم تفاوت دیابت نوع ۱ و ۲ را بخوانید. درباره‌ی یکی از بیماری‌های کبد، مطلب کبد چرب هست.
• سبک زندگی: چربی اشباع زیاد در غذا، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و سیگار [1]. سیگار و دود دست دوم HDL را کم می‌کنند [6].
• ژن‌ها و سابقه‌ی خانوادگی: ژن‌ها تا حدی تعیین می‌کنند بدن چقدر کلسترول بسازد و کلسترول بالا ممکن است خانوادگی باشد [1].

پروفایل لیپیدی بر اساس سن و جنس

کودکان و نوجوانان

محدوده‌ی کودکان با بزرگسالان فرق دارد. رهنمود کودکان NHLBI این جدول را می‌دهد [9]:

مرزهای «بالا» و «مرزی» تقریباً صدک ۹۵ و ۷۵ کودکان هم‌سن است و مرز «پایین» HDL تقریباً صدک ۱۰ [9]. اگر جواب کودک غیرطبیعی باشد، NHLBI پیشنهاد می‌کند آزمایش ناشتا بعد از ۲ هفته تا ۳ ماه تکرار و میانگین دو نتیجه بررسی شود [9]. تفسیر را به پزشک کودک بسپارید [3].

بزرگسالان: سن

منابعی که باز کردیم برای بزرگسالان محدوده‌ی «طبیعی» جدا بر اساس سن نمی‌دهند. جدول بزرگسالان برای همه‌ی ۲۰ سال به بالا یکی است [1][7]. آنچه با سن تغییر می‌کند این‌هاست: – سطح کلسترول با بالا رفتن سن معمولاً زیاد می‌شود [1]. – سن خودش عامل خطر است: مردان ۴۵ سال و بیشتر و زنان ۵۵ سال و بیشتر [7]. – آزمایش در سنین بالاتر باید با فاصله‌ی کمتری تکرار شود (بخش بعد) [1].

زن و مرد و یائسگی

• HDL: حد پایین HDL برای زنان (کمتر از ۵۰) بالاتر از مردان (کمتر از ۴۰) است [1][6].
• پیش و پس از یائسگی: بین ۲۰ تا ۳۹ سالگی، مردان بیشتر از زنان در خطر کلسترول تام بالا هستند. ولی بعد از یائسگی خطر زنان بیشتر می‌شود، چون یائسگی سطح هورمون‌های زنانه را پایین می‌آورد. این هورمون‌ها ممکن است در برابر کلسترول بالا محافظت کنند [1]. برای آشنایی بیشتر با این دوره، مطلب یائسگی را ببینید.
• یائسگی زودرس (پیش از ۴۰ سالگی) و سابقه‌ی پره‌اکلامپسی در بارداری، در رهنمود ۲۰۱۸ جزو عوامل افزایش‌دهنده‌ی خطر قلبی هستند [11].
• تری‌گلیسیرید خطر بیماری قلبی را بالا می‌برد، به‌ویژه در زنان [1].
• هورمون‌درمانی: پروژستین‌ها ممکن است HDL را پایین بیاورند [6] و هورمون‌های زنانه ممکن است تری‌گلیسیرید را بالا ببرند [4].
• بارداری و شیردهی: بارداری روی نتیجه‌ی آزمایش اثر دارد [4]. رهنمود ۲۰۲۶ بیشتر داروهای کاهنده‌ی چربی را در دوره‌ی اقدام به بارداری، بارداری و شیردهی به تعویق می‌اندازد [13]. NICE می‌گوید استاتین‌ها در بارداری منع مصرف دارند [15]. اگر داروی چربی مصرف می‌کنید و قصد بارداری دارید، با پزشک صحبت کنید.

