دیسمنوره (Dysmenorrhea) اصطلاح پزشکی برای دوره‌های دردناک یا گرفتگی‌های قاعدگی است. درد ناشی از انقباض رحم برای ریزش پوشش داخلی آن است (Cleveland Clinic). در این مقاله انواع اولیه و ثانویه، علائم، علل، راه‌های کاهش درد و نشانه‌هایی را مرور می‌کنیم که نیاز به بررسی پزشکی دارند.
دیسمنوره چیست و چه تفاوتی با گرفتگی عادی دارد؟
طبق NHS، درد قاعدگی به‌صورت درد در شکم در آغاز قاعدگی یا درست پیش از آن دیده می‌شود و ناشی از سفت شدن (انقباض) رحم در دوران قاعدگی است (NHS). Cleveland Clinic نیز می‌گوید این درد گاهی می‌تواند شدید باشد (Cleveland Clinic).
مرز میان گرفتگی «عادی» و دیسمنورهٔ نیازمند بررسی، اثر درد بر زندگی روزمره است. NHS توصیه می‌کند اگر درد قاعدگی مانع انجام فعالیت‌های معمول روزانه شود به پزشک مراجعه شود، و Cleveland Clinic نیز دردی را که با مدرسه یا کار تداخل دارد دلیل مراجعه می‌داند (NHS؛ Cleveland Clinic).
انواع دیسمنوره
| ویژگی | دیسمنوره اولیه | دیسمنوره ثانویه |
|---|---|---|
| تعریف | گرفتگی‌های عودکننده بدون علت قابل‌شناسایی | درد ناشی از بیماری دستگاه تناسلی، مانند اندومتریوز |
| زمان شروع درد | معمولاً یک یا دو روز پیش از قاعدگی یا همزمان با شروع خونریزی | معمولاً زودتر در چرخه شروع می‌شود و طولانی‌تر از گرفتگی‌های معمول است |
| شیوع نسبی | نوع شایع‌تر | کم‌شیوع‌تر از نوع اولیه |
در نمایشگرهای کوچک برای دیدن تمام محتوا جدول را به طرفین بکشید.
منبع جدول: Cleveland Clinic.
دیسمنوره اولیه
در این نوع، گرفتگی‌ها علت قابل‌شناسایی دیگری ندارند. طبق Cleveland Clinic، در بیشتر موارد قاعدگی‌های دردناک با افزایش سن کم‌دردتر می‌شوند و ممکن است پس از زایمان نیز بهبود یابند (Cleveland Clinic).
دیسمنوره ثانویه
دیسمنوره ثانویه به یک بیماری در اندام‌های تناسلی مربوط است. طبق Cleveland Clinic علل آن شامل اندومتریوز (Endometriosis)، آدنومیوز (Adenomyosis)، فیبروم‌ها (Fibroids)، بیماری التهابی لگن (Pelvic Inflammatory Disease)، تنگی دهانهٔ رحم (Cervical Stenosis) و ناهنجاری‌های مادرزادی رحم یا دستگاه تناسلی است (Cleveland Clinic). NHS نیز اندومتریوز، آدنومیوز، فیبروم و بیماری التهابی لگن را نام می‌برد و اضافه می‌کند دستگاه داخل رحمی (IUD) نیز می‌تواند به‌ویژه در ماه‌های نخست پس از گذاشتن باعث درد قاعدگی شود (NHS). برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ این بیماری‌ها مقالات اندومتریوز، آدنومیوز، فیبروم رحم و خونریزی شدید قاعدگی را در همین سایت ببینید.
علائم دیسمنوره
- درد کوبنده یا مبهم در پایین شکم که گاهی شدید می‌شود و ممکن است احساس فشار در شکم همراه آن باشد (Cleveland Clinic)
- انتشار درد به کمر و ران‌ها؛ Cleveland Clinic پایین کمر، ناحیهٔ لگن و سطح داخلی ران‌ها را نام می‌برد (NHS؛ Cleveland Clinic)
- تهوع، سرگیجه یا سردرد در برخی افراد (Cleveland Clinic)
طبق Cleveland Clinic در بیشتر موارد درد ۲۴ تا ۴۸ ساعت پیش از قاعدگی شروع می‌شود و ظرف ۴۸ ساعت پس از آغاز قاعدگی فروکش می‌کند؛ NHS نیز می‌گوید درد قاعدگی معمولاً تا ۳ روز ادامه دارد (Cleveland Clinic؛ NHS).
