سرما خورده‌اید و فکر می‌کنید یک دوره آنتی‌بیوتیک زودتر سر پایتان می‌آورد؟ یا پزشک برایتان آنتی‌بیوتیک نوشته و می‌خواهید بدانید دقیقاً چه می‌کند و چرا باید سر ساعت خورده شود؟ آنتی‌بیوتیک فقط روی برخی عفونت‌های باکتریایی اثر دارد؛ برای سرماخوردگی و آنفلوانزا که ویروسی هستند کمکی نمی‌کند، ولی عوارضش را دارد [6][7].
پاسخ کوتاه
- آنتی‌بیوتیک چیست؟ دارویی که با کشتن باکتری‌ها یا کند کردن رشد و تکثیر آن‌ها، عفونت‌های باکتریایی را درمان می‌کند [7].
- روی چه چیزهایی اثر ندارد؟ ویروس‌ها؛ یعنی سرماخوردگی و آبریزش بینی، آنفلوانزا، بیشتر گلودردها و بیشتر برونشیت‌ها [6][7].
- انواع اصلی: پنی‌سیلین‌ها، سفالوسپورین‌ها، ماکرولیدها، تتراسایکلین‌ها، فلوروکینولون‌ها، آمینوگلیکوزیدها و چند گروه دیگر [1][13].
- مصرف درست: دقیقاً طبق نسخه، در ساعت‌ها و به تعدادی که پزشک گفته؛ نه نگه داشتن برای دفعه‌ی بعد و نه دادن به دیگران [6][7].
- عوارض شایع: تهوع، اسهال، نفخ، بثورات پوستی و عفونت قارچی [1][6]. تورم صورت یا گلو و تنگی نفس اورژانسی است [2].
- مقاومت: مصرف بی‌جا باعث می‌شود باکتری‌ها، نه بدن شما، به دارو مقاوم شوند [8][9].
آنتی‌بیوتیک چیست؟ معنی و ریشه‌ی کلمه
تعریف ساده (مثلاً برای درس علوم): آنتی‌بیوتیک دارویی است که میکروب‌های کوچکی به نام باکتری را می‌کشد یا جلوی زیاد شدن آن‌ها را می‌گیرد. آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌ها، مثل ویروس سرماخوردگی، اثری ندارد [7].
آنتی‌بیوتیک‌ها داروهایی هستند که با عفونت‌های باکتریایی در انسان و حیوان مبارزه می‌کنند؛ یا باکتری را می‌کشند یا رشد و گسترش آن را کند می‌کنند [7]. بعضی از آن‌ها منشأ طبیعی دارند، بعضی ساختگی (سنتتیک) هستند و بعضی ترکیبی از هر دو [12]. وقتی دارو باکتری‌ها را از پا انداخت یا جلوی تکثیرشان را گرفت، دستگاه ایمنی بدن بقیه‌ی کار را انجام می‌دهد [13].
معنی کلمه‌ی آنتی‌بیوتیک (Antibiotic)
- پیشوند anti یعنی «ضد» [25] و bio از واژه‌ی یونانی bíos به معنای «زندگی» است [26].
- واژه‌ی antibiotic از antibiosis (آنتی‌بیوز) آمده است؛ اصطلاحی که پل وویلمن در سال ۱۸۸۹ برای پدیده‌ای ساخت که در آن یک موجود زنده موجود زنده‌ی دیگری را از بین می‌برد [24].
- سلمن واکسمن در سال ۱۹۴۱ واژه‌ی «آنتی‌بیوتیک» را برای موادی به کار برد که میکروب‌ها می‌سازند و رشد میکروب‌های دیگر را مهار می‌کنند یا آن‌ها را می‌کشند. امروز این واژه داروهای ساختگی را هم در بر می‌گیرد [23].
تاریخچه‌ی کوتاه
الکساندر فلمینگ در سال ۱۹۲۸ دید که کپک پنی‌سیلیوم جلوی رشد باکتری استافیلوکوک را در ظرف کشت می‌گیرد. بیش از ده سال بعد، هاوارد فلوری و همکارانش راه تولید گسترده‌ی پنی‌سیلین را باز کردند و فلمینگ، فلوری و ارنست چین در سال ۱۹۴۵ جایزه‌ی نوبل را با هم گرفتند [23].
شکل‌های دارویی: قرص، شربت، پماد و تزریقی
آنتی‌بیوتیک به شکل قرص، کپسول یا شربت خوراکی، کرم، لوسیون، اسپری و قطره (اغلب برای عفونت پوست، چشم یا گوش) و تزریقی یا سرم (برای عفونت‌های جدی‌تر) وجود دارد [1][7]. در عفونت‌های شدیدتر معمولاً درمان تزریقی و در عفونت‌های خفیف‌تر اغلب از ابتدا شکل خوراکی به کار می‌رود [13].
آنتی‌بیوتیک‌ها چگونه عمل می‌کنند؟
باکتری‌کش (Bactericidal) و باکتری‌ایستا (Bacteriostatic)
- باکتری‌کش: باکتری را می‌کشد [14].
- باکتری‌ایستا: رشد باکتری را کند می‌کند یا متوقف می‌کند [14].
این تقسیم‌بندی بیشتر در آزمایشگاه معنا دارد؛ داده‌های بالینی کمی نشان می‌دهد که در درمان بیمار، داروی باکتری‌کش لزوماً بر داروی باکتری‌ایستا برتری دارد [14].
