علت قار و قور مداوم شکم و چه زمانی نگران‌کننده است

صدای قار و قور شکم (بوربوریگمی؛ Borborygmi) یکی از رایج‌ترین اتفاقاتی است که در دستگاه گوارش رخ می‌دهد و در بیشتر موارد کاملاً طبیعی است. بر اساس منابع بالینی، صداهای شکمی در جریان حرکات دودی‌شکل (Peristalsis) روده و هنگام عبور گاز و مایع از مجرای روده تولید می‌شوند و بیشتر صداهایی که از شکم و روده شنیده می‌شود، ناشی از روند طبیعی هضم است.

در این مقاله علت‌های شایع و بی‌خطر قار و قور مداوم شکم، علل نیازمند بررسی پزشکی، و مهم‌تر از همه، علائم هشداردهنده‌ای که نشان می‌دهند باید فوراً به پزشک مراجعه کرد، بررسی می‌شود.

بوربوریگمی چیست و چرا رخ می‌دهد؟

در معاینهٔ بالینی، حرکات طبیعی روده صداهایی منقطع و با زیر و بمی پایین ایجاد می‌کنند که هنگام عبور گاز و مایع از مجرای روده شنیده می‌شوند. این پدیده بخشی از فرایند طبیعی گوارش است؛ با این حال شدت آن ثابت نیست و در حالت ناشتا و پس از غذا خوردن الگوی متفاوتی دارد.

ارتباط با کمپلکس حرکتی مهاجر (MMC) در حالت ناشتا

یکی از دلایل اصلی صدای بلندتر شکم در حالت گرسنگی، فعالیت الگویی به نام کمپلکس حرکتی مهاجر (Migrating Motor Complex – MMC) است. طبق پژوهش منتشرشده در مجلهٔ Sensors (۲۰۱۸)، MMC یک الگوی حرکتی چرخه‌ای و تکرارشونده در معده و رودهٔ کوچک در حالت ناشتاست که نقش «نظافتچی» دارد و محتویات را در مسیر گوارش به جلو می‌راند. این چرخه هر ۸۰ تا ۱۵۰ دقیقه تکرار می‌شود و شامل سه فاز است:

• فاز یک: طولانی‌ترین فاز MMC، با فعالیت حرکتی بسیار اندک در روده.
• فاز دو: افزایش فعالیت حرکتی روده.
• فاز سه: رسیدن سریع فعالیت روده به اوج خود.

در همین پژوهش، ثبت صداهای روده با حسگر صوتی نشان داد که صداهای طولانی‌تر روده عمدتاً در فازهای دو و سه تولید می‌شوند؛ یافته‌ای که با افزایش فعالیت گوارشی در این فازها همخوانی دارد. پس از خوردن غذا، الگوی مشخص MMC بر هم می‌خورد و صداهای طولانی روده به‌صورت یکنواخت‌تر و با شاخص صوتی بالاتر نسبت به حالت ناشتا پراکنده می‌شوند که نشانهٔ فعالیت حرکتی بالای دستگاه گوارش پس از غذاست.

علل شایع و بی‌خطر قار و قور شکم

در اغلب موارد، قار و قور شکم نشانهٔ هیچ بیماری خاصی نیست و به یکی از دلایل زیر مربوط می‌شود:

• گرسنگی و حالت ناشتا: در حالت ناشتا چرخهٔ MMC فعال است و فعالیت حرکتی دوره‌ای روده می‌تواند صدای شکم را محسوس‌تر کند.
• روند طبیعی هضم غذا: بیشتر صداهای شکم ناشی از حرکت روده و راندن غذا در مسیر گوارش است.
• مصرف غذاها و نوشیدنی‌های گازساز: بر اساس NHS، حبوبات (لوبیا و عدس)، کلم، بروکلی، گل‌کلم، کلم بروکسل، پیاز، میوهٔ خشک و نوشیدنی‌های گازدار می‌توانند گاز روده را افزایش دهند.
• جویدن آدامس: NHS برای کاهش گاز رودهٔ اضافی توصیه می‌کند از جویدن آدامس پرهیز شود.

علل نیازمند بررسی پزشکی

اگر قار و قور شکم مکرر، شدید یا همراه با ناراحتی گوارشی باشد، ممکن است نشانه‌ای از یکی از شرایط زیر باشد که نیازمند ارزیابی پزشک است:

عدم تحمل لاکتوز (Lactose Intolerance)

بر اساس NHS، در عدم تحمل لاکتوز علائم معمولاً از چند دقیقه تا چند ساعت پس از مصرف خوراکی‌های حاوی لاکتوز ظاهر می‌شوند و شامل درد یا ناراحتی شکم، نفخ، دفع گاز، قار و قور شکم، اسهال یا یبوست، و تهوع یا استفراغ هستند.

رشد بیش از حد باکتریایی رودهٔ کوچک (SIBO)

در رشد بیش از حد باکتریایی رودهٔ کوچک (Small Intestinal Bacterial Overgrowth – SIBO)، سوءجذب کربوهیدرات‌ها و تخمیر آن‌ها موجب تولید هیدروژن، دی‌اکسید کربن و متان و در نتیجه اتساع شکم و افزایش دفع گاز می‌شود. تظاهرات بالینی شایع آن شامل ناراحتی شکمی، نفخ، افزایش دفع گاز و اسهال آبکی مزمن است.