علل و عوامل خطر
در دیسمنورهٔ اولیه، ماده‌ای شیمیایی به نام پروستاگلاندین (Prostaglandin) باعث انقباض رحم می‌شود و در دوران قاعدگی سطح آن بالاتر است و رحم با قدرت بیشتری منقبض می‌شود (Cleveland Clinic).
عوامل خطر ذکرشده در Cleveland Clinic (Cleveland Clinic):
- شروع نخستین قاعدگی پیش از ۱۲ سالگی
- سن کمتر از ۲۰ سال
- قاعدگی سنگین یا طولانی‌تر از هفت روز
- مصرف سیگار
- داشتن والد بیولوژیک مبتلا به دیسمنوره
روش‌های خودمراقبتی
- گرما: قرار دادن کیسهٔ آب گرم یا پد گرمایی روی شکم یا کمر؛ حمام یا دوش گرم نیز در NHS توصیه شده است (NHS؛ Cleveland Clinic).
- ماساژ شکم و کمر: در فهرست راهکارهای NHS آمده است (NHS).
- تحرک ملایم: یوگا، شنا، پیاده‌روی یا دوچرخه‌سواری (NHS).
- سبک زندگی: کاهش الکل و ترک سیگار از توصیه‌های NHS است؛ Cleveland Clinic نیز پرهیز از خوراکی‌های حاوی کافئین را ذکر می‌کند (NHS؛ Cleveland Clinic).
آیا ورزش درد قاعدگی را کم می‌کند؟
مرور کاکرین (Cochrane) در سال ۲۰۱۹ (۱۲ کارآزمایی) نتیجه گرفت که ورزش حدود ۴۵ تا ۶۰ دقیقه در هر نوبت و سه بار در هفته یا بیشتر، صرف‌نظر از شدت آن، ممکن است شدت درد قاعدگی را به‌طور بالینی معنادار کاهش دهد؛ کیفیت شواهد این یافته پایین است. نویسندگان با توجه به خطر نسبتاً کم عوارض جانبی گزارش‌شده در جمعیت عمومی می‌گویند ورزش می‌تواند به‌تنهایی یا همراه درمان‌های دیگر مانند داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی در نظر گرفته شود. هنوز روشن نیست فواید پس از قطع ورزش منظم ماندگار است یا در زنان بالای ۲۵ سال نیز مشابه است (Cochrane؛ PubMed).
درمان‌های دارویی (در سطح گروه دارویی)
انتخاب دارو و دوز آن باید با پزشک یا داروساز باشد؛ در این مقاله فقط گروه‌های دارویی معرفی می‌شوند.
| گروه | توضیح طبق منابع |
|---|---|
| داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) | معمولاً نخستین گزینهٔ درمان‌اند و با کاهش مقدار پروستاگلاندین عمل می‌کنند؛ بهتر است با شروع گرفتگی مصرف شوند. اگر مصرف آن‌ها ممکن نباشد، استامینوفن (Acetaminophen) جایگزین است (Cleveland Clinic) |
| پیشگیری هورمونی | قرص، پچ، حلقهٔ واژینال، ایمپلنت یا آمپول؛ پوشش رحم را نازک‌تر و قاعدگی را سبک‌تر می‌کنند و درد را کاهش می‌دهند (NHS، Cleveland Clinic) |
| درمان علت زمینه‌ای | مثلاً آنتی‌بیوتیک برای بیماری التهابی لگن یا دارو یا جراحی برای فیبروم (NHS) |
در نمایشگرهای کوچک برای دیدن تمام محتوا جدول را به طرفین بکشید.
منابع جدول: Cleveland Clinic؛ NHS.