هدف آنتی‌بیوتیک‌ها در سلول باکتری
| هدف در باکتری | چه اتفاقی می‌افتد | نمونه‌ی گروه‌ها |
|---|---|---|
| دیواره‌ی سلولی | ساخت دیواره‌ی محکم باکتری مختل می‌شود و باکتری از هم می‌پاشد | بتالاکتام‌ها (پنی‌سیلین‌ها، سفالوسپورین‌ها، کارباپنم‌ها) و گلیکوپپتیدها [15] |
| ریبوزوم (کارخانه‌ی ساخت پروتئین) | باکتری نمی‌تواند پروتئین‌های لازم را بسازد | آمینوگلیکوزیدها، تتراسایکلین‌ها، ماکرولیدها [15] |
| همانندسازی DNA | آنزیمی به نام DNA ژیراز که برای تکثیر DNA لازم است مهار می‌شود | فلوروکینولون‌ها [15] |
| ساخت اسید فولیک | باکتری ماده‌ای را که برای رشد لازم دارد نمی‌سازد | سولفونامیدها و تری‌متوپریم [15][30] |
آنتی‌بیوتیک روی باکتری اثر دارد، نه ویروس
رایج‌ترین اشتباه درباره‌ی آنتی‌بیوتیک این است که آن را برای هر عفونتی مفید بدانیم. آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌ها اثری ندارد و مصرفش در بیماری ویروسی حال شما را بهتر نمی‌کند، اما همچنان می‌تواند عوارض ایجاد کند [6]. NHS هم تأکید می‌کند که آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی، آنفلوانزا و بیشتر سرفه‌ها کار نمی‌کند [1].
| ویژگی | عفونت باکتریایی | عفونت ویروسی |
|---|---|---|
| مثال‌های رایج | گلودرد استرپتوکوکی، سیاه‌سرفه، عفونت ادراری [6] | سرماخوردگی و آبریزش بینی، آنفلوانزا، بیشتر گلودردها، بیشتر برونشیت‌ها [6] |
| اثر آنتی‌بیوتیک | فقط روی برخی عفونت‌های باکتریایی مؤثر است؛ بسیاری از عفونت‌های خفیف باکتریایی بدون آنتی‌بیوتیک خوب می‌شوند [1][6] | بی‌اثر است و فقط احتمال عارضه را اضافه می‌کند [6] |
| چه کسی تصمیم می‌گیرد؟ | پزشک، پس از معاینه و در صورت نیاز آزمایش یا کشت [13] | پزشک؛ برای تسکین علائم با پزشک یا داروساز مشورت کنید |
اگر سرما خورده‌اید، به‌جای آنتی‌بیوتیک درباره‌ی داروهای سرماخوردگی؛ کدام مؤثرند و کدام لازم نیستند بخوانید. برای تب و درد هم مقایسه‌ی استامینوفن و ایبوپروفن کمک می‌کند. تفاوت سرماخوردگی و آنفلوانزا را هم در مطالب جداگانه توضیح داده‌ایم.
انواع آنتی‌بیوتیک‌ها و کاربرد آن‌ها
آنتی‌بیوتیک‌ها بر اساس ساختار شیمیایی و نحوه‌ی اثر در گروه‌های مختلف قرار می‌گیرند [13][15]. جدول زیر فقط برای آشنایی است؛ نام‌ها ژنریک و نمونه هستند، مقدار مصرف عمداً نیامده و انتخاب دارو فقط با پزشک است.
| گروه | نمونه (نام ژنریک) | کاربرد رایج (کلی) | نکته‌ی مهم ایمنی |
|---|---|---|---|
| پنی‌سیلین‌ها | آموکسی‌سیلین، فلوکلوکساسیلین | عفونت‌های پوست، قفسه‌ی سینه و دستگاه ادراری [1] | حساسیت (آلرژی) در این گروه بیشتر گزارش می‌شود [1][2] |
| سفالوسپورین‌ها | سفالکسین | کاربرد گسترده، از جمله عفونت‌های جدی مثل سپسیس و مننژیت [1] | امکان حساسیت، مانند پنی‌سیلین‌ها [1][2] |
| ماکرولیدها | آزیترومایسین، اریترومایسین، کلاریترومایسین | عفونت‌های ریه و قفسه‌ی سینه؛ جایگزین برای افراد حساس به پنی‌سیلین [1][32] | ممکن است ریتم قلب را مختل کنند و با بسیاری از داروها تداخل دارند [32] |
| تتراسایکلین‌ها | داکسی‌سایکلین، تتراسایکلین | آکنه و روزاسه [1]؛ کلامیدیا و بیماری لایم [31] | حساسیت پوست به نور خورشید [2]؛ در بارداری تا حد امکان مصرف نمی‌شوند؛ جذب برخی با لبنیات، آنتی‌اسید و آهن کم می‌شود [31] |
| فلوروکینولون‌ها | سیپروفلوکساسین، لووفلوکساسین | به‌دلیل خطر عوارض جدی، دیگر به‌طور معمول تجویز نمی‌شوند [1] | به‌ندرت آسیب طولانی یا دائمی تاندون، عضله، مفصل و عصب [2] |
| سولفونامیدها و تری‌متوپریم | تری‌متوپریم-سولفامتوکسازول | عفونت ادراری و برخی عفونت‌های پوستی مقاوم [30] | واکنش حساسیتی، حساسیت به نور خورشید؛ نزدیک زایمان مصرف نمی‌شود [30] |
| آمینوگلیکوزیدها | جنتامایسین، توبرامایسین | بیشتر در بیمارستان برای بیماری‌های بسیار جدی [1] | خطر کاهش شنوایی و آسیب کلیه [1] |
| کارباپنم‌ها | مروپنم، ایمی‌پنم | فقط تزریقی؛ سپسیس، ذات‌الریه، عفونت‌های شکمی و ادراری و باکتری‌های مقاوم به داروهای دیگر [27] | تشنج (ناشایع)؛ احتمال نادر حساسیت در افراد حساس به پنی‌سیلین [27] |
| گلیکوپپتیدها | وانکومایسین | عفونت‌های جدی باکتری‌های گرم‌مثبت مثل MRSA؛ شکل خوراکی وانکومایسین برای کولیت ناشی از C. difficile [28] | آسیب کلیه و کاهش شنوایی [28] |
| نیتروایمیدازول‌ها | مترونیدازول | برخی عفونت‌های باکتریایی، از جمله واژینوز باکتریایی و برخی بیماری‌های مقاربتی [33] | مصرف الکل همزمان و تا چند روز بعد ممنوع است [3][33] |
| نیتروفورانتوئین | نیتروفورانتوئین | فقط عفونت ساده‌ی مثانه [29] | در کاهش کار کلیه معمولاً تجویز نمی‌شود؛ نزدیک زایمان داده نمی‌شود [29] |
درباره‌ی یکی از پرمصرف‌ترین این داروها، مطلب قرص مترونیدازول برای چیست را بخوانید.
