سرطان در سگ و گربه؛ علائم هشداردهنده و روش‌های تشخیص

سرطان (Cancer) یکی از مهم‌ترین و شایع‌ترین چالش‌های سلامت در حیوانات خانگی است. بر اساس آمار بنیاد سرطان حیوانات (Animal Cancer Foundation)، از هر چهار سگ یک قلاده و از هر پنج گربه یک قلاده در طول عمر خود به سرطان مبتلا می‌شوند.
این رقم برای سگ‌های بالای ده سال به یک در دو (۵۰٪) افزایش می‌یابد.سرطان همچنین نخستین علت مرگ ناشی از بیماری در هر دو گونه محسوب می‌شود. تشخیص زودهنگام می‌تواند تفاوت چشمگیری در پیامد درمان ایجاد کند؛ از این رو آشنایی با علائم هشداردهنده و روش‌های تشخیص، برای هر صاحب حیوان خانگی ضروری است.

شایع‌ترین سرطان‌ها در سگ‌ها

انجمن دامپزشکی آمریکا (AVMA) و مرکز سرطان دامپزشکی دانشگاه کلرادو (Flint Animal Cancer Center, CSU) انواع زیر را از شایع‌ترین سرطان‌های سگ ذکر می‌کنند:

• تومور ماست‌سل (Mast Cell Tumor): شایع‌ترین تومور بدخیم پوست در سگ‌هاست و ۱۱ تا ۲۰ درصد از تمام تومورهای پوستی سگ را تشکیل می‌دهد.
  نژادهای مستعد شامل باکسر، لابرادور رتریور، گلدن رتریور و بول‌داگ انگلیسی هستند.
• لنفوم (Lymphoma): یک سرطان خونی است که از لنفوسیت‌های سیستم ایمنی منشأ می‌گیرد.
  شایع‌ترین شکل آن لنفوم مولتی‌سنتریک است که با بزرگ‌شدن غدد لنفاوی خود را نشان می‌دهد.
• هِمانژیوسارکوم (Hemangiosarcoma): سرطانی بسیار تهاجمی است که از سلول‌های پوشاننده دیواره رگ‌های خونی منشأ می‌گیرد.
  طبق پژوهش‌های مرکز Morris Animal Foundation، این تومور حدود ۵ تا ۷ درصد از تمام تومورهای سگ را شامل می‌شود.
  نژادهایی مانند گلدن رتریور و ژرمن‌شپرد بیشترین ریسک را دارند.
• استئوسارکوم (Osteosarcoma): شایع‌ترین تومور اولیه استخوان در سگ‌هاست و بیش از ۸۵ درصد تومورهای بدخیم استخوانی در این گونه را شامل می‌شود.
  سگ‌های نژادهای بزرگ و غول‌پیکر مانند سنت‌برنارد، گریت‌دین و روتوایلر بیشترین استعداد را دارند.
  میانه سن بروز ۷ تا ۱۰ سالگی است.
• تومور ماموری (Mammary Tumor): در سگ‌های ماده‌ای که عقیم‌سازی نشده‌اند بسیار شایع است.

شایع‌ترین سرطان‌ها در گربه‌ها

مرکز سرطان دامپزشکی دانشگاه کلرادو و بنیاد Morris Animal Foundation شایع‌ترین سرطان‌های گربه را به شرح زیر معرفی می‌کنند:

• لنفوم (Lymphoma): شایع‌ترین سرطان گربه است و حدود ۳۰ درصد از تشخیص‌های جدید سرطان در این گونه را شامل می‌شود.
  دستگاه گوارش، کلیه‌ها و غدد لنفاوی بیشترین محل‌های درگیر هستند.
• فیبروسارکوم (Fibrosarcoma): سرطان بافت نرم است و رشد موضعی تهاجمی دارد؛ یکی از اشکال مشخص آن سارکوم ناشی از تزریق (Injection-Site Sarcoma) است.
• تومور ماموری (Mammary Tumor): سومین سرطان شایع در گربه‌هاست.
  نکته مهم این است که نزدیک به ۹۰ درصد تومورهای ماموری گربه بدخیم هستند و پتانسیل متاستاز (گسترش به سایر اندام‌ها) دارند.
• کارسینوم سلول سنگفرشی (Squamous Cell Carcinoma): به‌ویژه در ناحیه سر، لب‌ها، گوش‌ها و زیر زبان دیده می‌شود.
  گربه‌های کم‌رنگ با پوست نازک در معرض نور آفتاب بیشتر مستعد هستند.