چه کسی و هر چند وقت یک بار آزمایش چربی خون بدهد؟

چند نکته‌ی دیگر: – رهنمود ۲۰۲۶ ACC/AHA غربالگری کلسترول را برای همه‌ی کودکان ۹ تا ۱۱ ساله‌ای که قبلاً آزمایش نداده‌اند توصیه می‌کند. همچنین پیشنهاد می‌کند لیپوپروتئین (a) (Lp(a)) دست‌کم یک بار در بزرگسالی اندازه گرفته شود [13]. – بعد از شروع دارو: رهنمود ۲۰۱۸ پیشنهاد می‌کند ۴ تا ۱۲ هفته بعد از شروع یا تغییر استاتین آزمایش چربی تکرار شود و بعد هر ۳ تا ۱۲ ماه، بسته به نیاز [11]. NICE پروفایل کامل لیپید را ۲ تا ۳ ماه بعد از شروع یا تغییر درمان توصیه می‌کند [15]. زمان دقیق را پزشک شما تعیین می‌کند.

اگر جواب آزمایش چربی خون غیرطبیعی بود چه کنیم؟

۱. اول سبک زندگی. همه‌ی رهنمودها اصلاح سبک زندگی را پایه‌ی کار می‌دانند [11][13]. منابع این‌ها را پیشنهاد می‌کنند: – برنامه‌ی غذایی سالم برای قلب: کم کردن چربی اشباع و قند افزوده، پرهیز از چربی ترانس، و استفاده از چربی‌های غیراشباع مثل روغن زیتون، آووکادو و مغزها [3][6]. – فعالیت بدنی منظم. MedlinePlus برای بالا بردن HDL، ۳۰ دقیقه ورزش هوازی متوسط تا شدید در بیشتر روزهای هفته را پیشنهاد می‌کند [6]. برای شروع، مطلب پیاده‌روی برای کاهش وزن را ببینید. – رسیدن به وزن سالم، ترک سیگار، کم کردن الکل، خواب کافی و مدیریت استرس [3][13].

۲. درمان علت زمینه‌ای. NICE پیشنهاد می‌کند پیش از شروع استاتین، بیماری‌های همراه و علت‌های ثانویه (مثل کم‌کاری تیروئید یا دیابت کنترل‌نشده) درمان شوند [15].

۳. دارو را پزشک تصمیم می‌گیرد. اگر سبک زندگی به‌تنهایی کافی نباشد، پزشک ممکن است داروی کاهنده‌ی کلسترول تجویز کند. حتی در این حالت هم تغییرات سبک زندگی باید ادامه پیدا کند [1]. استاتین‌ها پایه‌ی درمان دارویی‌اند. اگر کافی نباشند، گروه‌های دیگر داروهای کاهنده‌ی چربی اضافه می‌شوند [13]. تصمیم شروع استاتین در پیشگیری اولیه بعد از گفت‌وگوی پزشک و بیمار درباره‌ی خطرها و فایده‌ها گرفته می‌شود [11][15]. درباره‌ی این گروه دارویی در مطلب استاتین‌ها؛ داروهای کاهش کلسترول و عوارض احتمالی بیشتر بخوانید. هیچ دارویی را خودسرانه شروع، قطع یا کم و زیاد نکنید.

۴. چند موقعیت خاص: – LDL برابر ۱۹۰ mg/dL یا بیشتر: رهنمود ۲۰۱۸ آن را «هایپرکلسترولمی اولیه‌ی شدید» می‌نامد و درمان با استاتین را بدون نیاز به محاسبه‌ی خطر ۱۰ ساله توصیه می‌کند [11]. بیانیه‌ی EAS/EFLM هم LDL بالای ۱۹۰ را نشانه‌ی احتمالی هایپرکلسترولمی خانوادگی می‌داند که باید جداگانه ارجاع شود [14]. – تری‌گلیسیرید ۵۰۰ mg/dL یا بیشتر: طبق ATP III، اولویت اول پایین آوردن تری‌گلیسیرید برای پیشگیری از پانکراتیت است [7]. ممکن است برای این منظور دارو تجویز شود [4]. NICE تری‌گلیسیرید بیشتر از ۲۰ mmol/L را، اگر علتش الکل یا قند کنترل‌نشده نباشد، دلیل ارجاع فوری به متخصص می‌داند [15]. – کلسترول تام بالای ۹ mmol/L یا Non-HDL بالای ۷٫۵ mmol/L: طبق NICE باید متخصص بررسی کند [15].