طبقه‌بندی AWaRe سازمان جهانی بهداشت
سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۷ آنتی‌بیوتیک‌ها را بر اساس اثرشان بر مقاومت میکروبی در سه گروه قرار داد و این فهرست هر دو سال به‌روز می‌شود [10]:
- Access (دسترسی): معمولاً طیف محدود دارند و روی بسیاری از باکتری‌های شایع اثر می‌کنند؛ تقریباً همه‌ی آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی در درمان سرپایی باید از این گروه باشند [11].
- Watch (مراقبت): طیف وسیع‌تر و احتمال بیشتر برای ایجاد مقاومت دارند و فقط وقتی مصرف می‌شوند که مزیت روشنی بر گروه Access داشته باشند [11].
- Reserve (ذخیره): برای عفونت‌های جدی تأییدشده یا مشکوک که باکتری آن به چند دارو مقاوم است، وقتی گزینه‌های دیگر جواب نداده یا مناسب نیستند [11].
هدف جهانی این است که تا سال ۲۰۳۰ دست‌کم ۷۰ درصد مصرف آنتی‌بیوتیک از گروه Access باشد؛ این سهم در سال ۲۰۲۲ حدود ۵۳ درصد بود [9].
آنتی‌بیوتیک‌های بیمارستانی و تزریقی
«آنتی‌بیوتیک بیمارستانی» یک فهرست رسمی جدا نیست؛ معمولاً منظور داروهایی است که برای عفونت‌های شدید و اغلب به‌صورت تزریق وریدی داده می‌شوند:
- در عفونت شدید یا وقتی بیمار نمی‌تواند غذا و مایعات را نگه دارد، درمان معمولاً با تزریق وریدی شروع می‌شود و پس از کنترل عفونت به شکل خوراکی ادامه پیدا می‌کند [13].
- تزریق وریدی وقتی ترجیح دارد که بیمار استفراغ دارد، دارو از روده خوب جذب نمی‌شود یا بیمار بدحال است؛ در بسیاری از موارد دیگر، داروی خوراکی تقریباً به همان سرعت به سطح درمانی می‌رسد [14].
- برخی گروه‌ها مثل آمینوگلیکوزیدها به‌دلیل خطر کاهش شنوایی و آسیب کلیه بیشتر در بیمارستان مصرف می‌شوند [1]؛ کارباپنم‌ها فقط تزریقی هستند [27] و بیشتر گلیکوپپتیدها هم وریدی داده می‌شوند [28].
- برخی عفونت‌های جدی مثل عفونت استخوان یا قلب ممکن است چند هفته درمان وریدی لازم داشته باشند [13].
قوی‌ترین آنتی‌بیوتیک کدام است؟ کدام برای عفونت مناسب است؟
«قوی‌ترین» یا «بهترین» آنتی‌بیوتیک برای همه‌ی عفونت‌ها وجود ندارد. هر آنتی‌بیوتیک فقط روی انواع مشخصی از باکتری‌ها اثر دارد و پزشک بر اساس این عوامل انتخاب می‌کند [13]:
- باکتری احتمالی عامل عفونت؛
- نوع و شدت عفونت و اینکه دارو به چه میزان به محل عفونت در بدن (مثلاً ادرار، ریه یا پوست) می‌رسد؛
- وضعیت سیستم ایمنی؛
- سابقه‌ی حساسیت دارویی و عوارض احتمالی؛
- نتیجه‌ی آزمایش کشت و آنتی‌بیوگرام از نمونه‌ی خون، ادرار یا بافت، که معمولاً یک تا دو روز طول می‌کشد. پزشک ممکن است تا آماده شدن جواب، دارویی را شروع کند که روی محتمل‌ترین باکتری‌ها اثر دارد و بعد آن را تنظیم کند [13].
طیف وسیع (Broad-spectrum) و طیف محدود (Narrow-spectrum)
آنتی‌بیوتیک طیف وسیع روی انواع زیادی از باکتری‌ها اثر می‌کند [12]. این «قوی‌تر» بودن نیست: قاعده این است که داروی با محدودترین طیفی که عفونت را کنترل کند انتخاب شود و داروی طیف وسیع بیشتر برای شروع درمان عفونت‌های جدی است که هنوز عامل آن مشخص نیست [14]. مصرف بی‌جای داروهای طیف وسیع به رشد باکتری‌های مقاوم کمک می‌کند [12]. به همین دلیل اگر یک دوره دارو با نسخه‌ی خودسرانه شروع شود، ممکن است دارو هم بی‌اثر باشد و هم مقاومت بسازد.
