روی (زینک) و تستوسترون در ورزشکاران؛ شواهد علمی چه می‌گویند؟

مکمل روی (Zinc) یکی از پرفروش‌ترین مکمل‌های بازار ورزشی است و تبلیغات فراوانی دربارهٔ نقش آن در افزایش تستوسترون و بهبود عملکرد ورزشکاران منتشر شده است. اما شواهد علمی موجود، تصویری بسیار پیچیده‌تر و مشروط‌تر از آنچه در تبلیغات دیده می‌شود ارائه می‌دهند. در این مقاله بدون پیش‌داوری، آنچه پژوهش‌های معتبر واقعاً نشان داده‌اند مرور می‌شود.

روی چیست و چه نقشی در بدن دارد؟

روی یک عنصر معدنی ضروری (Essential Mineral) است که بدن ذخیرهٔ اختصاصی برای آن ندارد و باید به‌طور مستمر از طریق غذا یا مکمل تأمین شود. طبق دفتر مکمل‌های غذایی مؤسسهٔ ملی سلامت آمریکا (NIH Office of Dietary Supplements – ODS)، روی برای فعالیت کاتالیتیک صدها آنزیم لازم است و در عملکرد سیستم ایمنی، سنتز پروتئین و DNA، تقسیم سلولی و ترمیم زخم نقش دارد. همین منبع، «تأخیر در بلوغ جنسی» و «هیپوگنادیسم در مردان» را در فهرست نشانه‌های کمبود روی ذکر کرده است؛ یعنی ارتباط روی با هورمون‌های جنسی عمدتاً از مسیر کمبود مطرح می‌شود، نه از مسیر مصرف مازاد.

منابع غذایی روی

بر اساس فهرست منابع NIH ODS، صدف خوراکی (Oyster) بیش از هر غذای دیگری روی دارد، اما بخش عمدهٔ روی رژیم غذایی از گوشت قرمز و ماکیان تأمین می‌شود. سایر منابع خوب عبارت‌اند از: لوبیا و حبوبات، آجیل، برخی غذاهای دریایی مانند خرچنگ، غلات کامل، غلات صبحانهٔ غنی‌شده و لبنیات.

میزان توصیه‌شدهٔ روزانه (RDA)

طبق دستورالعمل مرجع دریافت غذایی (Dietary Reference Intakes) که در پایگاه NCBI Bookshelf منتشر شده و نیز طبق NIH ODS، میزان توصیه‌شدهٔ روزانهٔ روی برای مردان بزرگسال ۱۱ میلی‌گرم در روز و برای زنان بزرگسال ۸ میلی‌گرم در روز است. این اعداد صرفاً برای اطلاع عمومی است و تعیین دوز مصرفی فردی بر عهدهٔ پزشک یا متخصص تغذیه است.

علائم و گروه‌های در معرض کمبود روی

طبق NIH ODS، کمبود روی می‌تواند با کاهش اشتها، کندی رشد، اختلال در ترمیم زخم، ضعف سیستم ایمنی و اختلال در حس چشایی و بویایی همراه باشد و در موارد شدیدتر ریزش مو، اسهال، تأخیر در بلوغ جنسی و هیپوگنادیسم در مردان نیز گزارش شده است. گروه‌های زیر بیشتر در معرض کمبود روی قرار دارند:

• افراد با دریافت غذایی محدود یا رژیم‌های گیاه‌خواری/وگان بدون برنامه‌ریزی مناسب (به دلیل جذب کمتر روی از منابع گیاهی)
• بیماران با اختلالات گوارشی مزمن یا سابقهٔ جراحی دستگاه گوارش که بر جذب مواد مغذی اثر می‌گذارد
• افراد مبتلا به بیماری مزمن کبدی یا کلیوی و مصرف‌کنندگان مزمن الکل
• زنان باردار و شیرده (نیاز افزایش‌یافته)

در مورد ورزشکاران، یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز منتشرشده در نشریهٔ Sports Medicine (۲۰۱۸) نشان داد که غلظت سرمی روی در ورزشکاران به‌طور معنادار کمی پایین‌تر از افراد کم‌تحرک است (تفاوت میانگین ۰.۹۳− میکرومول در لیتر؛ فاصلهٔ اطمینان ۹۵٪: ۱.۶۲− تا ۰.۲۳−)، در حالی که دریافت غذایی روی در آن‌ها بالاتر بوده است. یک مرور دیگر در همان نشریه (۲۰۰۱) نیز یادآور شده که الگوی غذایی ورزشکاران استقامتی با کربوهیدرات بالا و پروتئین/چربی پایین می‌تواند به دریافت کمتر از حد مطلوب روی بینجامد و تشخیص کمبود خفیف روی به‌دلیل نبود شاخص قطعی دشوار است. این یافته‌ها به معنای «کمبود بالینی قطعی در همهٔ ورزشکاران» نیست و تفسیر آن نیازمند بررسی فردی و آزمایش است.