مرور کاکرین دربارهٔ NSAIDها (۸۰ کارآزمایی) نتیجه می‌گیرد که این داروها درمانی بسیار مؤثر برای دیسمنوره به نظر می‌رسند، اما خطر قابل‌توجهی از عوارض جانبی دارند؛ شواهد کافی برای تعیین ایمن‌ترین و مؤثرترین داروی منفرد این گروه وجود ندارد و کیفیت شواهد در بیشتر مقایسه‌ها پایین ارزیابی شده است (Cochrane، PubMed). NHS همچنین از دستگاه تحریک الکتریکی عصب از راه پوست (TENS) به‌عنوان یک گزینهٔ درمانی نام می‌برد (NHS). جزئیات بیشتر این گروه دارویی را در راهنمای داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی همین سایت ببینید.
درمان‌های مکمل و سنتی: وضعیت شواهد
Cleveland Clinic می‌گوید مطالعات دربارهٔ روش‌های جایگزین یا مکمل، مانند یوگا، طب سوزنی و تمرینات تنفسی، نتیجهٔ قطعی نداشته‌اند (Cleveland Clinic). مرور کاکرین دربارهٔ مکمل‌های غذایی (۲۷ کارآزمایی، ۳۱۰۱ زن) همهٔ شواهد را با کیفیت پایین یا بسیار پایین ارزیابی کرد و به این نتیجه رسید که شواهد باکیفیت بالا برای اثربخشی هیچ مکملی در دیسمنوره وجود ندارد و داده‌ها برای نتیجه‌گیری دربارهٔ ایمنی بسیار اندک است. برای چند مکمل (از جمله زنجبیل، شنبلیله و ویتامین B1) فقط شواهد بسیار محدودی از فایدهٔ احتمالی دیده شد و پژوهش بیشتر لازم است. همان مرور برای ویتامین E شواهدی از اثربخشی نیافت و داده‌های دارچین در برابر دارونما برای تحلیل مناسب نبود (Cochrane؛ PubMed). مصرف مکمل یا گیاه دارویی را با پزشک در میان بگذارید.
علائم هشدار و زمان مراجعه به پزشک
| وضعیت | اقدام توصیه‌شده |
|---|---|
| درد لگنی یا قاعدگی شدید یا بدتر از معمول که مسکن‌ها اثر نکرده‌اند | نوبت فوری پزشک NHS: نوبت فوری پزشک عمومی یا NHS 111 |
| درد ناگهانی یا شدید، به‌ویژه اگر قاعدگی بیش از یک هفته عقب افتاده و رابطهٔ جنسی داشته‌اید | مراجعهٔ فوری به پزشک MedlinePlus |
| تب همراه با درد لگن، یا افزایش یا بدبو شدن ترشحات واژن | مراجعهٔ فوری به پزشک MedlinePlus |
| دردناک‌تر، سنگین‌تر یا نامنظم‌تر شدن قاعدگی | مراجعه به پزشک NHS |
| درد که مانع فعالیت‌های معمول روزانه می‌شود | مراجعه به پزشک NHS |
| درد هنگام رابطهٔ جنسی، ادرار یا اجابت مزاج | مراجعه به پزشک NHS |
| خونریزی بین دو قاعدگی | مراجعه به پزشک NHS |
| تغییر در میزان ادرار یا اجابت مزاج، تورم شکم، کاهش اشتها یا کاهش وزن ناخواسته | مراجعه به پزشک NHS |
| گرفتگی بیش از سه روز یا گرفتگی شدید یا غیرمعمول | مراجعه به پزشک Cleveland Clinic |
| شروع درد بیش از ۵ روز پیش از قاعدگی، ادامهٔ آن پس از پایان قاعدگی، یا بهبود نیافتن درد پس از ۳ ماه درمان | مراجعه به پزشک MedlinePlus |
در نمایشگرهای کوچک برای دیدن تمام محتوا جدول را به طرفین بکشید.
منابع جدول: NHS؛ MedlinePlus؛ Cleveland Clinic.
به گفتهٔ Cleveland Clinic پزشک ابتدا دربارهٔ علائم و چرخه‌های قاعدگی سؤال می‌کند و معاینهٔ لگن انجام می‌دهد؛ سونوگرافی و در برخی موارد لاپاراسکوپی (Laparoscopy) از روش‌های بررسی بیشترند. NHS نیز از سونوگرافی برای یافتن علت و ارجاع به متخصص زنان در صورت بهبود نیافتن درد نام می‌برد (Cleveland Clinic؛ NHS).