چه زمانی آنتی‌بیوتیک واقعاً لازم است؟
آنتی‌بیوتیک فقط روی برخی عفونت‌های باکتریایی اثر دارد، مثل گلودرد استرپتوکوکی، سیاه‌سرفه و عفونت ادراری [6]. NHS می‌گوید آنتی‌بیوتیک وقتی تجویز می‌شود که [1][4]:
- عفونت بدون درمان احتمالاً خوب نمی‌شود یا بهبودش خیلی طول می‌کشد؛
- عفونت ممکن است به دیگران منتقل شود؛
- خطر عوارض جدی وجود دارد؛
- فرد در گروه پرخطر است، مثلاً سیستم ایمنی ضعیف دارد، یا برای پیشگیری قبل از برخی جراحی‌ها یا پس از زخم و گازگرفتگی پرخطر.
بسیاری از سینوزیت‌ها و برخی عفونت‌های گوش بدون آنتی‌بیوتیک خوب می‌شوند [6]. در NHS، عفونت قفسه‌ی سینه، عفونت گوش در کودکان و گلودرد دیگر به‌طور معمول با آنتی‌بیوتیک درمان نمی‌شوند [1]. برای آشنایی بیشتر: عفونت ادراری، عفونت کلیه، سینوزیت و التهاب لوزه.
نحوه‌ی مصرف درست آنتی‌بیوتیک
- آنتی‌بیوتیک را دقیقاً همان‌طور که تجویز شده مصرف کنید و هر سؤالی دارید از پزشک یا داروساز بپرسید [6].
- فقط آنتی‌بیوتیکی را بخورید که برای خود شما تجویز شده است، نه داروی دوست یا خانواده [1].
- برگه‌ی راهنمای داخل جعبه را بخوانید: بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها باید با غذا و بعضی با معده‌ی خالی مصرف شوند [3].
چرا آنتی‌بیوتیک را باید سر همان ساعت و به همان تعداد مصرف کرد؟
مقدار، دفعات و طول دوره‌ی آنتی‌بیوتیک باید همان باشد که پزشک تعیین کرده است [13]. دلیلش این است که اثر بسیاری از آنتی‌بیوتیک‌ها به سطح دارو در بدن وابسته است. برای برخی گروه‌ها مثل بتالاکتام‌ها (پنی‌سیلین‌ها و سفالوسپورین‌ها)، مهم این است که سطح دارو تا بخش کافی از زمان بالاتر از حداقل غلظتی بماند که رشد باکتری را مهار می‌کند. برای بعضی گروه‌های دیگر، اوج غلظت دارو یا مقدار کل دارو در شبانه‌روز اهمیت دارد [14]. فاصله‌ی ساعت‌های مصرف بر همین اساس تعیین می‌شود؛ جابه‌جا کردن یا جا انداختن نوبت‌ها می‌تواند این تعادل را به هم بزند.
تکمیل دوره یا دوره‌ی کوتاه‌تر؟
- توصیه‌ی رایج این است که دوره را تمام کنید، حتی اگر زودتر حالتان بهتر شد [7][12]، چون ممکن است بعد از رفع علائم هنوز عفونت باقی مانده باشد و قطع زودهنگام باعث برگشت آن شود [12][13].
- از طرف دیگر، پزشکان امروز تلاش می‌کنند آنتی‌بیوتیک را در کوتاه‌ترین مدت مؤثر تجویز کنند [14]. طبق یک مرور منتشرشده در Annals of Internal Medicine، بیش از ۴۵ کارآزمایی بالینی در عفونت‌هایی مثل ذات‌الریه، سینوزیت، عفونت‌های پیچیده‌ی ادراری و شکمی و عفونت‌های پوستی، تفاوتی در اثر دوره‌های کوتاه‌تر و دوره‌های سنتی طولانی‌تر پیدا نکردند؛ در حالی که طولانی‌تر شدن دوره با عوارض بیشتر همراه بود [16].
- نتیجه برای شما: طول دوره را پزشک تعیین می‌کند. اگر نسخه کوتاه است، کامل همان را مصرف کنید و خودسرانه دوره را نه کوتاه و نه طولانی کنید.
اگر یک نوبت را فراموش کردید
به محض اینکه یادتان آمد آن نوبت را بخورید و بعد مثل قبل ادامه دهید. اگر تقریباً وقت نوبت بعدی است، نوبت فراموش‌شده را رها کنید. هرگز دو نوبت را با هم نخورید [1]. اگر اشتباهی بیش از یک نوبت اضافه خوردید یا نگران هستید، با پزشک تماس بگیرید [1].
غذا، لبنیات و الکل
- غذا: دستور مصرف با غذا یا با معده‌ی خالی را از برگه‌ی دارو یا داروساز بپرسید [3].
- لبنیات و مکمل‌ها: شیر، ماست و پنیر جذب برخی تتراسایکلین‌ها را کم می‌کنند و این داروها نباید همزمان با فرآورده‌های حاوی آلومینیوم، کلسیم، منیزیم یا آهن (مثل برخی آنتی‌اسیدها و مکمل‌ها) خورده شوند [31].
- الکل: با مترونیدازول و تینیدازول الکل کاملاً ممنوع است؛ NHS پرهیز را تا ۴۸ ساعت پس از قطع مترونیدازول و ۷۲ ساعت پس از قطع تینیدازول لازم می‌داند و MedlinePlus برای مترونیدازول دست‌کم ۳ روز را ذکر می‌کند [3][33]. ترکیب این داروها با الکل می‌تواند تهوع، استفراغ، دل‌درد، گرگرفتگی، تپش قلب و سردرد ایجاد کند [3].
