آدنومیوز رحم؛ تفاوت با اندومتریوز و گزینه‌های درمان

آدنومیوز رحم (Adenomyosis) یکی از بیماری‌های خوش‌خیم رحمی است که گاهی با اندومتریوز (Endometriosis) اشتباه گرفته می‌شود، در حالی که این دو بیماری از نظر محل درگیری بافت و رویکرد تشخیصی تفاوت‌های مهمی دارند. در این مقاله تعریف دقیق آدنومیوز، تمایز آن با اندومتریوز، علائم، روش‌های تشخیص و گزینه‌های مدیریت آن بر اساس منابع علمی معتبر بررسی می‌شود.

آدنومیوز چیست؟

تشخیص بافت‌شناسی آدنومیوز عبارت است از حضور غدد و استرومای آندومتر (بافت پوششی داخلی رحم) درون عضلهٔ صاف میومتر (Myometrium؛ لایهٔ عضلانی دیوارهٔ رحم). این درگیری می‌تواند به‌صورت منتشر (Diffuse) در سراسر دیوارهٔ رحم یا به‌صورت موضعی و کانونی (Focal) بروز کند (StatPearls).

بر اساس اطلاعات کلینیک کلیولند، این وضعیت باعث ضخیم‌شدن و بزرگ‌شدن رحم می‌شود و گاهی رحم تا دو یا سه برابر اندازهٔ معمول خود بزرگ می‌گردد (Cleveland Clinic).

تفاوت آدنومیوز با اندومتریوز

مهم‌ترین و پایه‌ای‌ترین تفاوت این دو بیماری، محل قرارگیری بافت شبه‌آندومتر است: در آدنومیوز این بافت درون دیوارهٔ عضلانی رحم (میومتر) رشد می‌کند، در حالی‌که در اندومتریوز بافت شبه‌آندومتر در خارج از رحم — مانند تخمدان‌ها یا لوله‌های فالوپ — رشد می‌کند (Cleveland Clinic؛ StatPearls). از آنجا که علائمی مانند درد لگنی و خونریزی شدید قاعدگی در هر دو بیماری دیده می‌شود، تمایز آن‌ها بر پایهٔ شرح‌حال به‌تنهایی دشوار است و تصویربرداری نقش تعیین‌کننده دارد (StatPearls).

نکتهٔ بالینی مهم دیگر این است که این دو بیماری می‌توانند هم‌زمان در یک فرد وجود داشته باشند؛ بر اساس StatPearls، آدنومیوز در حدود ۱۱ درصد موارد با اندومتریوز هم‌زمان است (و در حدود ۵۰ درصد موارد با لیومیوم) (StatPearls).

علائم آدنومیوز

شایع‌ترین علائم گزارش‌شده عبارت‌اند از خونریزی شدید قاعدگی و دیسمنوره (Dysmenorrhea؛ درد شدید قاعدگی). علائم دیگر شامل درد لگنی با یا بدون کرامپ شدید، درد هنگام نزدیکی، بزرگی و حساسیت رحم، و احساس نفخ یا پُری شکمی است (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

نکتهٔ مهم: این بیماری می‌تواند بدون علامت باشد؛ بر اساس StatPearls تا ۳۳ درصد از زنان مبتلا به آدنومیوز ممکن است بی‌علامت باشند و کلینیک کلیولند نیز رقم مشابهی (حدود یک نفر از هر سه نفر مبتلا) را ذکر کرده است (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

عوامل خطر

• عوامل افزایش‌دهندهٔ مواجهه با استروژن: شاخص تودهٔ بدنی بالا، شروع زودهنگام قاعدگی، چرخه‌های قاعدگی کوتاه، مصرف قرص‌های ضدبارداری خوراکی، و مصرف تاموکسیفن
• سابقهٔ اقدامات جراحی رحمی مانند دیلاتاسیون و کورتاژ (D&C)، سزارین یا میومکتومی
• افزایش تعداد زایمان
• سن ۴۰ تا ۵۰ سال؛ هرچند به گفتهٔ کلینیک کلیولند، تشخیص در افراد دههٔ سی زندگی که خونریزی غیرطبیعی یا قاعدگی دردناک دارند رو به افزایش است
• ابتلای هم‌زمان به اندومتریوز

منبع این عوامل خطر: (StatPearls؛ Cleveland Clinic)

روش‌های تشخیص آدنومیوز

به‌طور سنتی، تشخیص قطعی آدنومیوز از طریق بررسی بافت‌شناسی نمونهٔ رحم پس از هیسترکتومی انجام می‌شد. امروزه تصویربرداری غیرتهاجمی نقش اصلی را در تشخیص بر عهده دارد (StatPearls).

سونوگرافی ترانس‌واژینال

سونوگرافی ترانس‌واژینال (Transvaginal Ultrasound) روش تصویربرداری اولیهٔ ترجیحی است. بر اساس StatPearls، داده‌های اخیر نشان داده‌اند که حساسیت و ویژگی این روش با MRI هم‌تراز است (حساسیت ۸۹ درصد و ویژگی ۸۶ درصد). یافته‌های سونوگرافیک شامل کیست‌های میومتر و بی‌نظمی مرز آندومتر است (StatPearls).