برای آشنایی کامل‌تر با علت‌ها و درمان، مطلب کلسترول بالا (هایپرلیپیدمی) چیست؟ را بخوانید.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

فوراً با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید اگر علائم حمله‌ی قلبی دارید: ناراحتی یا درد قفسه‌ی سینه (فشار، فشردگی، سنگینی یا درد که چند دقیقه طول می‌کشد یا می‌رود و برمی‌گردد)، تنگی نفس، یا درد در یک یا هر دو بازو، پشت، شانه، گردن، فک یا بالای شکم. حتی اگر مطمئن نیستید حمله‌ی قلبی است، تماس بگیرید [21]. در این حالت منتظر جواب آزمایش نمانید. درباره‌ی این علائم در مطلب‌های سکته قلبی و آنژین صدری بیشتر بخوانید.

نوبت پزشک بگیرید اگر: – آزمایشگاه یکی از ردیف‌ها را «High»، «Very high» یا «Borderline high» علامت زده است، یا HDL شما «Low» است [7]. – LDL شما ۱۹۰ mg/dL یا بیشتر [11][14] یا تری‌گلیسیرید ۵۰۰ mg/dL یا بیشتر است [3][7]. – در خانواده‌ی درجه‌یک‌تان بیماری قلبی زودرس هست (پدر یا برادر پیش از ۵۵ سالگی، مادر یا خواهر پیش از ۶۵ سالگی) [3]. – دیابت، فشار خون بالا، بیماری کلیه یا تیروئید دارید، یا سیگار می‌کشید [3][7][15]. – داروی چربی مصرف می‌کنید و زمان آزمایش پیگیری رسیده است [11][15]. – جواب آزمایش فرزندتان غیرطبیعی است [9].

مشاوره با طبیب‌یاب: اگر جواب پروفایل لیپیدی‌تان غیرطبیعی است، برای تفسیر آن در کنار خطر کلی قلب و عروق‌تان به متخصص داخلی یا متخصص قلب و عروق مراجعه کنید. برای پیدا کردن متخصص و گرفتن نوبت، فهرست متخصصان داخلی در طبیب‌یاب یا فهرست متخصصان قلب و عروق در طبیب‌یاب را ببینید.

سؤالات متداول

پروفایل لیپیدی چیست؟

پروفایل لیپیدی (Lipid profile یا Lipid panel) آزمایش خونی است که کلسترول و تری‌گلیسیرید خون را اندازه می‌گیرد [2]. پزشک با آن خطر بیماری قلبی و سکته را برآورد و درمان چربی خون را پیگیری می‌کند [3].

آزمایش lipid profile شامل چه چیزهایی است؟

کلسترول تام، LDL، HDL و تری‌گلیسیرید [8][10]. بیشتر آزمایشگاه‌ها Non-HDL و VLDL را هم از روی همین عددها حساب می‌کنند [1][5]. بعضی‌ها نسبت‌هایی مثل کلسترول تام به HDL را هم چاپ می‌کنند [17].

Non-HDL cholesterol در جواب آزمایش یعنی چه؟

Non-HDL برابر است با کلسترول تام منهای HDL. این عدد همه‌ی کلسترول «بد»، از جمله LDL و VLDL، را نشان می‌دهد [1]. برای بزرگسالان کمتر از ۱۳۰ mg/dL و برای ۱۹ سال و کمتر، کمتر از ۱۲۰ mg/dL سالم است [1].

Atherogenic factor در آزمایش چیست و بالا بودن آن یعنی چه؟

در بیشتر آزمایشگاه‌ها یا نسبت کلسترول تام به HDL است یا شاخص آتروژنیک پلاسما، log(TG/HDL) [17][18]. اولی همیشه بیشتر از ۱ است (مثلاً ۲۰۰ ÷ ۵۰ = ۴) و یک مقاله‌ی مروری بیشتر از ۵ در مردان و ۴٫۵ در زنان را سطح خطر می‌داند [17]. دومی عدد کوچک اعشاری است و در پژوهش‌ها بیشتر از ۰٫۲۱ خطر زیاد شمرده می‌شود [20]. بالا بودن آن به‌تنهایی تشخیص نیست و پزشک باید آن را کنار بقیه‌ی عددها تفسیر کند.