داروی باقی‌مانده و قرض دادن آنتی‌بیوتیک
- آنتی‌بیوتیک را برای بیماری بعدی نگه ندارید، به کسی ندهید و داروی تجویزشده برای دیگری را نخورید [6][7].
- برای دور ریختن داروی باقی‌مانده یا تاریخ‌گذشته از داروساز بپرسید [12]. اگر برنامه‌ی جمع‌آوری دارو در دسترس نیست، CDC توصیه می‌کند دارو را با خاک یا تفاله‌ی قهوه در یک کیسه‌ی بسته مخلوط کنید و در سطل زباله‌ی خانگی بیندازید [6].
عوارض آنتی‌بیوتیک و حساسیت دارویی
عوارض شایع
تهوع یا استفراغ، نفخ و سوءهاضمه و اسهال از عوارض شایع آنتی‌بیوتیک‌ها هستند [1]. بثورات پوستی، سرگیجه و عفونت قارچی هم گزارش می‌شوند [6]. این عوارض معمولاً خفیف هستند و پس از پایان دوره برطرف می‌شوند [2]. عفونت قارچی واژن هم در زنان از عوارض شایع گزارش‌شده است [13].
اسهال شدید و عفونت C. difficile
C. difficile باکتری‌ای است که اسهال و التهاب روده‌ی بزرگ ایجاد می‌کند و می‌تواند تهدیدکننده‌ی حیات باشد. بیشتر موارد آن حین مصرف آنتی‌بیوتیک یا کمی بعد از آن رخ می‌دهد: طبق CDC، خطر ابتلا در طول دوره‌ی آنتی‌بیوتیک و تا یک ماه بعد از آن تا ۱۰ برابر بیشتر است، چون آنتی‌بیوتیک باکتری‌های مفید روده را از بین می‌برد [17]. علائم آن اسهال، تب، درد یا حساسیت شکم، بی‌اشتهایی و تهوع است. اگر حین مصرف یا بعد از مصرف آنتی‌بیوتیک اسهال گرفتید، با پزشک تماس بگیرید [17].
علائم حساسیت به آنتی‌بیوتیک و زمان مراجعه‌ی فوری
واکنش حساسیتی به‌خصوص با پنی‌سیلین‌ها و سفالوسپورین‌ها دیده می‌شود [1][2]. CDC در گزارشی در سال ۲۰۱۵ برآورد کرد که آنتی‌بیوتیک‌ها در آمریکا سالانه حدود ۱۴۲ هزار مراجعه‌ی بزرگسالان به اورژانس به‌دلیل عوارض دارویی ایجاد می‌کنند و تقریباً چهار مورد از هر پنج مورد آن واکنش حساسیتی است [22].
- واکنش خفیف تا متوسط: کهیر و خارش، سرفه یا خس‌خس، احساس تنگی گلو. با پزشک تماس بگیرید [2].
- آنافیلاکسی (اورژانس): بثورات پوستی همراه با تورم، تاول یا پوسته‌ریزی؛ خس‌خس، تنگی قفسه‌ی سینه یا گلو، سختی تنفس یا صحبت کردن؛ تورم دهان، صورت، لب، زبان یا گلو. فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بروید [2][34].
هر عارضه‌ی خفیف به معنای حساسیت واقعی نیست و بهتر است پزشک آن را بررسی کند. اگر واقعاً به یک آنتی‌بیوتیک حساس هستید، باید از آن و داروهای نزدیک به آن پرهیز کنید [13]؛ پس سابقه‌ی حساسیت را همیشه به پزشک و داروساز اطلاع دهید.
هشدارهای مخصوص برخی گروه‌ها
- فلوروکینولون‌ها: اگر درد تاندون، عضله یا مفصل (اغلب زانو، آرنج یا شانه)، گزگز و بی‌حسی پیدا کردید، یا (به‌خصوص در افراد در معرض مشکلات دریچه‌ی قلب) تورم مچ و پا، تپش قلب تازه یا تنگی نفس ناگهانی داشتید، طبق توصیه‌ی NHS دارو را کنار بگذارید و فوراً به پزشک مراجعه کنید [2].
- تتراسایکلین‌ها: پوست را به نور خورشید و نور مصنوعی حساس‌تر می‌کنند؛ از قرار گرفتن طولانی در نور شدید پرهیز کنید [2].
- بارداری و شیردهی: برخی آنتی‌بیوتیک‌ها برای این دوران مناسب نیستند؛ حتماً به پزشک بگویید [1].
تداخل با داروهای دیگر و قرص ضدبارداری
برخی آنتی‌بیوتیک‌ها با داروها یا مکمل‌های گیاهی دیگر تداخل دارند و پزشک ممکن است دارو را عوض کند یا مصرف داروی دیگری را موقتاً متوقف کند؛ پس فهرست همه‌ی داروها و مکمل‌هایتان را به او بدهید [3]. ماکرولیدها با بسیاری از داروها تداخل دارند [32]. درباره‌ی قرص ضدبارداری ترکیبی، NHS فقط ریفامپیسین و ریفابوتین را نام می‌برد که اثر قرص را کم می‌کنند و ممکن است در طول مصرف آن‌ها روش پیشگیری اضافه (مثل کاندوم) لازم باشد [3]. بیشتر در مطلب تداخلات دارویی خطرناک بخوانید.
چگونه عوارض آنتی‌بیوتیک را کم کنیم؟
- دارو را طبق دستور برگه و پزشک، با غذا یا با معده‌ی خالی، مصرف کنید [3].