۱۰ علامت هشداردهنده سرطان در حیوانات خانگی

انجمن دامپزشکی آمریکا (AVMA) و انجمن بیمارستان‌های دامپزشکی آمریکا (AAHA) ده نشانه مهم را که باید پیگیری دامپزشکی شوند، به صراحت فهرست کرده‌اند.
توجه به این علائم الزاماً به معنای ابتلا به سرطان نیست، اما هر یک می‌تواند نشانه‌ای از یک بیماری جدی باشد که نیاز به ارزیابی دامپزشک دارد:

• توده‌ها یا برآمدگی‌های غیرعادی که باقی می‌مانند یا رشد می‌کنند
• زخم‌هایی که التیام نمی‌یابند
• کاهش وزن ناگهانی بدون دلیل مشخص
• از دست دادن اشتها یا تغییر در میزان آب مصرفی
• خونریزی یا ترشح از هر سوراخ بدن
• بوی نامطبوع از دهان، گوش یا سایر نواحی بدن
• مشکل در غذا خوردن یا بلعیدن
• بی‌حالی، کاهش تحرک یا از دست دادن استقامت
• لنگش پایدار یا سفتی در حرکات
• تنفس، ادرار یا اجابت مزاج غیرعادی

جدول تطبیقی علائم هشداردهنده و اقدام پیشنهادی

روش‌های تشخیص سرطان در دامپزشکی

تشخیص قطعی سرطان نیازمند ترکیبی از معاینه بالینی، آزمایشگاه، تصویربرداری و روش‌های آسیب‌شناسی است.
بر اساس دانشگاه کرنل (Cornell University College of Veterinary Medicine)، تأیید سیتولوژیک (Cytologic) یا هیستولوژیک (Histologic) بدخیمی، سنگ‌بنای تشخیص سرطان در دامپزشکی است.

معاینه بالینی (Physical Examination)

اولین و مهم‌ترین گام ارزیابی دامپزشکی، معاینه کامل جسمی است.
دامپزشک اندازه، بافت، محل و تغییرات توده را بررسی می‌کند و غدد لنفاوی دسترسی‌پذیر را لمس می‌کند.
معاینه منظم سالانه — یا دو بار در سال برای حیوانات بالای هفت سال — فرصت تشخیص زودهنگام را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

آسپیراسیون با سوزن ظریف (Fine-Needle Aspiration — FNA)

این روش کم‌تهاجم است: دامپزشک با سوزن باریک نمونه‌ای از سلول‌های توده را گرفته و بر روی لام میکروسکوپی می‌گستراند. برای سرطان‌هایی مانند تومور ماست‌سل معمولاً تشخیص سریع و ارزان را ممکن می‌سازد.

بیوپسی (Biopsy)

سنگ طلای تشخیص قطعی بدخیمی است. بیوپسی می‌تواند برشی (Incisional) یا برداشتی (Excisional) باشد.نتیجه آسیب‌شناسی (Histopathology) ویژگی‌های سلولی و بافتی را مشخص می‌کند و پایه برنامه‌ریزی درمانی قرار می‌گیرد.

آزمایش‌های خون و ادرار

پانل کامل خونی (Complete Blood Count — CBC)، آزمایش بیوشیمی و آنالیز ادرار برای ارزیابی عملکرد اندام‌ها و بررسی درگیری سیستمیک ضروری هستند.
برخی سرطان‌ها مستقیماً با تغییرات خونی خود را نشان می‌دهند.

تصویربرداری (Imaging)

روش‌های تصویربرداری متداول در دامپزشکی عبارتند از:

• رادیوگرافی (X-ray): برای بررسی ریه‌ها (متاستاز)، استخوان‌ها و قفسه سینه. اولین ابزار مرحله‌بندی (Staging) است.
• سونوگرافی (Ultrasound): برای ارزیابی اندام‌های شکمی مانند طحال، کبد، کلیه‌ها و بررسی توده‌های داخل شکم.
  همچنین برای هدایت آسپیراسیون با سوزن ظریف در ضایعات عمقی استفاده می‌شود.
• سی‌تی‌اسکن (CT Scan): تصاویر سه‌بعدی با جزئیات بالا برای برنامه‌ریزی جراحی و ارزیابی گسترش تومور فراهم می‌کند.
• ام‌آر‌آی (MRI): برای ارزیابی تومورهای مغز، نخاع و بافت‌های نرم به کار می‌رود.

