علت درد پهلو هنگام دویدن چیست؟ رفع فوری و پیشگیری

تازه به ریتم دویدن رسیده‌اید که دردی تیز زیر دنده‌ها پهلویتان را می‌گیرد و ناچار می‌شوید سرعت را کم کنید. این درد بسیار شایع است و بیشتر وقت‌ها بی‌خطر [1]؛ با این حال اگر مدام تکرار می‌شود یا با دردهای همیشگی‌تان فرق دارد، می‌توانید از طریق طبیب‌یاب از پزشک نوبت بگیرید.

پاسخ کوتاه

• نام آن: در زبان عامیانه‌ی ورزشی «استیچ» یا درد پهلو، و در متون پزشکی «درد شکمی گذرای مرتبط با ورزش» (ETAP) [1].
• علت: هنوز قطعی نیست. فعلاً تحریک صفاق جداری، پرده‌ی نازک داخل دیواره‌ی شکم، بهترین توضیح را دارد [1].
• خطر: معمولاً خوش‌خیم است [1]، مگر با علائم خطری که پایین‌تر آمده همراه باشد.
• همین حالا: سرعت را کم کنید یا راه بروید، نفس عمیق بکشید و روی محل درد فشار بدهید [12]. مطمئن‌ترین راه، توقف ورزش است [1].
• فوری: درد قفسه‌ی سینه، درد منتشر به بازو یا فک، تنگی نفس یا درد شدید و ناگهانی شکم، استیچ حساب نمی‌شود؛ با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید [13][14].

همین حالا چه کنیم؟ رفع فوری درد پهلو حین دویدن

این کارها را به ترتیب امتحان کنید. اگر با توقف ورزش هم درد نرفت، سراغ بخش علائم خطر بروید.

1. سرعت را کم کنید یا راه بروید. در یک نظرسنجی بزرگ، ۷۶٪ مبتلایان مجبور به کم کردن شدت ورزش شدند و ۱۲٪ ورزش را کاملاً قطع کردند [1]. مؤثرترین راه شناخته‌شده همچنان توقف ورزش است [1].
2. نفس عمیق بکشید. این شایع‌ترین روشی است که مبتلایان گزارش کرده‌اند (۴۰٪) [1].
3. روی محل درد فشار بدهید. ۳۱٪ مبتلایان از این روش استفاده کرده‌اند [1] و کلیولند کلینیک هم فشار با انگشت را پیشنهاد می‌کند [12].
4. به جلو خم شوید و شکم را سفت کنید. ۱۸٪ مبتلایان خم شدن به جلو را گزارش کرده‌اند [1] و در مطالعه‌ای کوچک، این کار همراه با سفت کردن شکم درد را کم کرد [5].
5. اگر راحت‌ترید، پهلو را بکشید. ۲۲٪ مبتلایان از کشش استفاده کرده‌اند [1]، اما این روش با خم شدن به جلو در جهت مخالف است و نویسندگان مرور علمی به اثر هر دو تردید دارند [1].

شواهد این روش‌ها چقدر قوی است؟

راستش را بخواهید، ضعیف. بیشتر این روش‌ها از گزارش خود ورزشکاران می‌آید و نتیجه‌ی کارآزمایی بزرگ نیست [1].

تنها آزمایش مستقیم، مطالعه‌ای کوچک با ۷ نفر است. در آن خم شدن به جلو همراه با سفت کردن شکم، بستن کمربند دور کمر و نفس کشیدن از میان لب‌های جمع‌شده با ریه‌ی پرتر، درد را در چند ثانیه کم کرد؛ اما شل کردن عضلات شکم یا ضربه‌ی محکم‌تر پا تقریباً اثری نداشت [5].

توصیه‌هایی مانند مزه‌مزه کردن نمک در منابعی که بررسی کردیم پشتوانه‌ای نداشت.

این درد چقدر طول می‌کشد؟

با توقف یا کم کردن فعالیت، معمولاً چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد [12]. اگر درد شدید بوده باشد، ممکن است آن ناحیه تا چند روز کمی کوفته بماند [12]. دردی که به‌جای بهتر شدن بدتر می‌شود، طبیعی نیست [15].

