علت درد نیشگون‌مانند پهلو هنگام دویدن (استیچ) و راه‌های پیشگیری

بسیاری از دوندگان و ورزشکاران، هنگام فعالیت بدنی، دچار دردی ناگهانی و نیشگون‌مانند در پهلو می‌شوند که معمولاً با کاهش سرعت یا توقف تمرین برطرف می‌شود. این پدیده در ادبیات پزشکی با عنوان ETAP (Exercise-Related Transient Abdominal Pain) یا «درد شکمی گذرای مرتبط با ورزش» شناخته می‌شود. برخلاف تصور رایج، مکانیسم دقیق ایجاد این درد هنوز به‌طور قطعی مشخص نشده و پژوهشگران چند فرضیهٔ رقیب را مطرح کرده‌اند که در ادامه با ذکر سطح شواهد هرکدام بررسی می‌شوند.

شیوع ETAP در ورزش‌های مختلف

بر اساس مطالعات مروری منتشرشده در نشریات پزشکی ورزشی، ETAP بسیار شایع است. در یک بررسی بر روی ورزشکاران، حدود ۶۹ درصد از دوندگان و ۷۵ درصد از شناگران تجربهٔ این درد را طی یک سال گذشته گزارش کرده بودند؛ همچنین در یک رویداد دو و پیاده‌روی همگانی ۱۴ کیلومتری، حدود ۳۱ درصد از شرکت‌کنندگان (تقریباً یک نفر از هر سه نفر) در حین رویداد به آن دچار شدند.

فرضیه‌های علمی دربارهٔ علت درد پهلو (سطح قطعیت متفاوت)

مطالعات مروری در نشریات پزشکی ورزشی چند فرضیه را برای توضیح ETAP بررسی کرده‌اند. هیچ‌کدام از این فرضیه‌ها هنوز به‌طور کامل و قطعی تأیید نشده است.

تحریک صفاق جداری (Parietal Peritoneum Irritation)

این فرضیه که در حال حاضر بیشترین پشتیبانی علمی را دارد، بیان می‌کند که اصطکاک بین لایه‌های صفاق حین حرکات مکرر تنه می‌تواند نوعی تحریک موضعی («پریتونیت خفیف ناشی از فشار») ایجاد کند. این نظریه می‌تواند تنوع محل درد، ارتباط با پر بودن معده، و حتی انتشار درد به سرشانه (از طریق عصب فرنیک) را توضیح دهد.

کشش رباط‌های احشایی

بر اساس این فرضیه، هر ضربهٔ پا هنگام دویدن باعث تکان خوردن اندام‌های داخلی به سمت پایین و کشیده‌شدن رباط‌هایی می‌شود که آن‌ها را به دیافراگم و دیوارهٔ شکم متصل می‌کنند. با این حال، این فرضیه نمی‌تواند بروز ETAP در ورزش‌هایی مانند شنا را که ضربهٔ عمودی کمتری دارند توضیح دهد.

منشأ عصبی-ستون فقراتی (ناحیهٔ T8 تا T12)

در برخی مطالعات، لمس مهره‌های سینه‌ای پایینی (T8 تا T12) در بخشی از ورزشکاران دقیقاً همان حس ETAP را بازتولید کرده است؛ به همین دلیل درگیری این نواحی و افزایش انحنای پشتی (کیفوز) به‌عنوان یک عامل مستعدکننده مطرح شده است.

ایسکمی دیافراگم و انقباض عضلانی — فرضیه‌های تاکنون رد یا ضعیف‌شده

نظریهٔ کاهش خون‌رسانی به دیافراگم (ایسکمی) و همچنین فرضیهٔ کرامپ عضلانی دیافراگم، در بررسی‌های الکترومیوگرافی (EMG) پشتیبانی نیافته‌اند؛ در این مطالعات حرکت دیافراگم طبیعی گزارش شده و افزایش فعالیت الکتریکی عضلانی هنگام بروز درد مشاهده نشده است. به همین دلیل، توصیف عامیانهٔ ETAP به‌عنوان صرفاً «اسپاسم دیافراگم» با شواهد علمی فعلی همخوانی کامل ندارد، هرچند برخی منابع عمومی سلامت هنوز از این توصیف ساده‌شده استفاده می‌کنند.

عوامل تشدیدکننده و مستند

سن

شیوع، شدت و تکرار ETAP با افزایش سن به‌طور محسوسی کاهش می‌یابد؛ در یک بررسی، حدود ۷۷ درصد افراد زیر ۲۰ سال در برابر حدود ۴۰ درصد افراد بالای ۴۰ سال این درد را تجربه کرده بودند.

خوردن و نوشیدن نزدیک به زمان تمرین

مصرف حجم زیاد غذا یا مایعات در فاصلهٔ نزدیک (حداقل دو ساعت، و برای افراد مستعد تا سه تا چهار ساعت) پیش از فعالیت ورزشی، خطر بروز ETAP را افزایش می‌دهد. در بررسی‌های پیمایشی، حدود ۳۸ درصد از ورزشکاران نوشیدن مایعات را از عوامل آغازگر درد خود گزارش کرده‌اند.