مرحله‌بندی بیماری (Staging)

پس از تشخیص سرطان، دامپزشک اقدام به مرحله‌بندی می‌کند تا میزان گسترش بیماری را مشخص کند.
بر اساس دانشگاه کرنل، مرحله‌بندی شامل شمارش کامل گلبول‌ها، پروفایل بیوشیمی، آنالیز ادرار، رادیوگرافی قفسه سینه، سونوگرافی شکم و در صورت نیاز آسپیراسیون مغز استخوان است.
این اطلاعات پایه طراحی برنامه درمانی و تخمین پیش‌آگهی (Prognosis) قرار می‌گیرند.

عوامل خطر و نژادهای مستعد

برخی عوامل احتمال بروز سرطان را در حیوانات خانگی افزایش می‌دهند:

• سن: ریسک سرطان با افزایش سن بالا می‌رود؛ سگ‌ها و گربه‌های بالای هفت سال نیاز به معاینه منظم‌تر دارند.
• نژاد: برخی نژادها مستعدتر هستند؛ مثلاً گلدن رتریور، باکسر و برنیزکوهی در سگ‌ها.
• وضعیت تولیدمثل: سگ‌ها و گربه‌های ماده‌ای که عقیم‌سازی نشده‌اند در معرض خطر بیشتر تومور ماموری هستند.
• قرار گرفتن در معرض نور آفتاب: گربه‌های کم‌رنگ که زیاد در معرض آفتاب هستند بیشتر دچار کارسینوم سلول سنگفرشی می‌شوند.
• دود سیگار: تحقیقات نشان می‌دهد دود ثانویه سیگار ریسک برخی سرطان‌ها را در حیوانات خانگی افزایش می‌دهد. [نیازمند منبع]

اهمیت تشخیص زودهنگام

هرچه سرطان زودتر شناسایی شود، احتمال درمان موفق و بهبود کیفیت زندگی بیشتر است.
معاینات منظم دامپزشکی — حتی در غیاب علائم آشکار — بهترین ابزار پیشگیری از تأخیر در تشخیص هستند.
اگر هر یک از علائم ذکرشده را در حیوان خانگی خود مشاهده کردید، بدون تأخیر با دامپزشک مشورت کنید.

توجه مهم: این مطلب جنبه اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره دامپزشک نیست. تشخیص، تفسیر علائم و تصمیم‌گیری درمانی باید توسط دامپزشک متخصص انجام شود. هیچ دوز دارویی یا رژیم درمانی فردی در این مقاله توصیه نشده است.

منابع

• American Veterinary Medical Association (AVMA) — Cancer in Pets: https://www.avma.org/resources/pet-owners/petcare/cancer-pets
• American Animal Hospital Association (AAHA) — Signs of Cancer in Dogs and Cats: https://www.aaha.org/resources/does-my-pet-have-cancer-signs-of-cancer-in-pets/
• AAHA — Types of Cancer in Pets: https://www.aaha.org/resources/types-of-cancer-in-pets/
• Animal Cancer Foundation — Cancer & Your Pet: https://acfoundation.org/cancer-your-pet-what-you-should-know/
• Morris Animal Foundation — Hemangiosarcoma in Dogs: https://www.morrisanimalfoundation.org/article/hemangiosarcoma-cancer-in-dogs
• Morris Animal Foundation — Understanding Cancer in Cats: https://www.morrisanimalfoundation.org/article/understanding-cancer-cats
• Morris Animal Foundation — 5 Common Cancers in Dogs: https://www.morrisanimalfoundation.org/article/5-common-cancers-in-dogs
• Cornell University College of Veterinary Medicine — Diagnosis and Staging: https://www.vet.cornell.edu/departments-centers-and-institutes/sprecher-institute-comparative-cancer-research/treatment-strategies/diagnosis-and-staging
• Flint Animal Cancer Center (CSU) — Common Cancers in Dogs: https://www.csuanimalcancercenter.org/2019/11/14/common-cancers-in-dogs/
• Flint Animal Cancer Center (CSU) — Common Cancers in Cats: https://www.csuanimalcancercenter.org/2019/11/20/common-cancers-in-cats/
• NC State Veterinary Hospital — Warning Signs of Cancer in Pets: https://hospital.cvm.ncsu.edu/resources/animal-care/what-are-common-warning-signs-of-cancer-in-pets/
• PMC — Prevalence and Risk Factors for Mast Cell Tumours in Dogs: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4579370/
• PMC — Advancing Veterinary Oncology: Next-Generation Diagnostics: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11816279/