علت درد پهلو هنگام دویدن چیست؟

پاسخ صادقانه این است که علت قطعی هنوز مشخص نیست و همه‌ی توضیح‌ها در حد نظریه‌اند [1]. این درد معمولاً نقطه‌ای و مشخص است و بیشتر کنار شکم و زیر لبه‌ی دنده‌ها حس می‌شود [1]. درد خفیف‌تر را گرفتگی یا کشیدگی توصیف می‌کنند و درد شدیدتر را تیز یا خنجری [2].

جدول زیر نظریه‌ها را از قوی به ضعیف مرتب کرده است؛ مبنای این ترتیب، مرور علمی ۲۰۱۵ است [1].

تحریک صفاق جداری؛ قوی‌ترین نظریه

صفاق جداری لایه‌ی بیرونی پرده‌ای است که به دیواره‌ی شکم و زیر دیافراگم چسبیده است [1]. نظریه می‌گوید با حرکت مکرر تنه، اصطکاک این لایه با لایه‌ی روی اندام‌ها زیاد می‌شود و وقتی معده پر باشد، این دو لایه به هم فشرده‌تر می‌شوند [1].

این تحریک می‌تواند درد نقطه‌ای را توضیح بدهد و همین‌طور درد نوک شانه را که گاهی همراه استیچ است [1]. نویسندگان مرور هم تأکید می‌کنند که این توضیح هنوز تا حدی حدسی است [1].

کشش رباط‌های احشایی

بر پایه‌ی این نظریه‌ی قدیمی، تکان‌های مکرر تنه رباط‌هایی را می‌کشد که معده و کبد را به دیافراگم وصل می‌کنند [1]. این توضیح با شیوع درد در اسب‌سواری و بعد از غذا می‌خواند، اما چرا در شنا هم پیش می‌آید؟ در شنا تکان عمودی چندانی نیست [1].

منشأ عصبی و ستون فقرات

در یک مطالعه‌ی کوچک، فشار روی مهره‌های T8 تا T12 در ۸ نفر از ۱۷ نفر دقیقاً همان درد را ایجاد کرد [1]. افراد دارای قوز پشت هم بیشتر مستعد استیچ بودند [9]. این نظریه رابطه‌ی درد با غذا را توضیح نمی‌دهد [1].

اسپاسم و کم‌خونی دیافراگم؛ رایج، اما بعید

شاید شنیده باشید این درد «اسپاسم دیافراگم» است؛ حتی برخی منابع عمومی معتبر هم آن را همین‌طور توصیف می‌کنند [12]. اما شواهد پژوهشی چیز دیگری می‌گوید: در زمان درد، عملکرد دمی ریه کم نمی‌شود [8] و فعالیت الکتریکی در محل درد هم بالا نمی‌رود [7]. به همین دلیل مرور علمی کم‌خونی دیافراگم را بعید و گرفتگی عضله را عملاً ردشده می‌داند [1].

چه کسانی بیشتر درد پهلو می‌گیرند و چه چیزی آن را بدتر می‌کند؟

سن و آمادگی بدنی

• سن: در یک بررسی، ۷۷٪ ورزشکاران زیر ۲۰ سال و ۴۰٪ بالای ۴۰ سال این درد را تجربه کرده بودند [1].
• کودکان: بر پایه‌ی گزارشی قدیمی، این درد پیش از ۱۰ سالگی نسبتاً کم است [1].
• جنس و وزن: در مطالعات بزرگ، ارتباط روشنی با جنس یا شاخص توده‌ی بدنی دیده نشد [3].
• تمرین: ورزشکاران حرفه‌ای هم از این درد در امان نیستند [1]. کسانی که بیشتر تمرین می‌کنند درد را کمتر تجربه می‌کنند، اما شدت آن فرق چندانی ندارد [3].

غذا و نوشیدنی پیش از ورزش

از مهم‌ترین محرک‌ها همین است. در نظرسنجی‌ها ۵۲٪ افراد خوردن و ۳۸٪ نوشیدن پیش از ورزش را عامل درد دانسته‌اند [1].

در یک رویداد دو ۱۴ کیلومتری، دونده‌هایی که ۱ تا ۲ ساعت قبل از مسابقه نسبت به وزن بدنشان غذای زیادی خورده بودند بیشتر دچار درد شدند [4]. نکته‌ی جالب این است که ترکیب غذا فرقی نداشت و حجم آن مهم بود [4]. البته آن مطالعه محدودیت‌هایی داشت و فقط یک بررسی است [1].