ارتباط روی و تستوسترون؛ آنچه شواهد نشان می‌دهند

نکتهٔ کلیدی که در بیشتر منابع تبلیغاتی نادیده گرفته می‌شود، تفاوت اساسی بین «افراد دچار کمبود روی» و «افراد با سطح روی طبیعی» است. شواهد علمی در این دو گروه نتایج متفاوتی نشان می‌دهند و سطح قطعیت آن‌ها نیز یکسان نیست.

شواهد در زمینهٔ کمبود روی (عمدتاً حیوانی و مطالعات کوچک)

یک مرور نظام‌مند (Systematic Review) منتشرشده در نشریهٔ Journal of Trace Elements in Medicine and Biology در سال ۲۰۲۳ و نمایه‌شده در PubMed، ۳۸ مطالعه شامل ۸ مطالعهٔ بالینی و ۳۰ مطالعهٔ حیوانی را بررسی کرد و نتیجه گرفت که کمبود روی سطح تستوسترون را کاهش می‌دهد و مکمل‌یاری می‌تواند آن را بهبود بخشد، ضمن آنکه روی سرم با تستوسترون کل همبستگی مثبت دارد. خودِ نویسندگان تصریح کرده‌اند که میزان این اثر به سطح پایهٔ روی و تستوسترون، شکل و دوز مکمل و مدت مصرف بستگی دارد. از آنجا که ۳۰ مورد از ۳۸ مطالعه (بیش از سه‌چهارم) حیوانی بوده‌اند، قطعیت این نتیجه‌گیری برای انسان محدود است و همبستگی نیز به‌معنای رابطهٔ علّی نیست.

یک مطالعهٔ کوچک روی کشتی‌گیران نخبه (Kilic و همکاران، منتشرشده در Neuro Endocrinology Letters، ۲۰۰۶) گزارش کرد که پیش از مکمل‌یاری، تمرین تا حد خستگی باعث کاهش معنادار سطح تستوسترون و هورمون‌های تیروئید شد، اما پس از چهار هفته مصرف سولفات روی (به میزان گزارش‌شدهٔ ۳ میلی‌گرم به‌ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز، طبق متن مطالعه) این مهار مشاهده نشد و مقادیر تستوسترون کل و آزاد، هم در حالت استراحت و هم پس از خستگی، نسبت به پیش از مکمل بالاتر بود. محدودیت‌ها مهم‌اند: نمونه تنها ۱۰ کشتی‌گیر مرد بود، طراحی به‌صورت مقایسهٔ قبل/بعد در یک گروه و بدون گروه کنترل دارونمای گزارش‌شده انجام شد، و وضعیت پایهٔ روی شرکت‌کنندگان در چکیدهٔ مطالعه مشخص نشده است. بنابراین این یافته در حد شاهد اولیه است و قابل تعمیم به همهٔ ورزشکاران نیست.

در افراد با سطح روی طبیعی

در مقابل، پژوهش‌های انجام‌شده روی افرادی که از قبل دریافت یا سطح روی کافی داشته‌اند، نتیجهٔ خنثی نشان می‌دهند:

• در مطالعه‌ای نمایه‌شده در PubMed (Koehler و همکاران، European Journal of Clinical Nutrition، ۲۰۰۹) روی ۱۴ مرد سالم و دارای فعالیت ورزشی منظم که دریافت روی آن‌ها پیش از مطالعه بین ۱۱.۹ تا ۲۳.۲ میلی‌گرم در روز (یعنی برابر یا بیش از میزان توصیه‌شده) بود، مصرف مکمل ترکیبی روی-منیزیم (ZMA) با آنکه غلظت روی سرم و ادرار را افزایش داد، هیچ تغییر معناداری در تستوسترون کل یا آزاد سرم و نیز در الگوی دفع ادراری متابولیت‌های هورمون‌های استروئیدی ایجاد نکرد. حجم نمونه کوچک است و نتیجهٔ منفی آن نیز باید با همین محدودیت خوانده شود.
• کارآزمایی دیگری که در Journal of the International Society of Sports Nutrition (Wilborn و همکاران، ۲۰۰۴) منتشر شد، روی ۴۲ مرد تمرین‌کردهٔ مقاومتی (Resistance-trained) به‌مدت ۸ هفته تمرین استاندارد انجام شد و نشان داد مصرف ZMA در مقایسه با دارونما تفاوت معناداری در شاخص‌های هورمونی آنابولیک و کاتابولیک (از جمله تستوسترون کل و آزاد) و نیز در ترکیب بدنی، قدرت بیشینه (پرس سینه و پرس پا) و استقامت عضلانی ایجاد نکرد.
• در مطالعه‌ای روی ۶۷ مرد مبتلا به هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک ایزوله (منتشرشده در Asian Journal of Andrology، ۲۰۱۶) که سطح پایهٔ روی سرم آن‌ها در محدودهٔ طبیعی گزارش شده بود، افزودن ۴۰ میلی‌گرم روی روزانه به‌مدت ۱۸ ماه به درمان هورمونی استاندارد (uFSH/hCG) اثربخشی مشابهی با درمان هورمونی به‌تنهایی داشت؛ پیامد اصلی این مطالعه بازگشت اسپرم‌سازی (غلظت اسپرم) بود، نه سطح تستوسترون، و نویسندگان نتیجه گرفتند سود افزودهٔ روی بسیار جزئی است. توجه کنید که این بیماری ناشی از کمبود گنادوتروپین است، نه کمبود روی؛ بنابراین این یافته را نباید به افراد دچار کمبود روی تعمیم داد.