MRI

در MRI، ضخامت ناحیهٔ جانکشنال (Junctional Zone) بیش از ۱۲ میلی‌متر به‌طور کلی به‌عنوان معیار تشخیصی پذیرفته شده است (StatPearls).

در کنار این دو روش، معاینهٔ لگنی نیز به کار می‌رود؛ در معاینه ممکن است رحم بزرگ‌تر، نرم‌تر یا در لمس دردناک باشد (Cleveland Clinic).

گزینه‌های مدیریت آدنومیوز

مهم: اطلاعات زیر صرفاً جنبهٔ آشنایی عمومی دارد و هیچ‌گونه دوز دارویی یا تجویز فردی در آن ارائه نمی‌شود؛ انتخاب روش درمانی باید تنها با نظر پزشک متخصص زنان و بر اساس شرایط فردی صورت گیرد.

درمان‌های دارویی و هورمونی

• داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)
• قرص‌های ضدبارداری خوراکی
• دستگاه داخل‌رحمی حاوی لوونورژسترل (Levonorgestrel IUD)
• اسید ترانگزامیک (Tranexamic Acid) به‌عنوان یک گزینهٔ غیرهورمونی (Cleveland Clinic)

منبع فهرست دارویی: (StatPearls؛ Cleveland Clinic)

روش‌های کم‌تهاجمی

آمبولیزاسیون شریان رحمی (Uterine Artery Embolization) یک روش مداخله‌ای کم‌تهاجمی و حافظ رحم است که برای افرادی که مایل به حفظ رحم هستند مطرح می‌شود. نتایج مطالعات مروری منتشرشده در PMC یکدست نیست: در مطالعهٔ Kim و همکاران (۲۰۰۴) منوراژی و دیسمنوره در ۹۵ درصد بیماران مبتلا بهبود یافت؛ در مطالعهٔ Bratby و Walker (۲۰۰۸)، ۷۹ درصد زنان در پیگیری یک‌ساله بهبود کامل یا نسبی منوراژی را گزارش کردند و در پیگیری سه‌ساله ۶۳ درصد بهبود کامل دیسمنوره داشتند. در پیگیری بلندمدت Kim و همکاران (۲۰۰۷) با میانگین ۹/۴ سال، از ۵۰ بیمار با بهبود اولیه، ۱۹ نفر (۳۸ درصد) دچار عود علائم شدند (Seminars in Interventional Radiology).

جراحی

آدنومیومکتومی (Adenomyomectomy) روشی جراحی برای برداشتن موضعی بافت آدنومیوز است. اما هیسترکتومی (برداشتن کامل رحم) همچنان درمان قطعی آدنومیوز شناخته می‌شود (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

ارتباط آدنومیوز و باروری

رابطهٔ آدنومیوز با ناباروری هنوز به‌طور قطعی روشن نشده است. بر اساس StatPearls، برخی منابع ارتباطی در محدودهٔ ۱۱ تا ۱۲ درصد میان آدنومیوز و ناباروری گزارش کرده‌اند، اما این هم‌بستگی نامشخص باقی مانده و داده‌های متناقضی وجود دارد؛ بنابراین رابطهٔ علّی قطعی اثبات‌شده نیست. کلینیک کلیولند نیز بیان می‌کند که آدنومیوزِ درمان‌نشده می‌تواند به ناباروری یا سقط منجر شود و خطر زایمان زودرس را افزایش دهد. این یافته‌ها باید با احتیاط و در کنار مشاورهٔ تخصصی تفسیر شوند و برای هیچ فردی حکم پیش‌بینی قطعی ندارند (StatPearls؛ Cleveland Clinic).

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• NCBI StatPearls — Adenomyosis (تعریف بافت‌شناسی، شکل منتشر/کانونی، هم‌زمانی ۱۱٪ با اندومتریوز و ۵۰٪ با لیومیوم، بی‌علامتی تا ۳۳٪، عوامل خطر، حساسیت ۸۹٪ و ویژگی ۸۶٪ سونوگرافی ترانس‌واژینال، آستانهٔ ۱۲ میلی‌متری ناحیهٔ جانکشنال در MRI، گزینه‌های دارویی، هیسترکتومی به‌عنوان درمان قطعی، و ارتباط ۱۱ تا ۱۲٪ با ناباروری)
• Cleveland Clinic — Adenomyosis (بزرگی رحم تا دو یا سه برابر، بی‌علامتی در حدود یک نفر از هر سه نفر، علائم، عوامل خطر سنی و جراحی قبلی و تشخیص فزاینده در دههٔ سی، معاینهٔ لگنی و روش‌های تشخیص، اسید ترانگزامیک و سایر درمان‌ها، تمایز محل رشد بافت با اندومتریوز، و ارتباط با ناباروری/سقط/زایمان زودرس)
• Englander MJ. Uterine Artery Embolization for the Treatment of Adenomyosis. Seminars in Interventional Radiology. 2008 (PMC3036524) (نتایج Kim 2004، Bratby و Walker 2008 در پیگیری یک‌ساله و سه‌ساله، و عود ۳۸٪ در پیگیری بلندمدت Kim 2007)