- آنتی‌بیوتیک را خودسرانه قطع نکنید؛ برای هر عارضه‌ای با پزشک تماس بگیرید [7]. پزشک می‌تواند در صورت لزوم دارو را عوض کند [3].
- پروبیوتیک: طبق مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه‌ی آمریکا (NCCIH)، مصرف پروبیوتیک همراه آنتی‌بیوتیک با کاهش تقریباً نصف احتمال اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک همراه بوده، اما کیفیت مطالعات متوسط است. با اطمینان متوسط هم ممکن است خطر اسهال C. difficile را کم کند. بهترین نوع، مدت و مقدار هنوز مشخص نیست و در افراد بسیار بدحال یا با ایمنی ضعیف خطر عارضه بیشتر است [18]. پیش از مصرف، به‌خصوص اگر ایمنی بدنتان ضعیف است، با پزشک مشورت کنید [12].
- عوارض جدی (اسهال همراه با تب و دل‌درد، علائم حساسیت، علائم فلوروکینولون‌ها) را جدی بگیرید و طبق بخش‌های بالا اقدام کنید [2][17].
آیا آنتی‌بیوتیک بدن را ضعیف می‌کند؟
- خستگی: خستگی از عوارض معمول آنتی‌بیوتیک‌ها نیست و بی‌حالی در طول درمان معمولاً از خود بیماری است. استراحت و نوشیدن مایعات کمک می‌کند و اگر خستگی پس از پایان درمان ادامه یافت، با پزشک تماس بگیرید [12].
- میکروبیوم روده: آنتی‌بیوتیک می‌تواند تنوع باکتری‌های مفید روده را کم کند و تعادل آن را به هم بزند؛ همین تغییر با اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک و عفونت‌های C. difficile ارتباط دارد [19]. هرچه آنتی‌بیوتیک بی‌جا کمتر مصرف شود، این خطر کمتر است.
- ایمنی بدن: مقاومت آنتی‌بیوتیکی یعنی باکتری‌ها به دارو مقاوم شده‌اند، نه بدن شما [8][20]. اما مصرف آنتی‌بیوتیک وقتی لازم نیست ممکن است باعث شود در آینده دارو برای خود شما اثر نکند [1].
مقاومت آنتی‌بیوتیکی؛ چرا مصرف خودسرانه خطرناک است؟
مقاومت چگونه ایجاد می‌شود؟
مقاومت آنتی‌بیوتیکی وقتی رخ می‌دهد که باکتری‌ها تغییر می‌کنند و در برابر اثر آنتی‌بیوتیک مقاوم می‌شوند؛ در نتیجه دارو آن‌ها را نمی‌کشد و به رشد ادامه می‌دهند [8]. این یک فرایند طبیعی است، اما مصرف آنتی‌بیوتیک آن را سرعت می‌دهد [20]. باکتری‌های مقاوم زنده می‌مانند، تکثیر می‌شوند و گسترش می‌یابند [8] و حتی می‌توانند ویژگی مقاومت را به میکروب‌های دیگری منتقل کنند که هرگز با دارو تماس نداشته‌اند [20]. مصرف نادرست و بیش از حد آنتی‌بیوتیک، مثلاً وقتی لازم نیست، یکی از عوامل اصلی این مشکل است [9].
باکتری‌هایی که به چند نوع آنتی‌بیوتیک مقاوم شده‌اند «ابرباکتری» (Superbug) نامیده می‌شوند؛ مثل MRSA (استافیلوکوک طلایی مقاوم به متی‌سیلین)، C. difficile و سل مقاوم به چند دارو [5].
مقاومت آنتی‌بیوتیکی در آمار جهانی
| شاخص | عدد | منبع |
|---|---|---|
| مرگ‌های مرتبط با مقاومت باکتریایی در سال ۲۰۲۱ | بیش از ۴.۷ میلیون | WHO [9] |
| مرگ‌های مستقیماً منتسب به مقاومت در سال ۲۰۲۱ | ۱.۱۴ میلیون | Lancet 2024 [21] |
| پیش‌بینی برای سال ۲۰۵۰ | ۱.۹۱ میلیون مرگ منتسب و ۸.۲۲ میلیون مرگ مرتبط در همان سال | Lancet 2024 [21] |
| عفونت‌های باکتریایی تأییدشده در آزمایشگاه که در سال ۲۰۲۳ مقاوم بودند | حدود ۱ از هر ۶ عفونت | WHO [9] |
| افزایش مقاومت بین ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ | در بیش از ۴۰ درصد ترکیب‌های پایش‌شده‌ی میکروب و آنتی‌بیوتیک | WHO [9] |
| هزینه‌ی پیش‌بینی‌شده | ۴۱۲ میلیارد دلار در سال برای درمان عفونت‌های مقاوم و ۴۴۳ میلیارد دلار کاهش بهره‌وری در سال، تا ۲۰۳۵ | WHO [9] |
چه کار کنیم که آنتی‌بیوتیک‌ها مؤثر بمانند؟
- برای بیماری‌های ویروسی آنتی‌بیوتیک نخورید و از پزشک برای داروی غیرلازم اصرار نکنید [8].
- دستور مصرف را دقیق رعایت کنید؛ دارو را نگه ندارید، به دیگران ندهید و داروی دیگران را نخورید [8].
- با شستن مرتب دست‌ها و پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه جلوی انتقال عفونت را بگیرید [8].