بیماری سلیاک (Celiac Disease)

بر اساس Mayo Clinic، در بیماری سلیاک مصرف گلوتن (پروتئین موجود در گندم، جو و چاودار) واکنش ایمنی در رودهٔ کوچک ایجاد می‌کند؛ این واکنش پوشش داخلی روده و پرزهای آن را ملتهب و تخریب می‌کند. آسیب رودهٔ حاصل غالباً موجب اسهال، خستگی، کاهش وزن، نفخ و کم‌خونی می‌شود.

سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)

سندرم روده تحریک‌پذیر (Irritable Bowel Syndrome) نیز از علل شایع نفخ و ناراحتی گوارشی مزمن است؛ برای اطلاعات کامل دربارهٔ علائم، تشخیص و مدیریت آن به مقالهٔ اختصاصی «سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)» مراجعه کنید.

چه زمانی قار و قور شکم اورژانسی است؟ انسداد روده

در موارد نادر، تغییر صدای شکم می‌تواند با انسداد روده (Bowel Obstruction) مرتبط باشد. طبق MedlinePlus، صداهای رودهٔ بسیار زیر و تیز می‌تواند نشانهٔ انسداد اولیهٔ روده باشد و اگر صداهای پرکار روده ناگهان به سکوت کامل تبدیل شوند، این وضعیت نیازمند مراقبت فوری است زیرا می‌تواند به معنای پارگی روده باشد.

بر اساس Cleveland Clinic، انسداد روده یک اورژانس پزشکی است که به مراقبت فوری نیاز دارد؛ در صورت خفگی عروقی (Strangulation) خون‌رسانی به بخشی از روده قطع می‌شود و مرگ بافت (گانگرن) رخ می‌دهد که خطر عفونت شدید و حتی مرگ را به همراه دارد.

علائم هشداردهندهٔ انسداد روده و مراجعهٔ فوری

در صورت بروز هر یک از علائم زیر باید بلافاصله با پزشک تماس گرفت یا به بخش اورژانس مراجعه کرد:

• درد، گرفتگی یا نفخ شکم، به‌ویژه درد یا گرفتگی شدید شکمی که می‌آید و می‌رود.
• تهوع و استفراغ، به‌ویژه استفراغ مداوم.
• یبوست شدید؛ در انسداد کامل، فرد قادر به دفع گاز یا مدفوع نیست.
• تب.
• نشانه‌های کم‌آبی بدن.

Cleveland Clinic تأکید می‌کند در صورت مشاهدهٔ علائم انسداد روده نباید منتظر ماند و باید فوراً با پزشک تماس گرفت یا به اورژانس مراجعه کرد.

مواردی که نیازمند مراجعه به پزشک است

طبق MedlinePlus، در صورت وجود صداهای غیرطبیعی شکم همراه با موارد زیر باید با پزشک تماس گرفت:

• خون‌ریزی از مقعد.
• تهوع.
• اسهال یا یبوست ادامه‌دار.
• استفراغ.

جدول مقایسه‌ای علل قار و قور شکم

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• MedlinePlus (کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا) — Abdominal sounds (صداهای شکمی ناشی از حرکت روده و هضم طبیعی؛ صدای بسیار زیر به‌عنوان نشانهٔ انسداد اولیه؛ تبدیل صدای پرکار به سکوت و احتمال پارگی روده؛ موارد لزوم تماس با پزشک)
• Clinical Methods, 3rd edition (NCBI Bookshelf) — Inspection, Auscultation, Palpation, and Percussion of the Abdomen (تولید صدای روده در اثر پریستالسیس و عبور گاز و مایع؛ صداهای طبیعی منقطع و با زیر و بمی پایین)
• Sensors (Basel). 2018;18(12):4240 — Bowel Sounds Identification and Migrating Motor Complex Detection with Low-Cost Piezoelectric Acoustic Sensing Device (تعریف MMC در حالت ناشتا، سه فاز آن، تکرار چرخه هر ۸۰ تا ۱۵۰ دقیقه، صداهای طولانی‌تر در فازهای دو و سه، و تغییر الگو پس از غذا خوردن)
• NHS — Lactose intolerance (علائم و زمان بروز آن‌ها پس از مصرف لاکتوز)
• NHS — Flatulence (farting) (خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های افزایش‌دهندهٔ گاز روده و توصیه به پرهیز از جویدن آدامس)
• StatPearls (NCBI Bookshelf) — Small Intestinal Bacterial Overgrowth (سوءجذب و تخمیر کربوهیدرات، تولید هیدروژن/دی‌اکسید کربن/متان و علائم بالینی SIBO)
• Mayo Clinic — Celiac disease (واکنش ایمنی به گلوتن، آسیب پرزهای رودهٔ کوچک و علائم اسهال، خستگی، کاهش وزن، نفخ و کم‌خونی)
• Cleveland Clinic — Bowel Obstruction (اورژانس بودن انسداد روده، خطر گانگرن در خفگی عروقی، علائم و لزوم مراجعهٔ فوری)