به‌عبارت دیگر، در افرادی که دریافت یا سطح روی آن‌ها از قبل کافی است، شاهد قانع‌کننده‌ای برای افزایش تستوسترون یا بهبود عملکرد با مکمل اضافی روی به‌دست نیامده است.

جمع‌بندی خنثی شواهد

شواهد فعلی ضدونقیض و وابسته به وضعیت پایه هستند و هیچ‌یک از دو ادعای «روی تستوسترون را بالا می‌برد» و «روی هیچ اثری ندارد» با قطعیت قابل دفاع نیست. جدول زیر سطح قطعیت هر دسته از یافته‌ها را خلاصه می‌کند:

خطرات مصرف بیش‌ازحد روی

مصرف بی‌رویهٔ مکمل روی بدون تجویز پزشک با خطرات مستندی همراه است که باید در نظر گرفته شود:

نکات عملی

• پیش از مصرف هرگونه مکمل روی، به‌ویژه اگر ورزشکار حرفه‌ای هستید، با پزشک یا متخصص تغذیهٔ ورزشی مشورت کنید.
• وضعیت روی بدن با آزمایش و ارزیابی بالینی قابل بررسی است؛ مصرف مکمل بدون شواهد کمبود واقعی، توجیه علمی قوی ندارد.
• هیچ دوز مشخصی برای «افزایش تستوسترون» در این مقاله توصیه نمی‌شود؛ اعداد ذکرشده فقط برگرفته از متن مطالعات یا دستورالعمل‌های مرجع (NIH ODS و DRI) هستند و نباید بدون نظر پزشک الگوبرداری شوند.
• از مصرف مکمل‌های فاقد مجوز یا دوزهای بسیار بالا با این تصور که «سریع‌تر جواب می‌دهد» خودداری کنید؛ عبور مستمر از حد بالای تحمل با آسیب مستند همراه است.

این مطلب صرفاً جنبهٔ اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاورهٔ پزشک نیست.

منابع

• NIH Office of Dietary Supplements — Zinc: Fact Sheet for Health Professionals (نقش آنزیمی روی، منابع غذایی، نشانه‌های کمبود و گروه‌های پرخطر، RDA، UL، تداخل با آنتی‌بیوتیک‌ها، عوارض حاد و مزمن و اثر بر وضعیت مس و HDL)
• NCBI Bookshelf — Dietary Reference Intakes: Zinc (Institute of Medicine, 2001) (RDA مردان و زنان، UL بزرگسالان و مبنای آن (ESOD)، داده‌های اثر دوزهای بالای روی بر HDL)
• PubMed — Correlation between serum zinc and testosterone: A systematic review (J Trace Elem Med Biol, 2023) (۳۸ مطالعه شامل ۸ بالینی و ۳۰ حیوانی)
• PubMed — Kilic M, et al. The effect of exhaustion exercise on thyroid hormones and testosterone levels of elite athletes receiving oral zinc (Neuro Endocrinol Lett, 2006) (۱۰ کشتی‌گیر، ۳ mg/kg/day سولفات روی، ۴ هفته)
• PubMed — Koehler K, et al. Serum testosterone and urinary excretion of steroid hormone metabolites after administration of a high-dose zinc supplement (Eur J Clin Nutr, 2009) (۱۴ مرد سالم با فعالیت ورزشی منظم و دریافت پایهٔ روی ۱۱.۹ تا ۲۳.۲ mg/day؛ عدم تغییر معنادار تستوسترون)
• PubMed — Wilborn CD, et al. Effects of Zinc Magnesium Aspartate (ZMA) Supplementation on Training Adaptations and Markers of Anabolism and Catabolism (J Int Soc Sports Nutr, 2004) (۴۲ مرد تمرین‌کردهٔ مقاومتی، ۸ هفته، بدون برتری نسبت به دارونما)
• PMC — The effectiveness of zinc supplementation in men with isolated hypogonadotropic hypogonadism (Asian J Androl, 2016) (۶۷ بیمار، ۴۰ mg/day روی، ۱۸ ماه، سطح پایهٔ روی طبیعی، پیامد اصلی اسپرم‌سازی)
• PubMed — Chu A, et al. Lower Serum Zinc Concentration Despite Higher Dietary Zinc Intake in Athletes: A Systematic Review and Meta-analysis (Sports Med, 2018) (وضعیت روی در ورزشکاران)
• PubMed — Micheletti A, Rossi R, Rufini S. Zinc status in athletes: relation to diet and exercise (Sports Med, 2001) (الگوی غذایی ورزشکاران و دشواری تشخیص کمبود خفیف روی)