نوشیدنی‌های هایپرتونیک

نوشیدنی هایپرتونیک غلظتی بیشتر از مایعات بدن دارد؛ آب‌میوه‌ی پرقند نمونه‌ی آن است [6]. در یک کارآزمایی روی ۴۰ نفر مستعد، آب‌میوه بیش از آب طعم‌دار یا نوشیدنی ورزشی ایزوتونیک درد پهلو و نفخ ایجاد کرد [6]. نوشیدنی ورزشی ایزوتونیک با آب تفاوتی نداشت [6]. برای انتخاب نوشیدنی مناسب، مطلب نوشیدنی‌های ورزشی؛ چه زمانی لازم و چه زمانی مضرند را هم ببینید.

وضعیت بدن و نوع حرکت

در بررسی ۱۵۹ فرد فعال، کسانی که قوز پشت داشتند بیشتر مستعد این درد بودند [9]. نوع حرکت هم مهم است: ورزش‌هایی با حرکت تکراری تنه، به‌ویژه وقتی تنه صاف است، بیشتر درد می‌آورند [1]. در یک رویداد دو و پیاده‌روی، پس از حذف اثر عواملی مانند سن، دونده‌ها ۳٫۵ برابر پیاده‌روها این درد را گزارش کردند [1].

هوای سرد، گرم نکردن و استرس

• گرم نکردن و هوای سرد: ادعای رایجی است، اما بر پایه‌ی مشاهدات پراکنده است و نتیجه‌ی روشنی ندارد [1].
• استرس و اضطراب: در نظرسنجی ۱۶۸ دونده، کسانی که این درد را داشتند نمره‌ی اضطراب و استرس بالاتری داشتند [11]. این فقط یک همراهی است و علت بودن را نشان نمی‌دهد.

درد پهلو در کدام ورزش‌ها شایع‌تر است؟

جدول زیر از نظرسنجی ۹۶۵ ورزشکار در شش رشته می‌آید و درصد کسانی را نشان می‌دهد که در یک سال گذشته این درد را داشته‌اند [2]. عدد بالای شنا را با احتیاط بخوانید: شناگران آن مطالعه بسیار جوان بودند و در بررسی ۱۱۰ ورزشکار سه‌گانه، این رقم برای شنا فقط ۱۵٪ بود [1]. وقتی اثر سن و عوامل دیگر حذف شد، دویدن و اسب‌سواری پرخطرترین و دوچرخه‌سواری کم‌خطرترین بودند [1][3]. در یک مسابقه‌ی دو هم معمولاً حدود یک نفر از هر پنج نفر دچار آن می‌شود [1].

پیشگیری از درد پهلو هنگام دویدن

هیچ روشی تضمینی نیست و خود مرور علمی می‌گوید بیشتر راهکارها بر پایه‌ی تجربه است [1]. این فهرست را بر اساس قوت شواهد مرتب کرده‌ایم.

شواهد نسبتاً بهتر

• فاصله با غذا: حجم زیاد غذا و نوشیدنی را دست‌کم ۲ ساعت پیش از ورزش مصرف نکنید؛ اگر مستعد هستید، این فاصله را تا ۳ یا ۴ ساعت بیشتر کنید [1].
• پرهیز از نوشیدنی هایپرتونیک: نزدیک ورزش و حین آن، سراغ آب‌میوه و نوشیدنی‌های پرقند نروید [6].

شواهد محدود

• نوشیدن کم و منظم: حجم کم و منظم ممکن است بهتر تحمل شود [1]. تمرین نوشیدن حین ورزش هم شاید کمک کند؛ در یک آزمایش، تحمل افراد در دفعات بعدی بهتر شد [1].
• تقویت عضلات مرکزی تنه: در بررسی ۵۰ دونده، کسانی که عضلات تنه‌ی قوی‌تری داشتند کمتر درد می‌گرفتند [10]. این مطالعه مشاهده‌ای است و رابطه‌ی علت و معلول را ثابت نمی‌کند [10]. دو گزارش موردی از بهبود با تمرین ثبات تنه هم وجود دارد [1].
• اصلاح وضعیت بدن: قوز پشت با این درد مرتبط است [9] و گزارش‌هایی محدود از بهبود با اصلاح وضعیت تنه وجود دارد [1].
• تمرین منظم: می‌تواند دفعات درد را کم کند، اما شدت آن را چندان تغییر نمی‌دهد [3].
• کمربند پهن و حمایتی: مطرح شده است، اما تقویت عضلات تنه ترجیح دارد [1].