- از داروهای بدون نسخه هم آگاهانه استفاده کنید؛ آنتی‌بیوتیک دارویی نیست که بدون تجویز پزشک شروع شود.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
- برای تشخیص اینکه عفونت باکتریایی است یا ویروسی و آیا آنتی‌بیوتیک لازم است؛ این تصمیم با پزشک است [1].
- اگر حین مصرف یا پس از آنتی‌بیوتیک اسهال گرفتید [17].
- اگر کهیر، خارش یا خس‌خس خفیف دارید [2].
- اگر هر عارضه‌ی دیگری پیدا کردید یا اشتباهی بیش از یک نوبت اضافه خوردید [1][7].
- اگر بیمار هستید، باردارید یا شیر می‌دهید و آنتی‌بیوتیک برایتان تجویز شده، این موارد را به پزشک بگویید [1].
- فوری (اورژانس ۱۱۵): تورم صورت، لب، زبان یا گلو، سختی تنفس یا بثورات تاول‌دار و پوسته‌ریزی [2][34].
پرسش‌های متداول
آنتی بیوتیک به چه معناست؟
واژه‌ی آنتی‌بیوتیک از anti (ضد) و bio (زندگی) ساخته شده [25][26] و از اصطلاح antibiosis می‌آید که در سال ۱۸۸۹ برای پدیده‌ی از بین رفتن یک موجود زنده به دست موجود زنده‌ی دیگر به کار رفت [24]. در پزشکی، آنتی‌بیوتیک دارویی است که باکتری‌ها را می‌کشد یا رشدشان را کند می‌کند [7].
کدام آنتی بیوتیک برای عفونت مناسب است؟
جواب واحدی ندارد. انتخاب به باکتری احتمالی، نوع و شدت عفونت، رسیدن دارو به محل عفونت، سابقه‌ی حساسیت و گاهی نتیجه‌ی کشت بستگی دارد و فقط پزشک می‌تواند تصمیم بگیرد [13]. آنتی‌بیوتیکی که برای عفونت ادراری مناسب است، ممکن است برای عفونت ریه مناسب نباشد.
قوی‌ترین قرص آنتی بیوتیک برای عفونت کدام است؟
«قوی‌ترین» آنتی‌بیوتیک وجود ندارد. داروی طیف وسیع روی باکتری‌های بیشتری اثر دارد، اما قاعده انتخاب محدودترین طیفی است که عفونت را کنترل کند [12][14]. مصرف بی‌جای داروهای طیف وسیع به مقاومت آنتی‌بیوتیکی کمک می‌کند [12].
آیا آنتی بیوتیک بدن را ضعیف می‌کند؟
خستگی از عوارض معمول آنتی‌بیوتیک‌ها نیست و بی‌حالی معمولاً از خود عفونت است [12]. آنتی‌بیوتیک می‌تواند تعادل باکتری‌های مفید روده را به هم بزند [19]، ولی بدن به آنتی‌بیوتیک مقاوم نمی‌شود؛ باکتری‌ها مقاوم می‌شوند [8].
چگونه عوارض آنتی بیوتیک را از بین ببریم؟
بیشتر عوارض مثل تهوع و اسهال خفیف هستند و پس از پایان دوره برطرف می‌شوند [2]. دستور مصرف با غذا یا معده‌ی خالی را رعایت کنید [3] و دارو را خودسرانه قطع نکنید. شواهد نشان می‌دهد پروبیوتیک ممکن است خطر اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک را کم کند، اما پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید [12][18]. اسهال همراه با تب و دل‌درد یا علائم حساسیت را فوراً به پزشک اطلاع دهید [2][17].
آیا برای سرماخوردگی آنتی بیوتیک لازم است؟
خیر. سرماخوردگی و آنفلوانزا ویروسی هستند و هیچ نوع آنتی‌بیوتیکی آن‌ها را درمان نمی‌کند؛ مصرفش فقط احتمال عارضه را اضافه می‌کند [1][6].
چرا آنتی بیوتیک را باید در همان ساعتی که دکتر گفته و به همان تعداد مصرف کرد؟
چون اثر آنتی‌بیوتیک به سطح دارو در بدن وابسته است و فاصله‌ی نوبت‌ها طوری تعیین می‌شود که این سطح برای مهار باکتری کافی بماند [14]. مقدار، دفعات و طول دوره باید همان باشد که پزشک تعیین کرده است [13].
اگر یک نوبت آنتی بیوتیک را فراموش کنم چه کنم؟
به محض یادآوری بخورید، مگر اینکه تقریباً وقت نوبت بعدی باشد؛ در آن صورت نوبت فراموش‌شده را رها کنید. هرگز دو نوبت را با هم نخورید [1].
آیا وقتی حالم بهتر شد می‌توانم آنتی بیوتیک را قطع کنم؟
خودسرانه نه. ممکن است عفونت هنوز کامل از بین نرفته باشد [12][13]. شواهد تازه نشان می‌دهد در بسیاری از عفونت‌ها دوره‌های کوتاه‌تر هم به همان اندازه مؤثرند [16]، اما تصمیم درباره‌ی طول دوره با پزشک است.
آیا آنتی بیوتیک اثر قرص ضدبارداری را کم می‌کند؟
طبق NHS، از میان آنتی‌بیوتیک‌ها فقط ریفامپیسین و ریفابوتین اثر قرص ضدبارداری ترکیبی را کم می‌کنند و ممکن است در طول مصرف آن‌ها روش پیشگیری اضافه لازم باشد [3]. درباره‌ی هر دارویی که مصرف می‌کنید با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
آیا بدن به آنتی بیوتیک مقاوم می‌شود؟
نه. مقاومت آنتی‌بیوتیکی یعنی باکتری‌ها تغییر کرده‌اند و دارو دیگر آن‌ها را نمی‌کشد؛ بدن شما مقاوم نمی‌شود [8][20].