Optimal و Borderline در جواب آزمایش یعنی چه؟

Optimal یعنی مطلوب. Near optimal یعنی نزدیک به مطلوب. Borderline high یعنی مرزی بالا، یعنی بین مطلوب و بالا. برای LDL این‌ها به ترتیب کمتر از ۱۰۰، ۱۰۰ تا ۱۲۹ و ۱۳۰ تا ۱۵۹ mg/dL است [7].

کلسترول در آزمایش باید چند باشد؟

برای بزرگسالان، کلسترول تام کمتر از ۲۰۰، LDL کمتر از ۱۰۰ و Non-HDL کمتر از ۱۳۰ mg/dL مطلوب است. HDL در مردان ۴۰ و در زنان ۵۰ یا بیشتر، و بهتر از همه ۶۰ یا بیشتر [1]. برای ۱۹ سال و کمتر، کلسترول تام کمتر از ۱۷۰ و LDL کمتر از ۱۱۰ mg/dL [1]. هدف LDL برای افراد پرخطر پایین‌تر است و پزشک تعیینش می‌کند [13].

برای آزمایش چربی خون باید ناشتا بود؟

همیشه نه. رهنمودهای ACC/AHA، اروپا و NICE آزمایش غیرناشتا را در بیشتر موارد قابل‌قبول می‌دانند [11][14][15]. اگر تری‌گلیسیرید خیلی بالا باشد، آزمایش ناشتا تکرار می‌شود [14][15]. اگر پزشک یا آزمایشگاه گفته ناشتا باشید، ۹ تا ۱۲ ساعت جز آب چیزی نخورید [1].

VLDL در آزمایش چیست؟

VLDL لیپوپروتئینی است که کبد می‌سازد و بیشتر تری‌گلیسیرید حمل می‌کند. آزمایشگاه آن را مستقیم اندازه نمی‌گیرد و حدود یک‌پنجم تری‌گلیسیرید حسابش می‌کند. اگر تری‌گلیسیرید خیلی بالا باشد، این برآورد درست نیست. VLDL باید کمتر از ۳۰ mg/dL باشد [5].

لیپید با چربی چه فرقی دارد؟

لیپید کلمه‌ی علمی برای چربی است [3]. کلسترول و تری‌گلیسیرید لیپیدهای اصلی خون‌اند و به شکل لیپوپروتئین‌هایی مثل HDL و LDL در خون جابه‌جا می‌شوند [6].

محدوده‌ی چربی خون کودکان چقدر است؟

طبق NHLBI، در کودکان و نوجوانان کلسترول تام کمتر از ۱۷۰، LDL کمتر از ۱۱۰، Non-HDL کمتر از ۱۲۰ و HDL بیشتر از ۴۵ mg/dL قابل‌قبول است. تری‌گلیسیرید تا ۹ سالگی کمتر از ۷۵ و از ۱۰ تا ۱۹ سالگی کمتر از ۹۰ mg/dL قابل‌قبول است [9].

هر چند وقت یک بار باید آزمایش چربی خون داد؟

بزرگسالان جوان هر ۵ سال، مردان ۴۵ تا ۶۵ و زنان ۵۵ تا ۶۵ سال هر ۱ تا ۲ سال و افراد بالای ۶۵ سال هر سال [1]. CDC برای بیشتر بزرگسالان سالم هر ۴ تا ۶ سال را می‌گوید [10]. اگر بیماری قلبی یا عوامل خطر دارید، فاصله کمتر است [3][10].

آیا یائسگی روی چربی خون اثر دارد؟

بله. بعد از یائسگی خطر کلسترول بالا در زنان بیشتر می‌شود، چون سطح هورمون‌های زنانه پایین می‌آید [1]. یائسگی زودرس (پیش از ۴۰ سالگی) عامل افزایش‌دهنده‌ی خطر قلبی است [11].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جای معاینه، تشخیص یا درمان پزشک را نمی‌گیرد. محدوده‌های مرجع آزمایشگاه‌ها ممکن است کمی متفاوت باشند. تفسیر نهایی جواب آزمایش را به پزشک خود بسپارید. اگر درد قفسه‌ی سینه یا تنگی نفس دارید، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. هیچ دارویی را خودسرانه شروع، قطع یا تغییر ندهید.