توصیه‌های رایج با شواهد ضعیف

• گرم کردن و کشش پهلو: کلیولند کلینیک ۵ تا ۱۰ دقیقه کشش را توصیه می‌کند [12]، اما در یک رویداد دو، درد به یک اندازه در ابتدا، میانه و انتهای مسیر رخ داد و نقش گرم نکردن را کم‌رنگ کرد [1]. گرم کردن به دلایل دیگر هم عادت خوبی است و امتحانش ضرری ندارد.
• تنظیم تنفس: دم از بینی و بازدم از دهان یک توصیه‌ی رایج است [12]. تنها سند قدیمی، مطالعه‌ای روی کودکان در سال ۱۹۳۷ است که تمرین تنفس و وضعیت بدن را با هم آزموده است [1]. برای تنفس شکمی به‌تنهایی، پژوهش مستقیمی پیدا نکردیم.

آب بنوشید، اما نه یک‌جا

پرهیز از نوشیدن راه‌حل نیست. هدف این است که با بدن آب‌رسانی‌شده ورزش را شروع کنید؛ انجمن پزشکی ورزشی آمریکا (ACSM) می‌گوید نوشیدن پیش از ورزش، در صورت نیاز، باید از چند ساعت قبل شروع شود [18]. این کار هم به بدن فرصت جذب می‌دهد و هم با پرهیز از حجم زیاد مایعات نزدیک ورزش جور درمی‌آید [1][18]. نیاز هر فرد به آب هم متفاوت است [18].

آیا درد پهلو هنگام دویدن خطرناک است؟ علائم خطر

استیچ معمولاً خوش‌خیم است و با توقف فعالیت زود آرام می‌شود [1]. برای همین، دردی که این الگو را ندارد باید جدی گرفته شود.

با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید اگر

• درد یا فشار ناگهانی در قفسه‌ی سینه دارید که از بین نمی‌رود؛ ممکن است شبیه فشردگی یا سوزش باشد [13].
• درد به بازو، گردن، فک، معده یا پشت منتشر می‌شود [13].
• درد سینه با تعریق، تهوع، سبکی سر یا تنگی نفس همراه است [13].
• درد شکم ناگهانی و شدید است یا نفس کشیدن برایتان سخت شده است [14].
• خون یا مواد سبز یا قهوه‌ای‌تیره استفراغ می‌کنید، خون زیادی از مقعد می‌آید یا مدفوع سیاه و چسبنده دارید [14].
• درد شکم با گیجی، پوست لکه‌لکه یا رنگ‌پریده همراه است [15].

همان روز با پزشک صحبت کنید اگر

• درد شکم کم‌کم بدتر می‌شود، از بین نمی‌رود یا به پایین و سمت راست شکم می‌رود [15].
• درد شکم بیش از ۳۰ دقیقه طول کشیده است [17].
• درد شدید پهلو یا پایین کمر با تب یا لرز همراه است [16].
• باردار هستید، در مدفوع خون دیده‌اید یا استفراغ و اسهال چند روز ادامه دارد [14].
• در حال استراحت هم درد دارید یا درد با همیشه فرق دارد.

چه بیماری‌هایی ممکن است با استیچ اشتباه شوند؟

• آپاندیسیت: درد معمولاً از اطراف ناف شروع می‌شود و بعد از چند ساعت به پایین و راست شکم می‌رود؛ ممکن است با تهوع، بی‌اشتهایی یا تب همراه باشد [15].
• سنگ کلیه: درد از پهلو یا پایین کمر شروع می‌شود، می‌تواند به کشاله‌ی ران برسد و موج‌موج باشد [16].
• سنگ کیسه صفرا: دردی شدید و ثابت در وسط شکم یا زیر دنده‌های راست که بیش از ۳۰ دقیقه و تا چند ساعت طول می‌کشد [17].
• ریفلاکس معده: سوزش سینه بعد از غذا با حس پری و نفخ می‌تواند از سوزش سر دل باشد [13]؛ اما درد سینه را خودتان تشخیص ندهید [13].