آنتی بیوتیک‌های بیمارستانی چه فرقی با قرص دارند؟
در عفونت‌های شدید، درمان معمولاً با تزریق وریدی در بیمارستان شروع می‌شود و پس از کنترل عفونت به قرص تغییر می‌کند [13]. برخی گروه‌ها مثل آمینوگلیکوزیدها و کارباپنم‌ها بیشتر یا فقط تزریقی و در بیمارستان مصرف می‌شوند [1][27].
سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک و مشاوره‌ی داروساز نیست. هیچ آنتی‌بیوتیکی را بدون نسخه شروع نکنید و دارو را خودسرانه قطع، کم یا زیاد نکنید. در صورت تورم صورت یا گلو، تنگی نفس یا بدحالی شدید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید [34].
منابع
- NHS. Antibiotics. https://www.nhs.uk/medicines/antibiotics/
- NHS. Side effects of antibiotics. https://www.nhs.uk/medicines/antibiotics/side-effects/
- NHS. Considerations and interactions with other medicines (antibiotics). https://www.nhs.uk/medicines/antibiotics/interactions/
- NHS. Uses of antibiotics. https://www.nhs.uk/medicines/antibiotics/uses/
- NHS. Antibiotic and antimicrobial resistance. https://www.nhs.uk/medicines/antibiotics/antibiotic-antimicrobial-resistance/
- CDC. Healthy Habits: Antibiotic Do’s and Don’ts. https://www.cdc.gov/antibiotic-use/about/index.html
- MedlinePlus (NLM). Antibiotics. https://medlineplus.gov/antibiotics.html
- MedlinePlus (NLM). Antibiotic Resistance. https://medlineplus.gov/antibioticresistance.html
- World Health Organization. Antimicrobial resistance (fact sheet). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance
- World Health Organization. AWaRe classification of antibiotics for evaluation and monitoring of use, 2023. https://www.who.int/publications/i/item/WHO-MHP-HPS-EML-2023.04
- World Health Organization. WHO AWaRe Antibiotics Portal: The AWaRe groups. https://aware.essentialmeds.org/groups
- Cleveland Clinic. Antibiotics. https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/16386-antibiotics
- MSD Manual Consumer Version. Overview of Antibiotics. https://www.msdmanuals.com/home/infections/antibiotics/overview-of-antibiotics
- MSD Manual Professional Version. Overview of Antibacterial Medications. https://www.msdmanuals.com/professional/infectious-diseases/bacteria-and-antibacterial-medications/overview-of-antibacterial-medications
- Kapoor G, Saigal S, Elongavan A. Action and resistance mechanisms of antibiotics: A guide for clinicians. J Anaesthesiol Clin Pharmacol. 2017;33(3):300-305. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5672523/
- Spellberg B, Rice LB. Duration of Antibiotic Therapy: Shorter Is Better. Ann Intern Med. 2019;171(3):210-211. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6736742/
- CDC. About C. diff. https://www.cdc.gov/c-diff/about/index.html
- NCCIH (NIH). Probiotics: Usefulness and Safety. https://www.nccih.nih.gov/health/probiotics-usefulness-and-safety
- Ramirez J, Guarner F, Bustos Fernandez L, Maruy A, Sdepanian VL, Cohen H. Antibiotics as Major Disruptors of Gut Microbiota. Front Cell Infect Microbiol. 2020;10:572912. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7732679/
- CDC. About Antimicrobial Resistance. https://www.cdc.gov/antimicrobial-resistance/about/index.html
- GBD 2021 Antimicrobial Resistance Collaborators. Global burden of bacterial antimicrobial resistance 1990-2021: a systematic analysis with forecasts to 2050. Lancet. 2024;404(10459):1199-1226. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39299261/
- Demirjian A, et al. CDC Grand Rounds: Getting Smart About Antibiotics. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 2015;64(32):871-873. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5779583/
- Beisel C, Donnelley M, Capaul P, et al. What’s in a Name? Etymology and History of Antibacterials and Antifungals. Open Forum Infect Dis. 2026;13:ofag440. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13471034/
- Patait M, Urvashi N, Rajderkar M, Kedar S, Shah K, Patait R. Antibiotic prescription: An oral physician’s point of view. J Pharm Bioallied Sci. 2015;7(2):116-120. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4399009/
- Dictionary.com. anti-. https://www.dictionary.com/browse/anti-
- Dictionary.com. bio-. https://www.dictionary.com/browse/bio-
- MSD Manual Consumer Version. Carbapenems. https://www.msdmanuals.com/home/infections/antibiotics/carbapenems
- MSD Manual Consumer Version. Glycopeptides and Lipoglycopeptides. https://www.msdmanuals.com/home/infections/antibiotics/glycopeptides-and-lipoglycopeptides
- MSD Manual Consumer Version. Nitrofurantoin. https://www.msdmanuals.com/home/infections/antibiotics/nitrofurantoin
- MSD Manual Consumer Version. Sulfonamides. https://www.msdmanuals.com/home/infections/antibiotics/sulfonamides
- MSD Manual Consumer Version. Tetracyclines. https://www.msdmanuals.com/home/infections/antibiotics/tetracyclines
- MSD Manual Consumer Version. Macrolides. https://www.msdmanuals.com/home/infections/antibiotics/macrolides
- MedlinePlus (NLM). Metronidazole. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a689011.html
- GOV.UK. Foreign travel advice: Iran – Getting help. https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/iran/getting-help