منابع

1. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Cholesterol Levels: What You Need to Know. Updated 20 August 2026. https://medlineplus.gov/cholesterollevelswhatyouneedtoknow.html
2. MedlinePlus Medical Tests. Cholesterol Levels. Updated 15 October 2024. https://medlineplus.gov/lab-tests/cholesterol-levels/
3. MedlinePlus Medical Tests. Triglycerides Test. Updated 9 December 2024. https://medlineplus.gov/lab-tests/triglycerides-test/
4. MedlinePlus Medical Encyclopedia. Triglyceride level. Review date 14 July 2024. https://medlineplus.gov/ency/article/003493.htm
5. MedlinePlus. VLDL Cholesterol. Updated 25 August 2025. https://medlineplus.gov/vldlcholesterol.html
6. MedlinePlus. HDL: The “Good” Cholesterol. Updated 3 August 2026. https://medlineplus.gov/hdlthegoodcholesterol.html
7. National Cholesterol Education Program, NHLBI. ATP III Guidelines At-A-Glance Quick Desk Reference. NIH Publication No. 01-3305, May 2001. https://www.nhlbi.nih.gov/files/docs/guidelines/atglance.pdf
8. NHLBI. Blood Cholesterol: Diagnosis. Updated 18 April 2024. https://www.nhlbi.nih.gov/health/blood-cholesterol/diagnosis
9. NHLBI. Expert Panel on Integrated Guidelines for Cardiovascular Health and Risk Reduction in Children and Adolescents: Summary Report. NIH Publication No. 12-7486A, October 2012. https://www.nhlbi.nih.gov/files/docs/peds_guidelines_sum.pdf
10. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Testing for Cholesterol. 15 May 2024. https://www.cdc.gov/cholesterol/testing/index.html
11. Grundy SM, Stone NJ, Bailey AL, et al. 2018 AHA/ACC/AACVPR/AAPA/ABC/ACPM/ADA/AGS/APhA/ASPC/NLA/PCNA Guideline on the Management of Blood Cholesterol. Circulation. 2019;139(25):e1082–e1143. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7403606/
12. Writing Committee Members; Blumenthal RS, Morris PB, et al. 2026 ACC/AHA/AACVPR/ABC/ACPM/ADA/AGS/APhA/ASPC/NLA/PCNA Guideline on the Management of Dyslipidemia. Circulation. 2026;153(17):e1154–e1276. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41824552/
13. American College of Cardiology. ACC/AHA Issue Updated Guideline for Managing Lipids, Cholesterol (press release). 13 March 2026. https://www.acc.org/about-acc/press-releases/2026/03/13/18/01/accaha-issue-updated-guideline-for-managing-lipids-cholesterol
14. Nordestgaard BG, Langsted A, Mora S, et al. Fasting is not routinely required for determination of a lipid profile: a joint consensus statement from the European Atherosclerosis Society and European Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine. Eur Heart J. 2016;37(25):1944–1958. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27122601/
15. NICE. Cardiovascular disease: risk assessment and reduction, including lipid modification (NG238), Recommendations. Published 14 December 2023. https://www.nice.org.uk/guidance/ng238/chapter/Recommendations
16. Cleveland Clinic. Lipid Panel. Updated 9 December 2024. https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/17176-lipid-panel
17. Millán J, Pintó X, Muñoz A, et al. Lipoprotein ratios: Physiological significance and clinical usefulness in cardiovascular prevention. Vasc Health Risk Manag. 2009;5:757–765. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2747394/
18. Dobiásová M, Frohlich J. The plasma parameter log (TG/HDL-C) as an atherogenic index: correlation with lipoprotein particle size and esterification rate in apoB-lipoprotein-depleted plasma (FER(HDL)). Clin Biochem. 2001;34(7):583–588. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11738396/
19. Assempoor R, Daneshvar MS, Taghvaei A, et al. Atherogenic index of plasma and coronary artery disease: a systematic review and meta-analysis of observational studies. Cardiovasc Diabetol. 2025;24(1):35. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11756160/
20. Dhananjaya H, Jog HS, Gupta S, et al. Atherogenic index of plasma in stroke: A comprehensive review of its diagnostic, prognostic, and pathophysiological significance. World J Clin Cases. 2026;14(5):117846. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12897488/
21. MedlinePlus. Heart Attack. Updated 10 September 2026. https://medlineplus.gov/heartattack.html