اگر درد شبیه استیچ است اما مدام و شدید تکرار می‌شود، با پزشک صحبت کنید. گزارش‌های موردی نشان داده‌اند گاهی علت‌هایی مانند چسبندگی داخل شکم یا لغزش دنده پشت چنین دردی است [1].

درد پهلو در کودکان و نوجوانان

نوجوانان و جوانان بیشتر از بزرگسالان این درد را می‌گیرند [1]. اما علائم آپاندیسیت در کودکان کم‌سن ممکن است معمول نباشد [15]. اگر درد کودک با توقف بازی آرام نشد، بدتر شد یا به سمت راست پایین شکم رفت، پزشک باید او را ببیند [15].

اگر استیچ مدام تمرین‌هایتان را به هم می‌زند یا می‌خواهید علت دیگری بررسی شود، می‌توانید در طبیب‌یاب متخصصان پزشکی ورزشی را ببینید و نوبت بگیرید.

پرسش‌های متداول

چرا موقع دویدن پهلو درد می‌گیریم؟

علت قطعی مشخص نیست. قوی‌ترین نظریه این است که حرکت تکراری تنه، به‌ویژه با معده‌ی پر، صفاق جداری را در دیواره‌ی شکم تحریک می‌کند [1]. کشش رباط‌های داخلی و منشأ عصبی هم مطرح‌اند [1].

درد پهلوی راست هنگام دویدن یعنی چه؟

در یک رویداد دو، درد سمت راست تقریباً دو برابر سمت چپ بود (۴۶٪ در برابر ۲۳٪) [4]، پس به‌تنهایی نشانه‌ی بیماری نیست. البته جوان‌ترها بیشتر از سمت چپ شکایت داشتند [3]. اگر درد با توقف نرفت یا به پایین و راست شکم رفت، به آپاندیسیت فکر کنید [15]. درد طولانی زیر دنده‌های راست هم می‌تواند از سنگ صفرا باشد [17].

چطور درد پهلو را سریع برطرف کنیم؟

سرعت را کم کنید یا بایستید، نفس عمیق بکشید و محل درد را فشار بدهید [1][12]. در مطالعه‌ای کوچک، خم شدن به جلو با شکم سفت و نفس کشیدن از میان لب‌های جمع‌شده درد را در چند ثانیه کم کرد [5]. شواهد همه‌ی این‌ها محدود است و توقف ورزش مطمئن‌ترین راه است [1].

چقدر قبل از دویدن غذا نخوریم؟

حجم زیاد غذا و نوشیدنی را دست‌کم ۲ ساعت قبل از ورزش نخورید و اگر مستعد هستید، این فاصله را تا ۳ یا ۴ ساعت بیشتر کنید [1]. کلیولند کلینیک هم فاصله‌ی ۲ ساعته را پیشنهاد می‌کند [12].

آیا تنفس روی درد پهلو اثر دارد؟

شاید. نفس عمیق شایع‌ترین روش گزارش‌شده است [1]. در یک آزمایش کوچک، نفس کشیدن با ریه‌ی پرتر از میان لب‌های جمع‌شده درد را کم کرد [5]. برای هماهنگ کردن بازدم با گام یا تنفس شکمی، پژوهش مستقیمی پیدا نکردیم. عملکرد دمی ریه هم هنگام درد کم نمی‌شود، پس مشکل اصلی از توان نفس کشیدن به نظر نمی‌رسد [8].

آیا درد پهلو با تمرین کم می‌شود؟

تا حدی. کسانی که بیشتر تمرین می‌کنند درد را کمتر تجربه می‌کنند، اما احتمال ابتلا و شدت آن چندان فرق ندارد [3]. ورزشکاران حرفه‌ای هم ممکن است آن را تجربه کنند [1]. با بالا رفتن سن هم معمولاً کمتر می‌شود [3].

آیا آب خوردن حین دویدن درد پهلو می‌آورد؟

ممکن است. حدود نیمی از مبتلایان یک رویداد دو گفته‌اند درد کمی بعد از نوشیدن در ایستگاه آب شروع شد [1]. نوشیدن حجم کم و منظم بهتر تحمل می‌شود [1]. اما ترک کامل آب کار درستی نیست، چون کم‌آبی زیاد به عملکرد ورزشی آسیب می‌زند [18].