دکتر مریم روانبد شیرازی
تأییدیه علمی مقاله
متخصص زنان و زایمان
نوبت‌دهی اینترنتی
این مقاله به‌منظور اطمینان از صحت و انطباق با یافته‌های معتبر بالینی، توسط دکتر مریم روانبد شیرازی (متخصص زنان و زایمان) بررسی و تأیید علمی شده است. جهت دریافت نوبت ویزیت یا مشاوره تخصصی در زمینه‌های بارداری، سلامت زنان و مشکلات قاعدگی، می‌توانید از طریق سامانه طبیب‌یاب اقدام کنید.
سؤالات پرتکرار
دیسمنوره خطرناک است؟
Cleveland Clinic می‌گوید گرفتگی‌های قاعدگی به‌تنهایی معمولاً عارضه‌ای جز اختلال در زندگی روزمره ایجاد نمی‌کنند، اما بیماری‌های پشت دیسمنورهٔ ثانویه، مانند اندومتریوز یا بیماری التهابی لگن، می‌توانند به ناباروری یا بارداری خارج رحمی منجر شوند (Cleveland Clinic).
چه کسانی بیشتر درگیر درد قاعدگی می‌شوند؟
طبق Cleveland Clinic، شروع قاعدگی پیش از ۱۲ سالگی، سن کمتر از ۲۰ سال، قاعدگی سنگین یا طولانی‌تر از هفت روز، مصرف سیگار و داشتن والد مبتلا به دیسمنوره از عوامل خطرند (Cleveland Clinic).
چگونه می‌توان از دیسمنوره پیشگیری کرد؟
Cleveland Clinic می‌گوید نمی‌توان از آن پیشگیری کرد، اما رژیم متعادل و ورزش منظم ممکن است شدت گرفتگی‌ها را کم کنند (Cleveland Clinic).
درد پریود چه زمانی طبیعی نیست؟
وقتی درد شدید یا بدتر از معمول است و به مسکن‌ها پاسخ نمی‌دهد، مانع فعالیت‌های روزمره می‌شود یا با علائمی مانند خونریزی بین قاعدگی‌ها و درد در رابطهٔ جنسی همراه است (NHS). جدول علائم هشدار بالا را ببینید.
آیا ورزش درد قاعدگی را کم می‌کند؟
طبق مرور کاکرین، شواهد با کیفیت پایین نشان می‌دهد ورزش منظم ممکن است شدت درد قاعدگی را به‌طور بالینی معنادار کم کند (Cochrane).
تفاوت دیسمنوره اولیه و ثانویه چیست؟
نوع اولیه درد عودکننده بدون علت قابل‌شناسایی است؛ نوع ثانویه ناشی از بیماری‌هایی مانند اندومتریوز است و معمولاً زودتر در چرخه شروع می‌شود و طولانی‌تر است (Cleveland Clinic).
این مقاله نسخهٔ عمومی اطلاع‌رسانی است و تشخیص یا درمان فردی ارائه نمی‌کند.
این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.
برای اطلاع دقیق از نشانه‌های هشدار زایمان پیش از هفتهٔ ۳۷، تفاوت انقباضات زایمانی با انقباضات براکستون هیکس، عوامل خطر و مراقبت‌های پزشکی لازم، این راهنمای جامع را مطالعه نمایید:
منابع
- NHS: Period pain
- Cleveland Clinic: Dysmenorrhea
- MedlinePlus (NLM): Painful menstrual periods
- Cochrane: Exercise for dysmenorrhoea (Armour et al., 2019)
- PubMed: Exercise for dysmenorrhoea
- PubMed/Cochrane: Nonsteroidal anti-inflammatory drugs for dysmenorrhoea (Marjoribanks et al., 2015)
- Cochrane: Dietary supplements for dysmenorrhoea (Pattanittum et al., 2016)
- PubMed: Dietary supplements for dysmenorrhoea