نوشیدنی‌های هایپرتونیک (پرقند)

نوشیدنی‌های هایپرتونیک (با غلظت اسمزی بالا، مانند برخی آب‌میوه‌های غلیظ) نسبت به آب ساده یا نوشیدنی‌های ایزوتونیک محرک قوی‌تری برای ETAP هستند. در یک مطالعهٔ کنترل‌شده، مصرف محلول‌های هایپرتونیک در مقایسه با محلول‌های ایزوتونیک یا هیپوتونیک، با نرخ بروز درد بالاتری همراه بود.

وضعیت بدنی (پوسچر)

افرادی که انحنای پشتی بیشتری (کیفوز) دارند، بر اساس شواهد موجود، بیشتر مستعد بروز ETAP هستند.

راهکارهای پیشگیری با پشتوانهٔ شواهد

• از خوردن حجم زیاد غذا یا نوشیدنی در فاصلهٔ نزدیک (حدود دو تا چهار ساعت) پیش از فعالیت ورزشی خودداری کنید.
• از نوشیدنی‌های پرقند و هایپرتونیک پیش و حین تمرین‌های شدید پرهیز کنید و به‌جای آن‌ها مقادیر کم و منظم آب یا نوشیدنی ایزوتونیک مصرف کنید.
• پیش از فعالیت، گرم کردن بدن و کشش ملایم ناحیهٔ پهلو انجام دهید.
• روی بهبود وضعیت بدنی (کاهش کیفوز) و تقویت عضلات مرکزی بدن (Core) کار کنید؛ این راهکار در مطالعات موردی امیدبخش بوده، هرچند سطح شواهد آن هنوز محدود است.

راهکارهای تسکین حین بروز درد پهلو

ورزشکاران در مطالعات مختلف، چند روش را برای کاهش درد حین فعالیت گزارش کرده‌اند:

• کاهش سرعت یا شدت فعالیت و تنفس عمیق و آهسته (شایع‌ترین روش گزارش‌شده).
• خم شدن به جلو از ناحیهٔ کمر.
• فشار دادن ملایم با انگشتان روی ناحیهٔ دردناک.
• کشیدن ناحیهٔ دردناک.

مطمئن‌ترین و مؤثرترین اقدام برای رفع سریع درد، همچنان توقف کامل فعالیت ورزشی است. شواهد مربوط به اثربخشی سایر روش‌های تسکین حین فعالیت هنوز عمدتاً بر پایهٔ گزارش‌های تجربی ورزشکاران است، نه کارآزمایی‌های بالینی قطعی.

چه زمانی درد پهلو نگران‌کننده است؟

ETAP معمولاً یک وضعیت خوش‌خیم و گذراست که با کاهش شدت فعالیت یا استراحت کوتاه برطرف می‌شود. اما توجه به علائم زیر برای تشخیص افتراقی از شرایط جدی‌تر ضروری است:

• دردی که با استراحت کامل و توقف فعالیت برطرف نمی‌شود یا با گذشت زمان بدتر می‌شود.
• درد قفسهٔ سینه، به‌ویژه دردی که به بازو، شانه، گردن، فک، معده یا پشت منتشر می‌شود، یا حسی شبیه فشردگی یا نشستن وزنه روی سینه.
• همراهی درد با تنگی نفس، تعریق، سرگیجه، حالت تهوع یا استفراغ.
• دردی که در حالت استراحت (بدون فعالیت بدنی) نیز رخ می‌دهد.
• درد شدید و غیرمعمول شکمی که با ویژگی‌های همیشگی ETAP فرد تفاوت دارد.

بروز هرکدام از این علائم، به‌ویژه درد قفسهٔ سینهٔ همراه با تنگی نفس یا تعریق حین ورزش، می‌تواند نشانهٔ یک وضعیت اورژانسی قلبی یا سایر بیماری‌های جدی باشد و نیازمند مراجعهٔ فوری به پزشک یا مراکز درمانی است.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• PMC — Exercise related transient abdominal pain: a case report and review of the literature (The Journal of the Canadian Chiropractic Association, 2009) (منبع فرضیه‌های تحریک صفاق، منشأ عصبی-ستون فقراتی T8–T12، اختلال عضلانی پسواس/کوادراتوس لومبوروم، رد نظریهٔ ایسکمی و کرامپ عضلانی بر اساس EMG و اسپیرومتری، شیوع ۳۱٪ در رویداد همگانی ۱۴ کیلومتری، راهکارهای تسکین حین فعالیت، و علائم هشداردهنده/تشخیص افتراقی)
• PMC — Exercise-Related Transient Abdominal Pain (ETAP), Morton & Callister, Sports Medicine, 2015 (منبع شیوع در ورزش‌های مختلف، ارتباط با سن، تأثیر نوشیدنی‌های هایپرتونیک، زمان‌بندی غذا/مایعات، وضعیت بدنی/کیفوز، و رد نظریهٔ ایسکمی دیافراگم و کرامپ عضلانی)
• Cleveland Clinic — Side Stitch: What It Is and How To Get Rid of the Pain (منبع راهکارهای عملی پیشگیری مانند فاصلهٔ زمانی غذا با ورزش، گرم کردن و کشش، و تنفس کنترل‌شده)
• NHS — Chest pain (منبع علائم هشداردهندهٔ درد قفسهٔ سینه که نیازمند مراجعهٔ فوری پزشکی است)