درد پهلو موقع راه رفتن هم طبیعی است؟

ممکن است پیش بیاید؛ در یک رویداد، ۱۶٪ پیاده‌روها در برابر ۳۰٪ دونده‌ها این درد را گزارش کردند [4]. حتی بالا رفتن از پله‌های زیاد هم می‌تواند آن را ایجاد کند [12]. اما دردی که از بین نمی‌رود یا مدام برمی‌گردد را با پزشک در میان بگذارید [14].

چه زمانی درد پهلو خطرناک است؟

وقتی با توقف ورزش آرام نشود یا بدتر شود، یا با درد قفسه‌ی سینه، تنگی نفس، تعریق، تب، استفراغ یا خون همراه باشد [13][14][15]. درد سینه‌ی منتشرشونده یا درد شدید ناگهانی شکم فوریت دارد و باید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید [13][14].

درد پهلو در شنا و دوچرخه‌سواری هم پیش می‌آید؟

بله. در نظرسنجی ورزشکاران، ۷۵٪ شناگران و ۳۲٪ دوچرخه‌سواران آن را گزارش کردند [2]. اما در ورزشکاران سه‌گانه این ارقام ۱۵٪ و ۸٪ بود [1]. دوچرخه‌سواری کمترین خطر را دارد، احتمالاً چون تنه خمیده است و کم حرکت می‌کند [1].

سلب مسئولیت: این مطلب مجله سلامت طبیب‌یاب فقط برای آگاهی عمومی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد. اگر درد شدید، طولانی یا همراه با علائم خطر دارید، فوراً کمک پزشکی بگیرید.

منابع

1. Morton DP, Callister R. Exercise-Related Transient Abdominal Pain (ETAP). Sports Med. 2015. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4281377/
2. Morton DP, Callister R. Characteristics and etiology of exercise-related transient abdominal pain. Med Sci Sports Exerc. 2000. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10694128/
3. Morton DP, Callister R. Factors influencing exercise-related transient abdominal pain. Med Sci Sports Exerc. 2002. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11984289/
4. Morton DP, Richards D, Callister R. Epidemiology of exercise-related transient abdominal pain at the Sydney City to Surf community run. J Sci Med Sport. 2005. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16075775/
5. Plunkett BT, Hopkins WG. Investigation of the side pain “stitch” induced by running after fluid ingestion. Med Sci Sports Exerc. 1999. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10449020/
6. Morton DP, Aragón-Vargas LF, Callister R. Effect of ingested fluid composition on exercise-related transient abdominal pain. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2004. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15118193/
7. Morton DP, Callister R. EMG activity is not elevated during exercise-related transient abdominal pain. J Sci Med Sport. 2008. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17703996/
8. Morton DP, Callister R. Spirometry measurements during an episode of exercise-related transient abdominal pain. Int J Sports Physiol Perform. 2006. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19124891/
9. Morton DP, Callister R. Influence of posture and body type on the experience of exercise-related transient abdominal pain. J Sci Med Sport. 2010. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20022301/
10. Mole JL, Bird ML, Fell JW. The effect of transversus abdominis activation on exercise-related transient abdominal pain. J Sci Med Sport. 2014. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23849908/
11. Wynne JL, Wilson PB. Thorn in Your Side or Thorn in Your Head? Anxiety and Stress as Correlates of Exercise-Related Transient Abdominal Pain. Clin J Sport Med. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36083326/
12. Cleveland Clinic. Side Stitch: What It Is and How To Get Rid of the Pain. https://health.clevelandclinic.org/why-do-i-sometimes-get-a-side-stitch-when-i-run
13. NHS. Chest pain. https://www.nhs.uk/symptoms/chest-pain/
14. NHS. Stomach ache. https://www.nhs.uk/symptoms/stomach-ache/
15. NHS. Appendicitis. https://www.nhs.uk/conditions/appendicitis/
16. NHS. Kidney stones. https://www.nhs.uk/conditions/kidney-stones/
17. NHS. Gallstones. https://www.nhs.uk/conditions/gallstones/
18. American College of Sports Medicine. Position stand: Exercise and fluid replacement. Med Sci Sports Exerc. 2007. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17277604/